به گزارش خبرآنلاین، نشریه فارن پالیسی در گزارشی تحلیلی نوشت: مقاله‌ها و یادداشت‌های تحلیلی امسال حس آشنایی و تکرار را در مخاطب زنده می‌کنند. در سال ۲۰۰۳ قرار بود حمله به عراق راه را برای شکل‌گیری خاورمیانه‌ای جدید و دموکراتیک هموار کند. جنگ لبنان در سال ۲۰۰۶، به تعبیر کاندولیزا رایس، وزیر امور خارجه وقت امریکا، «دردهای زایمان» خاورمیانه جدید بود. بهار عربی در سال ۲۰۰۹ نوید طلوع چنین خاورمیانه‌ای را می‌داد. در سال ۲۰۲۳ نیز گفته می‌شد حمله حماس به اسرائیل، آغازگر شکل‌گیری خاورمیانه‌ای جدید خواهد بود.
بر اساس ترجمه میدل ایست نیوز، اکنون گفته می‌شود حملات امریکا به ایران و مناقشه بر سر تنگه هرمز، بار دیگر زمینه‌ساز شکل‌گیری خاورمیانه‌ای جدید شده است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور امریکا، در این باره گفته است: «خاورمیانه متحول خواهد شد و آینده این منطقه هرگز، دست‌کم به باور من، تا این اندازه روشن نبوده است.» مجله «فارن افرز» نیز با انتشار مقاله‌ای با عنوان «ضرورت ایران: امریکا و اسرائیل چگونه می‌توانند خاورمیانه‌ای جدید را شکل دهند»، به این موضوع پرداخت.
رویدادهای خونین و آشفته‌ای مانند جنگ ایران، خیال‌پردازی درباره ایجاد تغییرات فراگیر را برمی‌انگیزند، اما واقعیت همواره با این تصورات فاصله دارد. همان‌طور که سم ریبرن، رئیس سابق مجلس نمایندگان امریکا گفته بود: «هر احمقی می‌تواند با لگد یک انبار را خراب کند، اما ساختن آن به یک نجار نیاز دارد.» ایجاد تغییری قاطع و مثبت، آن‌گونه که از نگاه امریکا تعریف می‌شود، مستلزم برتری واقعی قدرت نظامی این کشور و توانایی تبدیل این قدرت به ترتیبات سیاسی پایدار است. امریکا همواره خود را برخوردار از هر دو ویژگی تصور کرده، در حالی که در واقعیت هیچ‌یک را در اختیار نداشته است.
به‌کارگیری نیروی نظامی در آن سوی جهان، رهبران سیاسی را ملزم می‌کند نشان دهند که اهمیت اهداف مورد نظرشان با هزینه‌ها و خطرات جنگ تناسب دارد. همین مسئله موجب می‌شود اهداف جنگ با عباراتی اغراق‌آمیز و بلندپروازانه مطرح شوند؛ اهدافی که در نهایت مشخص می‌شود ارتباط چندانی با واقعیت‌های روزمره ندارند.
در سوی دیگر، طرف‌های مقابل نیز از اراده و قدرت تصمیم‌گیری برخوردارند. آن‌ها اشیای منفعل در برابر اعمال قدرت امریکا یا بستری برای تحقق خیال‌پردازی‌های واشنگتن نیستند. از سوی دیگر، به‌طور متناقض، ضعف و چندپارگی کشورهای منطقه، تحمیل اراده یک قدرت خارجی بر آن‌ها را دشوارتر می‌کند، نه آسان‌تر.
پس از بمباران چه چیزی باقی می‌ماند؟
هنگامی که جنگ سرانجام پایان یابد، ایران همچنان کشوری تحت فشار از نظر اقتصادی، نظامی شده و صادرکننده نفت خواهد بود که دو دوست نزدیک، یعنی چین و روسیه و روابطی مستحکم با عراق دارد. به بیان کوتاه، وضعیت این کشور تفاوت چندانی با شرایط پیش از جنگ نخواهد داشت.
عراق نیز تقریباً همان وضعیتی را خواهد داشت که اکنون دارد؛ کشوری با ارتشی ترکیبی که تلاش می‌کند در برابر فشارهای ایران، کشوری که با آن مرز طولانی مشترک دارد، و امریکا، کشوری که کنترل امور مالی عراق را در اختیار دارد، مقاومت کند.
سوریه نیز همان کشوری خواهد بود که یک روز پیش از حمله امریکا و اسرائیل به ایران بود؛ کشوری فقیر که ۱۳ سال جنگ داخلی و سال‌های بسیار بیشتری تحریم، آن را ویران کرده است. این کشور همچنان تحت حاکمیت یک گروه فرقه‌گرا اداره خواهد شد، قدرت‌های خارجی از ترکیه گرفته تا اسرائیل و عربستان در آن نفوذ خواهند داشت و اختلافات قومی و مذهبی همچنان آن را چندپاره نگه خواهد داشت.
لبنان نیز همچنان با پیامدهای توافق طائف در سال ۱۹۸۹ زندگی خواهد کرد؛ توافقی که به جنگ داخلی لبنان پایان داد، توازن قدرت میان طوایف این کشور را بازتنظیم کرد و خواستار خلع سلاح همه گروه‌های شبه‌نظامی شد. در دوران قیمومیت سوریه، همه گروه‌های شبه‌نظامی به‌جز حزب‌الله خلع سلاح شدند. حزب‌الله سلاح‌های خود را با عنوان «مقاومت» حفظ کرد. این مسئله به‌طور ناخواسته، اما قابل پیش‌بینی، جایگاه حزب‌الله را به‌عنوان رقیبی مسلح برای دولت تثبیت کرد؛ گروهی که درگیر منازعات بی‌حاصلی با همسایه جنوبی خود، یعنی اسرائیل، شد؛ همسایه‌ای که از قدرت بسیار بیشتری برخوردار است.
لبنان همچنان با مأموریتی طاقت‌فرسا و تقریباً ناممکن برای جلب رضایت صندوق بین‌المللی پول روبه‌رو خواهد بود؛ آن هم در شرایطی که پارلمان این کشور حاضر نیست درباره اینکه چه کسانی باید زیان‌های نظام بانکی را متحمل شوند، تصمیم‌گیری کند.
همان‌طور که سم ریبرن، رئیس سابق مجلس نمایندگان امریکا گفته بود: «هر احمقی می‌تواند با لگد یک انبار را خراب کند، اما ساختن آن به یک نجار نیاز دارد.» ایجاد تغییری قاطع و مثبت، آن‌گونه که از نگاه امریکا تعریف می‌شود، مستلزم برتری واقعی قدرت نظامی این کشور و توانایی تبدیل این قدرت به ترتیبات سیاسی پایدار است. امریکا همواره خود را برخوردار از هر دو ویژگی تصور کرده، در حالی که در واقعیت هیچ‌یک را در اختیار نداشته است.
مصر نیز که اقتصادش دو سال پیش، در پی حملات حوثی‌ها به کشتی‌ها در دریای سرخ، آسیب شدیدی دید، همچنان همان کشور اقتدارگرایی خواهد بود که پیش از جنگ بود؛ کشوری که با کمک‌های مالی سخاوتمندانه کشورهای عضو شورای همکاری سرپا مانده و اجرای پروژه‌های عظیم زیرساختی را دنبال می‌کند.
اردن نیز به دلیل آشفتگی و بی‌ثباتی در مرزهای خود با اسرائیل، سوریه و عراق، ناگزیر از احتیاط خواهد بود و دقیقاً همان وضعیتی را خواهد داشت که پیش از جنگ داشت. لیبی، مراکش، الجزایر و سودان نیز همین وضعیت را خواهند داشت و همچنان همان کشورهایی خواهند بود که در سال گذشته و سال پیش از آن بودند.
البته یک مورد استثنا نیز وجود دارد. منطقه سومالی‌لند که عمدتاً به‌عنوان کشوری مستقل به رسمیت شناخته نشده است، توانسته از امارات، اسرائیل و امریکا امتیازات راهبردی به دست آورد؛ زیرا از نظر جغرافیایی می‌تواند وزنه‌ای در برابر سلطه حوثی‌ها بر تنگه باب‌المندب باشد. اما شکل‌گیری یک منطقه جدایی‌طلب، به‌تنهایی به معنای ایجاد خاورمیانه‌ای جدید نیست.
اقتصاد کشورهای عضو شورای همکاری کوچک می‌شود و آن‌ها به دنبال راه‌های جایگزین می‌روند
اما در سوی عربی خلیج فارس چه می‌گذرد؟ همه کشورهای این منطقه هدف حملات موشکی و پهپادی ایران قرار گرفته‌اند. انتظار می‌رود اقتصاد تمامی کشورهای عضو شورای همکاری به‌جز عمان در سال جاری کوچک شود. صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی کرده است که اقتصاد کویت ۱۶.۷ درصد، قطر ۱۵.۶ درصد و بحرین ۱۱.۳ درصد کوچک شود و امارات و عربستان نیز با کاهش اقتصادی، البته در مقیاسی محدودتر، روبه‌رو شوند.
صندوق بین‌المللی پول انتظار دارد اقتصاد این کشورها در سال آینده به‌شدت بهبود یابد، اما این پیش‌بینی تنها بر این فرض خوش‌بینانه استوار است که تردد از تنگه هرمز در طول سال ۲۰۲۷ به وضعیت عادی بازگردد. جریان انتقال نفت خام هم‌اکنون به سطح پیش از جنگ رسیده است، هرچند روند جابه‌جایی آن همچنان با دشواری‌هایی همراه است.
بیشتر این کشورها از طرح‌های عظیم جدید برای احداث خطوط لوله یا مسیرهای حمل‌ونقل سخن می‌گویند؛ از جمله انتقال نفت از ابقیق به ینبع، از حبشان به فجیره و از بصره به بانیاس. هدف از این طرح‌ها آن است که مسیرهای صادراتی جایگزین ایجاد شود تا در برابر حملات احتمالی ایران یا حوثی‌ها، انعطاف‌پذیری و تاب‌آوری بیشتری داشته باشند.
طرح‌هایی از این دست برای این کشورها موضوع تازه‌ای نیست و احتمالاً بیشتر آن‌ها هرگز اجرا نخواهند شد. همه این کشورها اکنون برای بازسازی و تقویت سامانه‌های پدافند هوایی خود شتاب خواهند کرد؛ زیرا امریکا نشان داده است که در مقام طرفی که وارد جنگ می‌شود، نسبتاً ناکارآمد است، اما همچنان فروشنده‌ای مشتاق برای تسلیحات، تأمین‌کننده اطلاعات و شریک صنایع دفاعی به شمار می‌رود.
این اقدامات تأثیر چشمگیری بر ساختار نیروهای نظامی این کشورها نخواهد داشت؛ زیرا به‌جز امارات، ارتش‌های کشورهای عضو شورای همکاری اساساً مأموریت برون‌مرزی و اعزام نیرو به خارج از کشور ندارند. با این حال، تقویت پدافند هوایی، توان آن‌ها را برای مقاومت در برابر حملات احتمالی آینده ایران و حوثی‌ها افزایش خواهد داد.
جنگ واشنگتن چگونه ممکن است پایان یابد؟
این جنگ چگونه پایان خواهد یافت؟ یکی از سناریوها این است که دولت ترامپ با پذیرش امتیازاتی، توافق آتش‌بسی را امضا کند که تردد عادی از تنگه هرمز را از سر بگیرد و به نیروی دریایی امریکا اجازه دهد نیروهای خود را به مناطق دیگر منتقل کند.
کنگره امریکا که در اختیار دموکرات‌ها قرار دارد، می‌تواند روند اتخاذ چنین تصمیمی را تسریع کند. البته این اقدام به‌تنهایی جنگ را متوقف نخواهد کرد؛ زیرا ترامپ قطعنامه مربوط به اختیارات جنگی را وتو خواهد کرد و احتمالاً دموکرات‌ها نیز آرای کافی برای لغو این وتو را در اختیار نخواهند داشت.
با این حال، اختلاف بر سر تأمین بودجه جنگ، ادامه آن را دشوارتر خواهد کرد و در عین حال، وضعیتی برد ـ برد برای ترامپ به وجود می‌آورد. او به‌جای آنکه به‌عنوان رئیس‌جمهوری شناخته شود که جنگی را آغاز کرد و در آن شکست خورد، می‌تواند مسئولیت شکست را به گردن دموکرات‌ها بیندازد.
در چنین شرایطی، کشورهای عضو شورای همکاری بار دیگر به راهبرد سنتی و محتاطانه خود، یعنی حفظ روابط متوازن با طرف‌های مختلف و پرهیز از وابستگی کامل به یک قدرت، روی خواهند آورد. آن‌ها برای بازگشایی کامل تنگه هرمز، توافق‌های دوجانبه‌ای با ایران منعقد خواهند کرد و در عین حال، تلاش می‌کنند تا حد امکان از اطلاعات، فناوری، تسلیحات و تخصص امریکا بهره‌مند بمانند؛ حتی اگر ناوگان پنجم نیروی دریایی امریکا دیگر در بحرین مستقر نباشد.
این وضعیت شباهت زیادی به الگوی «حضور از فراسوی افق» خواهد داشت؛ الگویی که بر اساس آن، امریکا نیروهای خود را در خارج از منطقه، عمدتاً در دریا و در چند نقطه محدود دسترسی، مستقر نگه می‌دارد و به‌جای استقرار نیروهای گسترده در خاک کشورها، در زمان بحران با تکیه بر تجهیزات از پیش مستقرشده و حق استفاده از پایگاه‌ها، نیروهای خود را به منطقه اعزام می‌کند.
این رویکرد در خدمت راهبرد «موازنه‌سازی از راه دور» بود؛ راهبردی که امریکا را از مداخله در امور روزمره یک منطقه دور نگه می‌داشت و تنها زمانی به مداخله روی می‌آورد که یک قدرت واحد تهدیدی برای تسلط بر منطقه‌ای ایجاد می‌کرد که واشنگتن آن را برای منافع حیاتی خود مهم می‌دانست.
چرا ممکن است جنگ به‌سادگی ادامه پیدا کند؟
سناریوی دیگر این است که جنگ دست‌کم در آینده نزدیک پایان نیابد. به نظر می‌رسد اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری امریکا، و پیت هگست، وزیر جنگ این کشور، چنین نتیجه‌ای را ترجیح می‌دهند و این راهبرد نیز بر اساس معیارهای خودشان در حال نتیجه دادن است.
تصاویر ماهواره‌ای مورد استناد بسنت نشان می‌دهد که هیچ نفتکشی در جزیره خارک حضور ندارد و نفت خام کشورهای عضو شورای همکاری نیز که تحت اسکورت امریکا جابه‌جا می‌شود، با حجمی برابر یا حتی بیشتر از سطح پیش از جنگ در حال خروج از منطقه است.
پس چرا باید به توافق رسید؟ زیرا ایران نیز در این معادله حق تصمیم‌گیری و اثرگذاری دارد. راهبرد فرسایش اقتصادی به تهران انگیزه می‌دهد نشان دهد که هزینه این فرسایش برای واشنگتن بیشتر از میزانی خواهد بود که امریکا حاضر به پرداخت آن است.
حملات حوثی‌ها به عربستان، حملات به ظهران و دمام و تهدید پایگاه‌های امریکا، همگی در همین چارچوب قرار می‌گیرند. رئیس‌جمهور امریکا از زمان انتخابات میان‌دوره‌ای، با ارسال پیام‌هایی نشان داده است که تا زمان مشخص شدن نتیجه مذاکرات با ایران، تمایلی به تشدید تنش‌ها ندارد؛ هرچند هم‌زمان تأکید می‌کند که محاصره دریایی همچنان ادامه خواهد یافت.
این وضعیت در عین حال، فرصت را برای حملات احتمالی ایران به کشتی‌رانی باز می‌گذارد؛ حملاتی که می‌توانند به تشدید تنشی منجر شوند که ترامپ در تلاش برای اجتناب از آن است. گروه سوم ناوهای هواپیمابر امریکا نیز در راه منطقه است و به این ترتیب، قدرت رزمی لازم برای اجرای تهدیدهای احتمالی در اختیار ترامپ قرار خواهد گرفت.
اگر جنگ همچنان ادامه یابد، چیزی تغییر خواهد کرد؛ اما نه به شکلی که طرفداران شکل‌گیری خاورمیانه‌ای جدید انتظار دارند. با ورود ناو هواپیمابر «تئودور روزولت» به دریای عرب، سه‌چهارم ناوهای هواپیمابر عملیاتی و مستقر نیروی دریایی امریکا درگیر این جنگ خواهند شد.
با ورود روزولت به دریای آندامان، اکنون هیچ ناو هواپیمابری از امریکا در غرب اقیانوس آرام حضور ندارد. منطقه‌ای که تا این اندازه از قدرت نظامی آمریکا را به خود اختصاص می‌دهد، در حال تغییر دادن موقعیت این کشور در آسیاست. در واقع، این خاورمیانه است که راهبرد امریکا را از نو شکل می‌دهد، نه امریکا که در حال بازسازی خاورمیانه است.
چرخش راست‌گرایانه اسرائیل شتاب می‌گیرد
بازیگر مهم دیگر این معادله، اسرائیل است. سال‌هاست ناظران از چرخش سیاست اسرائیل به سمت راست، فروپاشی احزاب چپ‌گرا، اتخاذ رویکردی تهاجمی‌تر در قبال منطقه، تنش در روابط با امریکا، مخالفت فزاینده با راه‌حل دوکشوری و توسعه توانایی حملات دوربرد اسرائیل سخن می‌گویند؛ توانایی‌ای که با هدف از کار انداختن برنامه‌های هسته‌ای و موشکی ایران ایجاد شد و در نهایت، به کشته شدن شمار زیادی از رهبران این کشور نیز انجامید.
این روند دیر یا زود احتمالاً به جنگ منتهی می‌شد، اما این یحیی سنوار، رهبر فقید حماس، بود که ماشه را چکاند.
پیامد این تحولات برای ساکنان غزه و فلسطینیان به‌طور کلی فاجعه‌بار بوده است. این رویدادها نیروهای اسرائیلی را به آن سوی مرزهای سوریه و لبنان کشاند و این تصور گسترده را به وجود آورد که بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، ترامپ را به ورود به جنگ ترغیب کرده است.
این تحولات روند منفی شدن نگاه افکار عمومی امریکا به اسرائیل و روابط واشنگتن و تل‌آویو را تسریع کرده است؛ روندی که یک دهه پیش نیز پیش‌بینی شده بود. از جمله پیامدهای آن می‌توان به محدودتر شدن حمایت سیاسی از این روابط و تبدیل شدن آن به موضوعی برای منازعات حزبی در آمریکا اشاره کرد؛ روندی که پیش از آغاز جنگ کنونی در خلیج فارس نیز وجود داشت.
خاورمیانه جدیدی که هیچ‌کس آن را نمی‌سازد
این جنگ بی‌حاصل اخیر، هم تمایل همیشگی امریکا برای ایجاد خاورمیانه‌ای جدید و هم ناتوانی این کشور در تحقق چنین هدفی را آشکار کرده است.
انتخابات ریاست‌جمهوری امریکا در سال‌های ۲۰۱۶ و ۲۰۲۴، تا اندازه‌ای همه‌پرسی درباره مداخلات این کشور در منطقه خاورمیانه بود. به نظر می‌رسید ترامپ این موضوع را درک کرده و آن را بخشی از شعارهای انتخاباتی خود قرار داده است. او در سال ۲۰۲۴ اعلام کرده بود: «من جنگی را آغاز نخواهم کرد؛ بلکه به جنگ‌ها پایان خواهم داد.»
اما خویشتن‌داری هرگز اصل راهنمای رفتار او نبوده است؛ به‌ویژه تا زمانی که دیگران هزینه‌ها را پرداخت کنند و او بتواند در قامت یک فرمانده جنگ‌طلب ظاهر شود. این مسئله برای دختران دانش‌آموز ایرانی که جان خود را از دست داده‌اند، سربازان امریکایی و خانواده‌هایی که در داخل آمریکا با تورم ناشی از جنگ دست‌وپنجه نرم می‌کنند، تأسف‌بار است.
در مورد خاورمیانه جدید، چه رسد به خاورمیانه‌ای بهتر، آزمایشی که باید انجام شود این نیست که بار دیگر بررسی کنیم آیا مداخله نظامی وضعیت منطقه را بهتر می‌کند یا خیر؛ زیرا پاسخ این پرسش از پیش مشخص است. بلکه باید این موضوع را آزمود که آیا مداخله کمتر می‌تواند به بهبود وضعیت منطقه منجر شود یا نه.
احتمالاً دولت بعدی امریکا این آزمایش را انجام خواهد داد؛ دولتی که باید به افکار عمومی پاسخ‌گو باشد؛ افکار عمومی‌ای که جنگ ایران را اشتباهی می‌داند که امریکا را بار دیگر به ماجراجویی نظامی بی‌دلیلی بازگردانده است؛ همان نوع ماجراجویی که رأی‌دهندگان در سال ۲۰۰۸ آن را رد کرده بودند.
بدهی‌های کلان و مطالبه افزایش هزینه‌کرد برای بهبود زندگی مردم عادی، بودجه دفاعی امریکا را تحت فشار قرار خواهد داد. کنگره نیز، چه این تصمیم درست باشد و چه نادرست، امنیت غرب اقیانوس آرام و اروپا را در اولویت قرار خواهد داد.
خاورمیانه تاکنون کمک‌های بسیار زیادی از امریکا دریافت کرده است؛ کمک‌هایی که در مواردی پیامدهای ویرانگری به همراه داشته‌اند. شاید این منطقه بتواند با دریافت کمک‌های کمتر از سوی امریکا نیز به حیات خود ادامه دهد.