می‌گویند این روزها کمتر کسی حوصله خواندن مطالب طولانی را دارد. پس از شما دعوت می‌کنم فقط چند سطر از این جُستار را بخوانید. اگر پسندیدید و فرصت داشتید، به خواندن ادامه دهید؛ و اگر پسندیدید اما فرصت کافی نداشتید، ادامه‌اش را به زمانی بسپارید که فراغت و حوصله بیشتری دارید.
***
خیلی‌ها را می‌شناسم که پس از بازنشستگی یا در دوره سالمندی به زادگاه خود برگشته‌اند؛ زادگاهی که گاهی شهر یا روستایی کوچک و حتی دورافتاده است. حتی کسانی را می‌شناسم که سال‌های طولانی در کشورهایی مانند آمریکا یا آلمان زندگی کرده‌اند، اما پس از بازنشستگی به همان شهر کوچک خود بازگشته‌اند. پدرم هم وضعیتی کمابیش مشابه دارد. او راننده کامیون بود و پس از بازنشستگی، بسیاری از روزهایش را نه در رشت، بلکه در زادگاهش، روستایی کوچک، می‌گذراند. این بازگشت‌ها همیشه برایم جالب بوده‌اند. آدم‌هایی که بخش مهمی از عمرشان را صرف رفتن از زادگاه و ساختن زندگی در جایی دیگر کرده‌اند، در سال‌های پایانی زندگی دوباره به همان نقطه آغاز برمی‌گردند. چرا چیزی که در جوانی برای ترک آن عجله داشتند، در پیری دوباره برایشان جذاب می‌شود؟ من فکر می‌کنم این سؤال مهمی است.
اولین پاسخی که به ذهن من می‌رسد دلتنگی است؛ دلتنگی برای خانه پدری، کوچه‌های قدیمی، دوستان و آشنایان، طبیعت و خاطرات کودکی. اما به نظرم موضوع پیچیده‌تر از این اینهاست. اگر مسئله فقط دلتنگی بود، چرا این آدمها در تمام سال‌های جوانی و میانسالی به زادگاهشان بازنگشتند؟ چرا این میل در دوره‌ای از زندگی قوت می‌گیرد که آدم از بسیاری از فعالیت‌ها و مسئولیت‌هایی که روزگاری او را به شهرهای بزرگ کشانده بودند، فارغ شده است؟
برای فهم این موضوع باید به تفاوت نگاه انسان به زندگی در دوره‌های مختلف عمر توجه کنیم. آدم در جوانی بیشتر به آینده نگاه می‌کند. می‌خواهد از موقعیت فعلی خود فراتر برود، فرصت‌های بیشتری پیدا کند، درآمد بهتری داشته باشد و برای خودش و فرزندانش زندگی متفاوتی بسازد. در چنین شرایطی، زادگاهِ کوچک ممکن است محدودکننده به نظر برسد. رفتن، راهی برای گسترش امکان‌های زندگی است.
در گذشته تعبیری وجود داشته است که می‌گفت: «هوای شهر انسان را آزاد می‌کند.» این عبارت به تجربه تاریخی شهرها در اروپا اشاره دارد و به‌نوعی بیانگر این تصور است که شهر می‌تواند آدم را از محدودیت‌های محیط کوچک و روابط سنتی رها کند. بسیاری از کسانی که در جوانی زادگاه خود را ترک می‌کنند، با تصوری شبیه به همین، راهی شهرهای بزرگ می‌شوند. شهر برای آن‌ها جایی است که می‌توانند مستقل شوند، از گذشته فاصله بگیرند و زندگی نویی برای خود بسازند.
در شهر کوچک، آدم معمولاً فقط با آنچه خودش هست شناخته نمی‌شود؛ خانواده‌اش، گذشته‌اش، موقعیت پدر و مادرش و حتی خاطرات دوران کودکی‌اش نیز بخشی از هویتش را می‌سازند. جامعه‌شناسان برای توضیح بخشی از این وضعیت از مفهوم «منزلت محوّل» استفاده می‌کنند؛ یعنی جایگاه و اعتباری که فرد نه بر اساس انتخاب‌ها و دستاوردهای شخصی خودش، بلکه به واسطه خانواده، تبار و موقعیت اجتماعی‌ای به دست می‌آورد که در آن متولد شده است. در چنین محیطی، آدم پیش از آنکه فرصت کند خودش را معرفی کند، تا اندازه‌ای از قبل شناخته شده است. گاهی احساس می‌کند همه او را می‌شناسند و درباره‌اش قضاوت می‌کنند. اما شهر بزرگ این امکان را به او می‌دهد که ناشناخته باشد. کسی لزوماً نمی‌داند از کجا آمده، در چه خانواده‌ای بزرگ شده یا در گذشته چه اتفاقاتی برایش افتاده است. می‌تواند بدون آنکه گذشته‌اش مدام به او یادآوری شود، خودش را از نو تعریف کند.
یکی از جذابیت‌های شهر بزرگ برای جوانان همین گمنامی است. در شهر می‌توانی در میان جمعیت زندگی کنی، بی‌آنکه همه از زندگی خصوصی‌ات خبر داشته باشند. می‌توانی از نگاه آشنایان فاصله بگیری و هویت مستقلی برای خودت بسازی. فرض کنید در یک شهر بزرگ وارد کافه‌ای می‌شوی؛ احتمالاً کسی تو را نمی‌شناسد. اگر بخواهی چهره آشنایی ببینی، باید از قبل با کسی قرار گذاشته باشی تا وقتی وارد کافه شدی، از دور برایت دست تکان بدهد. اما در روستا ماجرا فرق می‌کند. کافی است وارد قهوه‌خانه‌ای شوی؛ چند نفر تو را می‌شناسند، با تو سلام و احوالپرسی می‌کنند و خیلی زود سر صحبت باز می‌شود. ممکن است با کسانی هم‌کلام شوی که از مدت‌ها پیش می‌شناسی یا حتی سال‌هاست ندیده‌ای. انگار لازم نیست برای آشنا بودن با کسی قرار قبلی گذاشته باشی؛ خودِ حضور تو در آن مکان، بهانه‌ای برای دیدار و گفت‌وگوست.
این تفاوت در جوانی چندان به چشم نمی‌آید. در آن دوره، آدم بیشتر به دنبال چیزی است که جامعه‌شناسان به آن «منزلت محقّق یا دستیافته» می‌گویند؛ یعنی جایگاهی که نه از خانواده و محل تولد، بلکه از طریق انتخاب‌ها، تلاش‌ها و دستاوردهای شخصی به دست می‌آورد. جوان می‌خواهد با شغل، تحصیلات، موفقیت‌ها و انتخاب‌های خودش شناخته شود، نه صرفاً با نام خانوادگی و گذشته‌ای که در آن متولد شده است. در چنین شرایطی، گمنامی می‌تواند نوعی آزادی باشد؛ اینکه کسی تو را نشناسد و مجبور نباشی درباره گذشته و زندگی‌ات توضیح بدهی. شهر بزرگ این فرصت را فراهم می‌کند که از منزلت محول فاصله بگیری و منزلت خودت را بسازی. اما همین گمنامی همیشه هم خوشایند نیست. چیزی که در جوانی به آدم احساس آزادی می‌دهد، ممکن است چند دهه بعد به احساس تنهایی تبدیل شود. ممکن است چند دهه بعد، وقتی دیگر آن شور و شتاب جوانی را نداری، دلت بخواهد به مکانی وارد شوی و بی‌آنکه قرار قبلی گذاشته باشی، چند نفر نامت را صدا بزنند. چیزی که در جوانی به آدم احساس آزادی می‌دهد، ممکن است در سال‌های بعد به احساس تنهایی تبدیل شود.
به هر حال زندگی همیشه مطابق برنامه‌ای که در جوانی برای آن می‌ریزیم، پیش نمی‌رود. سال‌ها می‌گذرند. آدم کار می‌کند، خانه می‌خرد، فرزندانش را بزرگ می‌کند و به‌تدریج به موقعیتی می‌رسد که روزگاری آرزویش را داشته است. با بازنشستگی، بخشی از ضرورت‌هایی که زندگی او را در شهر بزرگ تثبیت کرده بودند، از میان می‌روند. دیگر لازم نیست هر روز به محل کار برود، در ترافیک بماند یا برای پیشرفت شغلی با دیگران رقابت کند. فرزندان هم بزرگ شده‌اند و هرکدام زندگی خودشان را دارند.
در این شرایط، پرسش آدم از زندگی تغییر می‌کند. دیگر مثل گذشته نمی‌پرسد چه چیزهایی می‌توانم به دست بیاورم، بلکه ممکن است از خودش بپرسد: کجا راحت‌تر زندگی می‌کنم؟ کجا احساس آرامش بیشتری دارم؟ کجا می‌توانم روزهایم را به شکلی بگذرانم که برایم معنادارتر باشد؟ حتی ممکن است لحظه‌ای از خودش بپرسد: در تمام این سال‌ها چه چیزهایی به دست آوردم؟ آیا آنچه به دست آوردم، ارزش آن همه دوری و تلاش را داشت؟
این تغییر پرسش‌هاست که زادگاه را دوباره خواستنی می‌کند. در سال‌های سالمندی دلتنگی عجیبی به سراغ آدم می‌آید. حسرت‌های قدیمی دوباره سر باز می‌کنند و خاطراتی که سال‌ها در گوشه ذهن مانده بودند، جان می‌گیرند. آدم گاهی دلش برای کسانی تنگ می‌شود که دیگر نیستند، برای روزهایی که بازنمی‌گردند و حتی برای فرصت‌هایی که زمانی از کنارشان گذشته است. این دلتنگی فقط یادآوری گذشته نیست؛ گاهی نوعی خستگی از سال‌های طولانی دویدن و تلاش کردن است.
در جوانی، زندگی اغلب حول هدف‌ها و ضرورت‌های مشخصی می‌چرخد: پیدا کردن شغل، کسب درآمد، خرید خانه و تأمین آینده خانواده. آدم آن‌قدر درگیر ساختن آینده است که کمتر فرصت می‌کند به آنچه پشت سر گذاشته فکر کند. اما در سالمندی، وقتی بخشی از این هدف‌ها به دست آمده یا دیگر موضوعیت خود را از دست داده‌اند، گذشته آرام‌آرام پررنگ‌تر می‌شود. آدم به چیزهایی فکر می‌کند که به دست آورده و چیزهایی که از دست داده است؛ به آدم‌هایی که در مسیر زندگی از او دور شده‌اند و جاهایی که دیگر مثل گذشته نیستند.
به نکته ای هم باید توجه کرد. زادگاه هم در این سال‌ها تغییر کرده است. خانه‌های قدیمی جای خود را به ساختمان‌های جدید داده‌اند، بعضی از دوستان و هم‌نسلان دیگر زنده نیستند و روابطی که زمانی بدیهی به نظر می‌رسیدند، شکل دیگری پیدا کرده‌اند. آدمی که بازمی‌گردد نیز دیگر آن جوانی نیست که روزی از آنجا رفته بود. او با خاطرات، تجربه‌ها و عادت‌هایی بازمی‌گردد که در چند دهه زندگی در شهری دیگر به دست آورده است. بنابراین، بازگشت به زادگاه بیشتر از آنکه بازگشت به گذشته باشد، تلاش برای برقراری رابطه‌ای تازه با گذشته است.
یک روز در زادگاه پدرم به آرامستان روستا رفتم. روی بعضی از سنگ قبرها نام‌هایی دیدم که برایم آشنا بودند. دوستان پدرم بودند. آن‌ها را خوب می‌شناختم. در کودکی و نوجوانی، بعضی‌هایشان حتی قهرمان زندگی من بودند؛ آدم‌هایی که حضورشان بخشی از خاطرات آن سال‌ها را ساخته بود. حالا نامشان روی سنگ قبرها مانده بود. وقتی از قبرستان بیرون آمدم، به پدرم فکر کردم. او که حالا بسیاری از روزهایش را در همین روستا می‌گذراند، وقتی از کنار خانه‌ها و کوچه‌هایی عبور می‌کند که زمانی دوستانش در آن‌ها زندگی می‌کردند، چه احساسی دارد؟ وقتی به یاد می‌آورد که دیگر نمی‌تواند مثل گذشته به خانه یکی از آن‌ها برود، بنشیند و ساعتی گپ بزند، چه چیزی در ذهنش می‌گذرد؟ آیا روستا برای او هنوز همان روستایی است که سال‌ها پیش یعنی در نوجوانی ترک کرد؟ یا هر بار که به آنجا برمی‌گردد، با غیبت آدم‌هایی روبه‌رو می‌شود که بخش مهمی از معنای آن مکان را می‌ساختند؟
به این فکر کردم که وقتی از زادگاهمان حرف می‌زنیم، فقط از یک مکان جغرافیایی حرف نمی‌زنیم. ما از آدم‌هایی حرف می‌زنیم که آن مکان را برایمان به خانه تبدیل کرده بودند. خانه‌ها و کوچه‌ها ممکن است باقی بمانند، اما آدم‌هایی که به آن‌ها معنا می‌دادند، یکی‌یکی از میان می‌روند. یکی از دشواری‌های بازگشت همین است: آدم به جایی برمی‌گردد که هنوز وجود دارد، اما بسیاری از کسانی که آن را دلپذیر و خوشایند می‌کردند، دیگر نیستند.
من اما به سؤال دیگری هم فکر می‌کنم که برایم بسیار مهم است. حتی گاهی علاقه‌ام به محله‌مان در رشت باعث می‌شود این سؤال را از خودم بپرسم: آیا آدمها به زادگاهشان برمی‌گردند یا به خاطره زادگاهشان؟ پاسخ به این پرسش آسان نیست. حافظه، زادگاه را در همان زمانی که ترک کرده‌ایم متوقف می‌کند؛ اما زندگی در زادگاه متوقف نمی‌شود. در ذهن ما، کوچه‌ها ممکن است همچنان همان کوچه‌های قدیمی باشند و آدمها در همان خانه‌ها زندگی کنند. اما وقتی برمی‌گردیم، می‌بینیم خانه‌ها تغییر کرده‌اند، آدمها دیگر نیستند و بعضی رابطه‌ها به خاطره تبدیل شده‌اند. گاهی آدم به جایی بازمی‌گردد که از یک طرف برایش آشناست و از طرف دیگر احساس غریبی می‌کند.
یک احتمال دیگر هم وجود دارد. در سال‌های پایانی، آدمها گاهی دلشان می‌خواهد به همان جایی برگردند که زندگی‌شان از آنجا آغاز شده است. آن‌ها می‌خواهند دوباره بخشی از آن جغرافیا باشند؛ جایی که پیش از تمام نقش‌ها و مسئولیت‌ها، بخشی از وجودشان به آن تعلق داشته است. این میل به بازگشت گاهی حتی پس از مرگ هم ادامه پیدا می‌کند. من افراد بسیاری را دیده‌ام که سال‌ها در شهرهای دیگر زندگی کرده‌اند، اما وصیت کرده‌اند پس از مرگ پیکرشان را به زادگاهشان ببرند و همان‌جا به خاک بسپارند. انگار برای آن‌ها مهم است که آخرین منزلشان نیز همان جایی باشد که زندگی‌شان از آن آغاز شده است. آن‌ها دیگر فرصتی برای بازگشت و زندگی در زادگاه ندارند، اما می‌خواهند پیکرشان به آنجا بازگردد؛ به همان خاکی که روزی از آن برخاسته‌اند. این خواسته برای من پرسش دیگری ایجاد می‌کند: چه پیوندی میان آدم و زادگاهش وجود دارد که حتی مرگ هم آن را از میان نمی‌برد؟ آدمها نمی‌خواهند حتماً در جایی بمیرند که متولد شده‌اند؛ اما دوست دارند در پایان زندگی هنوز جایی در جهان داشته باشند که بتوانند آن را خانه خود بدانند.
و در پایان، پرسش دیگری هم برایم مطرح می‌شود: آیا بازگشت به زادگاه را می‌توان نوعی بازگشت به رحم مادر دانست؟ نه به معنای واقعی کلمه، بلکه به‌عنوان استعاره‌ای از بازگشت به نخستین تجربه امنیت، پناه و تعلق. زادگاه نخستین جایی است که جهان را در آن تجربه کرده‌ایم؛ جایی که پیش از شناختن شهرها و آدم‌های دیگر، بخشی از وجودمان با آن شکل گرفته است. در سال‌های پایانی زندگی، وقتی بسیاری از نقش‌ها و مسئولیت‌ها کنار می‌روند و آدم بیش از گذشته به گذشته خود فکر می‌کند، میل به بازگشت به آن نقطۀ آغاز نیز می‌تواند پررنگ شود. انگار آدم پس از سال‌ها دور شدن و تجربه کردن جهان، دوباره به دنبال همان حس اولیه پناه و تعلق می‌گردد؛ حسی که شاید هیچ مکان دیگری نتواند دقیقاً جای آن را بگیرد.
* دانش‌آموخته جامعه‌شناسی و عضو هیئت علمی دانشگاه