ریحانه اسکندری - نشست خبری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، صبح چهارشنبه ۲۰ آبان‌ماه، با حضور ابراهیم حیدری، مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. حیدری در این نشست ضمن تشریح برنامه‌های هفته کتاب با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم»، از مشارکت بیش از ۷۰ نهاد و سازمان، برگزاری نزدیک به دو هزار برنامه در استان‌های مختلف، اختصاص بخش عمده اعتبارات به فعالیت‌های استانی و اجرای طرح‌های حمایتی برای کتاب‌فروشی‌ها خبر داد. او همچنین درباره وضعیت صنعت نشر، دشواری‌های تأمین کاغذ، اختلاف آمارهای سرانه مطالعه و ضرورت توجه به کتاب‌خوانی در شهرها و روستاها توضیحاتی ارائه کرد.
کتاب و فرهنگ؛ بخشی از هویت تاریخی ایران
ابراهیم حیدری در ابتدای این نشست با گرامی‌داشت یاد رهبر شهید، از او به‌عنوان شخصیتی کتاب‌خوان یاد کرد و گفت که بنا بر روایت یکی از دوستان نزدیکش، ایشان هر کتابی را که منتشر می‌شد مطالعه می‌کردند. حیدری همچنین یاد شهدای جنگ ۱۲ روزه و ۴۰ روزه، شهدای جنگ تحمیلی، سرداران و شخصیت‌هایی را که در جریان جنگ جان خود را از دست دادند گرامی داشت و به‌طور ویژه از کودکانی یاد کرد که در مدارس و خانه‌ها به شهادت رسیدند.
او با اشاره به جایگاه کتاب در تاریخ و فرهنگ ایران، گفت ایران کشوری است که با کتاب، فرهنگ و پیشینه تاریخی خود شناخته می‌شود. به گفته حیدری، حتی آغاز قرآن کریم با فرمان «اقرأ» نشان‌دهنده جایگاه خواندن و دانستن در فرهنگ دینی و تمدنی ماست.
مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران با بیان اینکه هفته کتاب پس از نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران یکی از رویدادهای مهم حوزه نشر کشور به شمار می‌رود، تأکید کرد که این دو رویداد کارکرد یکسانی ندارند. نمایشگاه کتاب بیشتر بر عرضه و دسترسی مخاطبان به کتاب متمرکز است، اما هفته کتاب فرصتی برای ترویج کتاب‌خوانی، توجه به مسائل صنعت نشر و ایجاد ارتباط میان نهادهای فرهنگی، ناشران، کتاب‌فروشان و مخاطبان محسوب می‌شود.
او همچنین نقش رسانه‌ها را در این زمینه مهم دانست و گفت رسانه‌ها باید ضمن بازتاب فعالیت‌ها و برنامه‌های حوزه کتاب، مسائل و مشکلات این بخش را نیز مطرح کنند تا زمینه نقد، گفت‌وگو و اصلاح سیاست‌ها فراهم شود.
صنعت نشر از شرایط عمومی کشور جدا نیست
حیدری با اشاره به دشواری‌های صنعت نشر در سال‌های اخیر گفت: نمی‌توان وضعیت کتاب و نشر را جدا از شرایط عمومی اقتصاد، سیاست و جامعه بررسی کرد. صنعت نشر نیز مانند سایر بخش‌ها از تحولات اقتصادی، تحریم‌ها، جنگ و مسائل اجتماعی تأثیر می‌پذیرد و در دو سال گذشته شرایط دشواری را پشت سر گذاشته است.
او توضیح داد که بخشی از این آسیب‌ها مستقیم و بخشی دیگر غیرمستقیم بوده‌اند و مجموعه این عوامل بر فعالیت ناشران، کتاب‌فروشان و دیگر فعالان حوزه نشر تأثیر گذاشته است. به گفته او، در چنین شرایطی برگزاری هفته کتاب به‌تنهایی نمی‌تواند مشکلات ساختاری این صنعت را برطرف کند، اما می‌تواند فرصتی برای طرح مسائل و جلب توجه نهادهای مسئول باشد.
مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران با تأکید بر اینکه این مجموعه نقش تسهیلگر و هماهنگ‌کننده را بر عهده دارد، گفت بخش عمده برنامه‌های هفته کتاب به‌وسیله تشکل‌ها، انجمن‌ها، صنوف نشر و نهادهای فرهنگی اجرا می‌شود و سهم خانه کتاب در اجرای مستقیم برنامه‌ها کمتر از چهار تا پنج درصد است.
به گفته حیدری، خانه کتاب تلاش کرده است به‌جای تصدی‌گری، زمینه مشارکت مجموعه‌های مختلف را فراهم کند و مسئولیت اجرای برنامه‌ها را به نهادهایی بسپارد که در حوزه‌های تخصصی خود فعالیت می‌کنند. او اعلام کرد تاکنون بیش از ۷۰ نهاد و سازمان برنامه‌هایشان را به دبیرخانه هفته کتاب ارائه کرده‌اند و در مجموع نزدیک به دو هزار برنامه از سوی دستگاه‌ها، نهادها و صنوف مختلف در این دوره برگزار خواهد شد.
حیدری همچنین از برگزاری بیش از ۴۰ نشست تخصصی در سرای اهل قلم خبر داد؛ نشست‌هایی که قرار است به موضوعات مختلف حوزه کتاب، نشر و کتاب‌خوانی بپردازند.
پوستر هفته کتاب
افتتاح هفته کتاب در روستای فرخ‌آباد
یکی از برنامه‌های متفاوت سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب، برگزاری آیین افتتاحیه در یکی از روستاهای برگزیده جشنواره روستاها و عشایر دوستدار کتاب است. بر اساس توضیحات حیدری، افتتاحیه این دوره روز شنبه در روستای فرخ‌آباد استان البرز برگزار می‌شود؛ انتخابی که به گفته او با هدف توجه بیشتر به ظرفیت‌های فرهنگی خارج از مراکز استان‌ها و شهرهای بزرگ صورت گرفته است.
مدیرعامل خانه کتاب با تأکید بر اینکه ایران فقط به تهران و شهرهای بزرگ محدود نمی‌شود، گفت توجه به روستاها و عشایر و تقویت فعالیت‌های فرهنگی در این مناطق باید بخشی از برنامه‌ریزی‌های حوزه کتاب باشد. او جشنواره روستاها و عشایر دوستدار کتاب و فعالیت باشگاه‌های کتاب‌خوانی را از جمله تجربه‌هایی دانست که می‌توانند به گسترش فرهنگ مطالعه در مناطق مختلف کشور کمک کنند.
حیدری همچنین به ظرفیت بیش از سه هزار کانون فرهنگی و هنری مساجد در روستاها اشاره کرد و گفت این کانون‌ها می‌توانند در برگزاری مسابقات کتاب‌خوانی، معرفی کتاب، تقدیر از مروجان مطالعه و تقویت فعالیت‌های فرهنگی نقش مؤثری داشته باشند. به گفته او، کتابخانه‌های مساجد صرفاً محل نگهداری و امانت کتاب نیستند، بلکه می‌توانند به پایگاه‌هایی اجتماعی و فرهنگی در روستاها تبدیل شوند.
او حفظ میراث فرهنگی روستاها را نیز از مسئولیت‌های مهم نهادهای فرهنگی دانست و تأکید کرد که فعالیت در حوزه کتاب باید با شناخت ظرفیت‌ها، سنت‌ها و ویژگی‌های فرهنگی هر منطقه همراه باشد.
بیش از ۸۰ درصد اعتبارات هفته کتاب برای استان‌ها
حیدری در بخش دیگری از سخنانش به برنامه‌های استانی هفته کتاب پرداخت و گفت بخش عمده‌ای از فعالیت‌های این رویداد در استان‌ها برگزار خواهد شد. به گفته او، حدود ۸۰ درصد اعتبارات هفته کتاب به استان‌ها اختصاص یافته است و تاکنون حدود هزار و ۵۰۰ برنامه از سوی استان‌های مختلف به خانه کتاب و ادبیات ایران رسیده است.
او با اشاره به سازوکار تخصیص اعتبار توضیح داد که وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی استانداران را به‌عنوان رؤسای ستادهای هفته کتاب در استان‌ها منصوب کرده و مدیران کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان‌ها نیز مسئولیت دبیری این ستادها را بر عهده دارند.
بر اساس توضیحات حیدری، نیمی از اعتبارات در نظر گرفته‌شده برای استان‌ها پیش از برگزاری برنامه‌ها پرداخت می‌شود و پرداخت نیم دیگر به ارائه گزارش عملکرد و بررسی برنامه‌های اجراشده بستگی دارد. این شیوه با هدف اطمینان از اجرای برنامه‌ها و ارزیابی عملکرد ستادهای استانی در نظر گرفته شده است.
مدیرعامل خانه کتاب همچنین از هماهنگی با شهرداری‌ها، سازمان تبلیغات اسلامی، نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، کانون‌های فرهنگی و هنری مساجد و دیگر مجموعه‌های فرهنگی برای برگزاری برنامه‌های هفته کتاب خبر داد و گفت مشارکت این نهادها می‌تواند به گسترده‌تر شدن فعالیت‌ها و استفاده بهتر از ظرفیت‌های موجود کمک کند.
بزرگداشت رهبر شهید و کودکان میناب در برنامه‌های هفته کتاب
حیدری در تشریح برنامه‌های ویژه این دوره، به برگزاری برنامه «امین زبان فارسی» برای بزرگداشت رهبر شهید اشاره کرد. این برنامه با حضور وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و جمعی از مسئولان فرهنگی برگزار خواهد شد.
او همچنین از اختصاص بخشی از برنامه‌های هفته کتاب به یاد کودکان شهید میناب خبر داد و گفت اختتامیه جشنواره داستان شش‌کلمه‌ای «به یاد فرشته‌های میناب» نیز در همین چارچوب برگزار می‌شود. به گفته حیدری، نزدیک به ۱۶ هزار اثر از حدود ۳۹ کشور به این جشنواره رسیده است؛ آماری که نشان‌دهنده گستره مشارکت در این رویداد ادبی است.
از دیگر برنامه‌های پیش‌بینی‌شده در این دوره می‌توان به تجدید میثاق با آرمان‌های امام راحل، تجلیل از کتابداران، برگزاری کارگاه‌های تخصصی، جایزه قلم زرین با حمایت انجمن قلم ایران، بزرگداشت شهدای لامرد و کودکان میناب و برگزاری برنامه‌هایی با محوریت کتاب و کتاب‌خوانی در مجلس شورای اسلامی اشاره کرد.
همچنین قرار است در استان‌های مختلف، برنامه‌هایی با محوریت ادبیات و کتاب برگزار شود و ظرفیت‌های فرهنگی هر منطقه در برنامه‌ریزی‌های هفته کتاب مورد توجه قرار گیرد.
حیدری در پاسخ به پرسشی درباره بازتاب شرایط جنگی کشور در شعار و پوسترهای هفته کتاب نیز توضیح داد که بخشی از برنامه‌های این دوره به همین موضوع اختصاص دارد. به گفته او، روز سوم هفته کتاب به نام رهبر شهید نام‌گذاری شده و یک روز نیز به کودکان شهید میناب اختصاص یافته است. بنابراین، این موضوعات در برنامه‌های جانبی هفته کتاب مورد توجه قرار گرفته‌اند.
هفته کتاب قرار نیست همه مشکلات نشر را حل کند
مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران در پاسخ به پرسشی درباره میزان تأثیرگذاری هفته کتاب بر وضعیت کتاب‌خوانی و مشکلات صنعت نشر، تأکید کرد که نباید از این رویداد انتظار داشت به‌تنهایی همه مسائل این حوزه را برطرف کند.
او گفت سنجش میزان تأثیرگذاری برنامه‌های فرهنگی کار ساده‌ای نیست و نمی‌توان صرفاً با شمارش برنامه‌ها یا میزان مشارکت نهادها درباره موفقیت یک رویداد فرهنگی قضاوت کرد. به گفته حیدری، زیست‌بوم‌های فرهنگی در مناطق مختلف کشور متفاوت‌اند و برای ارزیابی فعالیت‌ها باید شاخص‌های متناسب با هر منطقه را در نظر گرفت.
او با این حال، اعلام برنامه از سوی بیش از ۷۰ نهاد و سازمان را نشانه‌ای از وجود دغدغه نسبت به کتاب و کتاب‌خوانی در مجموعه‌های مختلف دانست.
حیدری تأکید کرد رسالت هفته کتاب این نیست که تمام مشکلات نشر را حل کند؛ بلکه این رویداد باید مسائل را شناسایی و به سیاست‌گذاران منتقل کند. به گفته او، اگر مشکلات حوزه کتاب در جریان چنین برنامه‌هایی مطرح شود اما سیاست‌گذاران برای رفع آن‌ها اقدامی نکنند، به این معناست که وظیفه خود را به‌درستی انجام نداده‌اند.
او همچنین بر ضرورت تداوم ارتباط میان فعالان نشر، رسانه‌ها و نهادهای تصمیم‌گیر تأکید کرد و گفت طرح مشکلات باید به پیگیری و اصلاح سیاست‌ها منجر شود، نه اینکه صرفاً در قالب چند نشست و برنامه باقی بماند.
ابراهیم حیدری
اختصاص ۱۰ میلیارد تومان به طرح‌های فصلی خرید کتاب
حیدری در بخش دیگری از نشست به طرح‌های حمایتی از کتاب‌فروشی‌ها و خریداران کتاب اشاره کرد و گفت طرح‌های فصلی خرید کتاب با هدف حمایت از چرخه فروش کتاب و تقویت ارتباط میان مخاطبان و کتاب‌فروشی‌ها اجرا می‌شوند.
به گفته او، این طرح‌ها به دو شکل حضوری و مجازی قابل اجرا هستند و در چارچوب آن، خریداران از ۲۰ درصد یارانه معاونت امور فرهنگی بهره‌مند می‌شوند. این یارانه به کد ملی خریداران اختصاص پیدا می‌کند و هدف آن کمک به خرید کتاب از کتاب‌فروشی‌های مشارکت‌کننده است.
مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران اعلام کرد نزدیک به ۶۰۰ ناشر و کتاب‌فروش برای حضور در این طرح ثبت‌نام کرده‌اند. او همچنین گفت معاونت امور فرهنگی برای اجرای طرح‌های فصلی خرید کتاب ۱۰ میلیارد تومان اعتبار در نظر گرفته است.
حیدری با اشاره به اینکه این اعتبار نسبت به سال‌های گذشته افزایش پیدا نکرده، توضیح داد در صورت استقبال بیشتر مخاطبان و افزایش مشارکت کتاب‌فروشی‌ها، امکان افزایش اعتبار نیز وجود خواهد داشت. او شرایط اقتصادی و محدودیت‌های موجود را در تعیین منابع مالی مؤثر دانست و گفت با وجود اینکه این میزان اعتبار در شرایط کنونی جنگی کافی به نظر نمی‌رسد، باید محدودیت‌های مالی کشور را نیز در نظر گرفت.
اختلاف آمارهای سرانه مطالعه؛ مسئله‌ای فراتر از یک عدد
موضوع سرانه مطالعه و اختلاف آمارهای منتشرشده در این زمینه، یکی دیگر از محورهای نشست خبری بود. حیدری در پاسخ به پرسشی درباره آمار مطالعه در ایران گفت پیمایش‌های مربوط به سرانه مطالعه معمولاً هر چهار سال یک‌بار انجام می‌شوند و آمار در دسترس، حدود ۱۲ دقیقه و اندی را نشان می‌دهد.
او با اشاره به تفاوت آمارهای منتشرشده از سوی نهادهای مختلف توضیح داد که نتایج پیمایش سازمان آمار ممکن است با داده‌های پژوهشگاه متفاوت باشد و از نظر او، داده‌های پژوهشگاه اعتبار بیشتری دارند. با این حال، پیمایش جدید هنوز به پایان نرسیده و نمی‌توان تا زمان تکمیل آن درباره رقم نهایی اظهارنظر کرد.
مدیرعامل خانه کتاب با تأکید بر اینکه مقایسه آمار مطالعه در کشورهای مختلف نیز به‌سادگی امکان‌پذیر نیست، گفت تعریف مطالعه در نظام‌های آماری کشورها یکسان نیست. در برخی کشورها، قرآن‌خواندن نیز در محاسبه میزان مطالعه لحاظ می‌شود و در برخی دیگر، فعالیت در شبکه‌های اجتماعی یا خواندن مطالب در فضای مجازی ممکن است در تعریف مطالعه قرار بگیرد.
به گفته حیدری، تفاوت در تعریف‌ها و روش‌های اندازه‌گیری باعث می‌شود نتوان اعداد منتشرشده در کشورهای مختلف را بدون توجه به شیوه محاسبه با یکدیگر مقایسه کرد. از این رو، برای بررسی وضعیت کتاب‌خوانی در ایران باید به روش انجام پیمایش، جامعه آماری و تعریف مورد استفاده از مطالعه توجه داشت.
فروش ۸۰۴ هزار جلد کتاب در هفته نخست نمایشگاه مجازی
حیدری در بخش دیگری از سخنانش به تجربه نمایشگاه مجازی کتاب اشاره کرد و گفت در هفته نخست برگزاری این رویداد، با وجود شرایط جنگی و محدودیت‌های اینترنتی، ۸۰۴ هزار جلد کتاب به فروش رسیده است.
او این میزان فروش را نشانه‌ای از تداوم تقاضا برای کتاب کاغذی دانست و توضیح داد که حتی در شرایط دشوار و با وجود محدودیت در دسترسی به اینترنت، بخشی از مخاطبان همچنان برای تهیه کتاب اقدام کرده‌اند.
تأمین کاغذ و مسئولیت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران در پاسخ به پرسشی درباره گرانی کاغذ و نقش وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در تأمین آن گفت تأمین کاغذ به‌طور مستقیم از وظایف این وزارتخانه نیست، اما وزارت ارشاد در مواردی برای پیگیری مسائل ناشران و ایجاد ارتباط میان آن‌ها و نهادهای بالادستی نقش واسطه و تسهیلگر را ایفا می‌کند.
به گفته حیدری، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در برخی مواقع برای کمک به حل مشکلات ناشران و تأمین هزینه‌های مربوط نیز وارد عمل می‌شود، اما مسئولیت اصلی این وزارتخانه در حوزه نشر، از جمله نظارت محتوایی، در چارچوب وظایف قانونی آن تعریف شده است.
او در ادامه به ایجاد بستری در خانه کتاب برای ثبت قیمت کتاب‌ها اشاره کرد و گفت این پلتفرم با هدف شفافیت بیشتر در بازار نشر راه‌اندازی شده است. بر اساس این سازوکار، قیمت کتاب هنگام دریافت مجوز ثبت می‌شود و اطلاعات مربوط به قیمت می‌تواند به‌عنوان مرجعی برای بررسی و مقایسه قیمت‌ها مورد استفاده قرار گیرد.
حیدری توضیح داد که چنین امکانی به مخاطبان کمک می‌کند قیمت کتاب‌ها را رصد کنند و از سوی دیگر، می‌تواند به شفافیت بیشتر در بازار نشر و پیگیری تغییرات قیمت‌ها منجر شود.
او همچنین با اشاره به برنامه‌های وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در حوزه تحولات فناورانه و دسترسی به اطلاعات، گفت یکی از محورهای مورد توجه، بهبود دسترسی به اطلاعات و تلاش برای رفع اختلالات موجود در این زمینه است.
رایزنی برای گسترش برنامه‌های هفته کتاب در خارج از کشور
حیدری در پاسخ به پرسشی درباره برنامه‌های مرتبط با هفته کتاب در خارج از ایران نیز گفت شرایط خاص و محدودیت‌های رفت‌وآمد، امکان فعالیت گسترده در این زمینه را دشوار کرده است. با این حال، رایزنی‌هایی با برخی کشورها انجام شده و تلاش می‌شود در حد ظرفیت‌های موجود، برنامه‌هایی برای معرفی کتاب و ادبیات ایران در خارج از کشور دنبال شود.
سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» و با مشارکت نهادها، تشکل‌ها، ناشران، کتاب‌فروشان و مجموعه‌های فرهنگی در سراسر کشور برگزار می‌شود؛ رویدادی که برگزارکنندگان آن بر ترویج کتاب‌خوانی، تقویت مشارکت نهادهای فرهنگی و طرح مسائل و چالش‌های صنعت نشر تأکید دارند.