فرزانه قنبر دزفولی - روی نیمکت سنگی پارک زیر نور کم‌فروغ چراغ برق نشسته، کتاب را با دو دست محکم چسبیده، لبه‌های جلد کتاب از بس ورق خورده تا شده و برای دیدن کلمات در آن نور کم مجبور است فاصله کتاب تا صورتش را بسیار کم کند و چشم‌هایش را آن‌قدر ریز کند تا سطرها را گُم نکند؛ گاهی هم با یک دست صفحه را نگه می‌دارد تا بادِ لای درختان پارک ورقش نزند. صدای گوش‌خراش عبور موتورها و ماشین‌ها هم هر لحظه حواسش را پرت می‌کند و او را از جهان کتاب می‌رهاند تا کمبود همین زیرساخت‌ها و فضاهای مناسب، کتاب خواندن در شهر را برای او به کاری دشوار تبدیل کند.
وقتی شهر جا و پناهی برای کتابخوانی ندارد طبیعتاً دسترسی به کتاب و مطالعه هم به دغدغه‌ای سخت تبدیل می‌شود؛ معضلی که از سوی بسیاری از علاقمندان به کتاب و کتابخوانی به عنوان مهمترین دلیل پایین بودن سرانه مطالعه مطرح می‌شود. در استان فارس نیز توسعه زیرساخت‌های کتابخانه‌ای یکی از دغدغه‌های اصلی دوستداران کتاب به شمار می‌رود. لذا چند سالی است که توسعه زیرساخت‌ها، افزایش نقاط خدمت، بازطراحی کتابخانه‌های قدیمی و تعریف خدمات متناسب با نیاز شهروندان در دستور کار متولیان امر قرار گرفته است.
مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس در خصوص آخرین وضعیت کتابخانه‌های عمومی استان اعلام کرد: در حال حاضر ۲۷۶کتابخانه عمومی در استان فارس فعالیت دارند که شامل ۲۲۰ کتابخانه نهادی و دولتی، ۵۵ کتابخانه مشارکتی و یک کتابخانه مستقل است. از مجموع کتابخانه‌های نهادی نیز پنج کتابخانه به‌صورت سیار فعالیت می‌کنند.
محمدحسین فیروزی افزود: کتابخانه‌های فارس در حال حاضر ۳۴۳ نقطه خدمت را پوشش می‌دهند؛ در واقع هر کتابخانه ثابت یک نقطه خدمت محسوب می‌شود اما کتابخانه‌های سیار در چندین نقطه روستایی و مناطق مختلف خدمات ارائه می‌کنند و هر کتابخانه سیار نیز به‌طور معمول بین ۶ تا ۸ روستا را پوشش می‌دهد.
مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس ادامه داد: افزون بر کتابخانه‌های عمومی، ۴۰ سالن مطالعه خصوصی دارای مجوز نیز در استان فعالیت می‌کنند که بیش از یک‌هزار و ۵۰۰ صندلی برای ارائه خدمات مطالعاتی در اختیار شهروندان قرار داده‌اند.
فارس دومین استان کشور از نظر نقاط خدمت کتابخانه‌ای
فیروزی درباره جایگاه فارس در شاخص‌های کتابخانه‌ای کشور گفت: استان فارس از نظر تعداد نقاط خدمت کتابخانه‌ای پس از خراسان رضوی در جایگاه دوم کشور قرار دارد. همچنین از نظر تعداد سالن‌های مطالعه نیز پس از این استان رتبه دوم را به خود اختصاص داده و با فاصله معناداری از بسیاری از استان‌های دیگر قرار دارد.
او که معتقد است توسعه زیرساخت‌های کتابخانه‌ای فارس در سال‌های اخیر با جدیت دنبال شده است، افزود: در سه سال گذشته و در دولت چهاردهم مجموعاً ۱۴ کتابخانه جدید به مجموعه کتابخانه‌های عمومی استان اضافه شده و می‌توان گفت فارس از نظر تعداد کتابخانه‌های جدید افتتاح‌شده در این دوره نیز رتبه نخست کشور را دارد.
مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس ادامه داد: این ۱۴ کتابخانه جدید در مجموع ۵۹ نقطه خدمتی را پوشش می‌دهند و ظرفیت دسترسی شهروندان به خدمات کتابخانه‌ای را در مناطق مختلف افزایش داده‌اند.
کتابخانه‌های سیار راهی برای گسترش خدمات در مناطق روستایی
فیروزی با تأکید بر اهمیت کتابخانه‌های سیار در توسعه عدالت فرهنگی گفت: کتابخانه سیار یکی از ظرفیت‌های مهم برای رساندن کتاب و خدمات مطالعاتی به مناطقی است که امکان ایجاد کتابخانه ثابت در آن‌ها وجود ندارد؛ گاهی یک کتابخانه سیار می‌تواند به اندازه یک کتابخانه با زیربنای یک‌هزار مترمربع در توسعه دسترسی مردم به خدمات کتابخانه‌ای اثرگذار باشد.
او ادامه داد: در حال حاضر کتابخانه‌های سیار استان ۳۳ نقطه روستایی را تحت پوشش دارند و هر یک از این خودروها می‌توانند به چندین روستا خدمات ارائه کنند.
مدیرکل کتابخانه‌های فارس یادآور شد: به جای اینکه برای ایجاد کتابخانه ثابت در یک روستای کوچک با جمعیت حدود ۲ هزار نفر هزینه قابل‌توجهی صرف ساخت و تجهیز ساختمان شود می‌توان با تأمین یک خودرو در چندین روستا خدمات کتابخانه‌ای ارائه کرد.
فیروزی از برنامه افزایش ناوگان کتابخانه‌های سیار خبر داد و گفت: در برنامه توسعه‌ای، اضافه شدن دو کتابخانه سیار جدید به استان دنبال می‌شود تا دامنه دسترسی روستاها به منابع کتابخانه‌ای افزایش یابد.
اجرای ۲ هزار و ۱۰۰ رویداد فرهنگی در هفته کتاب
مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس درباره برنامه‌های هفته کتاب در استان گفت: برای هفته کتاب امسال بیش از ۲ هزار و ۱۰۰رویداد و برنامه فرهنگی در گستره استان فارس پیش‌بینی شده است که این رویدادها با تلاش و برنامه‌ریزی در کتابخانه‌های عمومی برگزار می‌شود.
او افزود: این فعالیت‌ها تنها به فضای داخلی کتابخانه‌ها محدود نیست و بخش مهمی از آن‌ها در قالب برنامه‌های فراکتابخانه‌ای اجرا می‌شود. تلاش شده کتابداران صرفاً منتظر مراجعه مردم به کتابخانه نباشند بلکه با حضور در محیط‌های مختلف مخاطبان جدید را با کتاب و کتابخوانی آشنا کنند.
ارائه خدمات تخصصی به نابینایان، ناشنوایان و افراد دارای اوتیسم
فیروزی در خصوص تنوع برنامه‌های فراکتابخانه‌ای گفت: اردوهای کتابخانه‌ای عشایر یکی از نمونه‌های این اقدامات است که طی آن کتاب را به چادرهای عشایری می‌برند و خدمات کتابخانه‌ای را در اختیار خانواده‌هایی قرار می‌دهند که به دلیل فاصله جغرافیایی، امکان مراجعه مستمر به کتابخانه‌های ثابت را ندارند.
او ادامه داد: حضور کتابداران در مدارس، کلاس‌های درس، محافل فرهنگی، پارک‌ها و مناطق عشایری نیز از دیگر برنامه‌های این اداره‌کل است. به گفته فیروزی محور اصلی در این فعالیت‌ها، کتاب و ترویج مطالعه است و تلاش می‌شود خارج از فضای فیزیکی کتابخانه نیز زمینه ارتباط مردم با کتاب فراهم شود.
مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس درباره تنوع خدمات تخصصی کتابخانه‌های عمومی گفت: یکی از موضوعاتی که کمتر درباره آن اطلاع‌رسانی شده خدمات ویژه‌ای است که در حال حاضر کتابخانه‌های عمومی به گروه‌های مختلف اجتماعی ارائه می‌کنند؛ در مجموعه کتابخانه‌های فارس، خدماتی برای نابینایان، ناشنوایان و افراد دارای معلولیت و محدودیت‌های مختلف در نظر گرفته شده است.
او افزود: فارس در حوزه خدمات به ناشنوایان، استان پایلوت کشور محسوب می‌شود و بخشی از این خدمات برای نخستین بار از این استان آغاز شده است. فیروزی ادامه داد: در آینده نزدیک نیز مجموعه‌ای در شیراز افتتاح خواهد شد که به‌صورت تخصصی به افراد دارای اوتیسم، نابینایان، ناشنوایان و کم‌شنوایان خدمات ارائه می‌کند؛ این رویکرد نشان می‌دهد کتابخانه عمومی باید برای همه گروه‌های جامعه قابل استفاده باشد و محدودیت‌های جسمی یا شرایط خاص افراد مانع دسترسی آن‌ها به خدمات فرهنگی نشود.
او در خصوص خدمات کتابخانه‌ای به عشایر هم گفت: ارائه خدمات به عشایر نیز از برنامه‌هایی است که طی چهار تا پنج سال اخیر در سطح کشور مورد توجه بیشتری قرار گرفته است. یکی از مهمترین مشکلات این جامعه، محدودیت دسترسی به منابع محتوایی و کتاب است و کتابخانه‌های سیار می‌توانند بخشی از این کمبود را جبران کنند.
مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس افزود: دسترسی کودکان عشایر به کتاب و منابع آموزشی اهمیت زیادی دارد و درصدد هستیم با گسترش خدمات سیار، این امکان برای خانواده‌های عشایری فراهم شود.
دعوت از شهروندان برای استفاده از خدمات کتابخانه‌های عمومی
فیروزی با دعوت از مردم فارس برای استفاده بیشتر از خدمات کتابخانه‌های عمومی گفت: یکی از مهمترین درخواست‌های ما از شهروندان این است که با خدمات و فعالیت‌های کتابخانه‌های عمومی بیشتر آشنا شوند. بسیاری از مردم هنوز از ظرفیت‌هایی که در کتابخانه‌ها وجود دارد اطلاع کافی ندارند، در حالی که بخش عمده این خدمات رایگان یا با هزینه بسیار اندک ارائه می‌شود.
او افزود: از مردم دعوت می‌کنیم افزون بر استفاده از منابع کتابخانه‌ها با کتابداران نیز ارتباط برقرار کنند چراکه کتابداران بخش مهمی از جامعه فرهنگی هستند که گاهی کمتر مورد توجه قرار می‌گیرند در حالی که نقش اصلی در معرفی منابع، راهنمایی مخاطبان و توسعه فرهنگ مطالعه بر عهده آن‌هاست.
مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس در رابطه با زمان برگزاری برنامه‌های هفته کتاب گفت: از ۲۲ تا ۳۰ آبان‌ماه کتابخانه‌های عمومی استان با اجرای برنامه‌های مختلف فرهنگی و مطالعاتی آماده میزبانی از شهروندان هستند و از همه هم‌استانی‌ها دعوت می‌شود در این فرصت از خدمات کتابخانه‌ها استفاده کنند.
او اعلام کرد: شهروندان می‌توانند با مراجعه به سامانه سامان به نشانی samanpl.ir، کتابخانه‌های نزدیک محل سکونت خود را شناسایی و برای عضویت اقدام کنند.
به گفته فیروزی بر اساس طرح یکپارچه‌سازی و رایگان‌سازی عضویت در کتابخانه‌های عمومی عضویت پایه و سراسری در این کتابخانه‌ها طی دو تا سه ماه اخیر رایگان شده و هر فرد می‌تواند با ثبت کد ملی خود از این امکان استفاده کند. در این طرح امکان عضویت در کتابخانه‌های عمومی سراسر کشور و امانت گرفتن یک جلد کتاب فراهم شده است.
او هدف از اجرای این طرح را ایجاد انگیزه برای حضور افراد دانست و گفت: اعضایی که به خدمات بیشتری نیاز داشته باشند می‌توانند عضویت خود را به سطح پیشرفته ارتقا دهند و با پرداخت هزینه‌ای جزئی از خدماتی مانند سالن‌های مطالعه، سالن‌های ویژه و امکان امانت تعداد بیشتری کتاب استفاده کنند؛ البته عضویت برای دهک‌های ۱ تا ۳ جامعه کاملاً رایگان است.
فیروزی در رابطه با هزینه عضویت پیشرفته در کتابخانه‌های عمومی گفت: هزینه عضویت سالانه در کتابخانه‌های استان بسته به نوع خدمات و کتابخانه بین ۱۰۰ تا ۴۰۰ هزار تومان است که در مقایسه با بسیاری از هزینه‌های فرهنگی و آموزشی مبلغ محدودی محسوب می‌شود.
طبق اعلام مدیرکل کتابخانه‌های عمومی فارس در حال حاضر مجموع اعضای کتابخانه‌های عمومی در استان بیش از ۷۰۰ هزار نفر است که از این تعداد حدود ۱۱۰ هزار نفر عضو فعال هستند. به گفته او با وجود کاهش نسبی مراجعه‌ها در پی شرایط جنگی و تعطیلی‌ها، ضریب امانت کتاب در فارس همچنان از متوسط کشوری بالاتر است.