گروه اندیشه: تنظیم، اصلاح و ویرایش: فروزان آصف نخعی: برگزاری دوره‌های «بوت‌کمپ فکری» توسط موسسه پِرسِوی ژِن، فرصتی مغتنم برای بازخوانی آثار متفکران کلیدی معاصر و ردیابی ریشه‌های فکری جریان «ووک‌بودن» (Wokeness) فراهم کرده است. (خبرآنلاین: عبارت «بوت‌کمپ فکری» یعنی یک گروه یا دوره آموزشیِ فشرده، نظام‌مند و چالشی برای ورزیده کردن ذهن و ارتقای سطح دانشِ نظری در مباحث پیچیدهٔ فکری و سیاسی است.) این مقاله گزارشی از است از نشست مذکور که توسط سام کان، در ۳ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شده است. شرکت‌کنندگان در این گروه مطالعاتی با بررسی آثار اندیشمندانی چون میشل فوکو، ادوارد سعید، یوهان گالتونگ، کیمبرلی کرنشاو و جودیت باتلر، با نقدهای عمیق و منسجم این متفکران بر مبانی لیبرالیسم آشنا می‌شوند. فوکو در گزارش خود نشان می‌دهد که چگونه اندیشه‌های این متفکران — از نقد ساختارهای پنهان قدرت و شرق‌شناسی گرفته تا مفهوم خشونت ساختاری، تقاطع‌گرایی و اجراگرایی جنسیت — نقدی قدرتمند علیه روایت‌های مسلط لیبرال ارائه می‌دهد. بااین‌حال، چالش اصلی برای کسانی که هویت سیاسی خود را لیبرال تعریف می کنند، یافتن موضعی اصولی است که ضمن پذیرش انتقادات برحق و مترقیِ این نظریات، بخش‌های زیان‌بار و جزم‌اندیشانه آن را پس بزند. در نهایت، درک این تبارشناسی فکری به ما کمک می‌کند تا میان دفاع از حقوق اقلیت‌ها و نقد افراط‌گری‌های دوقطبی‌ساز، توازنی خردمندانه برقرار کنیم. این مقاله را در ادامه می خوانید:
****
میشل فوکو، ۱۹۷۷. (عکس از ژاک پاولوفسکی / سیگما)
برای نزدیک به شش ماه (!) است که من یک گروه مطالعاتی به نام «بوت‌کمپ فکری» (Intellectual Bootcamp) را از طریق مؤسسه پِرسِوی ژِن (Persuasion Institute) برگزار می‌کنم. ما هر هفته یا هر دو هفته یک بار با هم ملاقات می‌کنیم، معمولاً یک مقاله یا چند فصل از یک متن را می‌خوانیم و با این کار، نقشه راه ذهنی فوق‌العاده‌ای از دغدغه‌های پیشتاز سیاسی و نظری دوران خود را توسعه می‌دهیم.
این مطالب عالی هستند! ــ و شما باید پیوستن به این گروه را در نظر بگیرید! این گروه طوری طراحی شده که همزمان هم از نظر فکری دقیق و هم پذیرا باشد، و یک هسته سخت‌افزار واقعی و عالی شکل گرفته که به طور منظم در جلسات شرکت می‌کنند. در این مدت ما آثار ژیل دلوز، کریستوفر لاس، نیل پستمن، آلن بلوم، میشل فوکو، ادوارد سعید، کیمبرلی کرنشاو، یوهان گالتونگ، جودیت باتلر، فرانسیس فوکاما، یاشا مونک، ساموئل هانتینگتون، دیوید گربر، مارتین گوری، نیک بوستروم، مارک فیشر و دیگران را خوانده‌ایم. جلسات آینده بر روی رایانه‌ها و فناوری، بوم‌شناسی رسانه، تکامل دولت، معنای غرب و دیگر موضوعات تمرکز خواهد کرد. ما روزهای جمعه از ظهر تا ۱:۳۰ بعد از ظهر به وقت شرق آمریکا (EST) در زوم دیدار می‌کنیم.(جمعه ها در غرب تعطیل نیست و روز کاری است) اطلاعات جلسه بعدی ما در اینجا قرار دارد. تنها شرط پیوستن، مشترک پولی بودنِ پِرسِوی ژِن است ــ که به هر حال باید باشید!
آنچه می‌خواهم در اینجا درباره‌شان صحبت کنم، ماژول و نمونه کوچکی است که طی چند ماه گذشته روی آن کار کرده‌ایم و ریشه‌های فکری «ووک‌بودن» (Wokeness) را ردیابی می‌کند. (خبرآنلاین: «ووک» (Wokeness) در یک کلام به معنای آگاهیِ بیدارگرانه و حساسیتِ افراطی نسبت به عدالت اجتماعی و رفع تبعیض‌های سیستماتیک است که حامیان آن را فضیلتی اخلاقی و منتقدان آن را جریانی جزم‌اندیش و دوقطبی‌ساز می‌دانند.) بخش عمده‌ای از این قلمرو در کتاب تله هویت نوشته یاشا مونک پوشش داده شده است و «برنامه درسی» ما تا حد زیادی موازی با آن کتاب بوده است، اما خواندن این متن‌های بنیادی در نسخه اصلی، ویژگی منحصربه‌فرد و ویژه‌ای دارد. اعضای گروه به طور خودخواسته خود را لیبرال می‌دانند و من می‌گویم که یک مخالفتِ ــ به نظرم اتفاق‌رأی ــ با برخی از پیامدهای ووک‌بودن وجود دارد.
اما اتفاق جالبی می‌افتد وقتی خود را وادار می‌کنیم به عقب برگردیم و فوکو، سعید، باتلر، گالتونگ و کرنشاو را بخوانیم: آن‌ها همگی به روش‌های مختلف خود، بسیار منطقی به نظر می‌رسند و در مجموع، نقد فکری قدرتمندانه‌ای از لیبرالیسم ارائه می‌دهند. برای کسانی که هویت سیاسی خود را به عنوان «لیبرال» تعریف می‌کنند، یافتن عرصه‌ای برای دفاع اصلاً کار آسانی نیست: موضعی که جنبه‌های بدیهی و معتبر نقد مترقی را بپذیرد، در حالی که بخش‌هایی را که به شکلی خودبه‌خود زیان‌بار هستند، پس بزند. کاری که من می‌خواهم انجام دهم ترسیم بخشی از این قلمرو است ــ توصیف جاهایی که لیبرالیسم آسیب‌پذیرترین و در نقد، مترقی ترین و نافذترین به نظر می‌رسد، و اندیشیدن پیرامون مؤثرترین استدلال‌هایی که لیبرال‌ها می‌توانند در پاسخ فراهم کنند.
تبارشناسی ما با پنج متفکر آغاز می‌شود. اولین آن‌ها روشنفکر فرانسوی میشل فوکو است، و آنچه مونک آن را «شک‌گرایی عمیق نسبت به حقیقت عینی» می‌نامد. جذابیت آشکاری در نوشته‌های فوکو وجود دارد، در ردیابی سیستم‌های تمامیت‌خواه قدرت و کنترل که در عصر مدرن اغلب تحت شعار «بشردوستانه» پدیدار می‌شوند، و در تحلیل او از تاروپودهای قدرتی که بازیگرانِ ادعاییِ «آزاد» و «مستقل» مدام در آن گرفتارند، به‌طوری که روابط قدرت، تجربه اجتماعی را از بنیاد ساختاربندی می‌کنند.
فوکو به درخشانی شیوه‌هایی را تحلیل می‌کند که بر اساس آن‌ها ساختارهای قدرت مدرن بر مفهومی از «فردی‌سازی» استوارند ــ و اینکه چگونه دستگاه قهریه توسط تمامی شرکت‌کنندگانِ یک رژیم درونی می‌شود و حتی بدون اقدام مستقیم از سوی دولت به اجرا درمی‌آید. اما فراتر از آن، فوکو از بسیاری از افسانه‌های خوشایندی که با آن‌ها وجود اجتماعی خود را حفظ می‌کنیم عبور کرد و جهان را در حالتی از «آگونیسم» (تنش و درگیری دائمی) یافت که در آن حتی نمی‌توانیم به خودمان اعتماد کنیم، در حالی که افکار و رفتارهایمان مستعد شکل‌گیری توسط نیروهایی است که بیشترین سرمایه‌گذاری را روی تسلیم ما کرده‌اند.
دوم، پژوهشگر فلسطینی ادوارد سعید است که به شدت تحت تأثیر فوکو بود، اما از شبه‌پوچ‌گرایی فوکو رویگردان شد و به سمتی حرکت کرد که متعهدانه‌تر (Engagé) بود. سعید در اثر کلاسیک خود در سال ۱۹۷۸ به نام شرق‌شناسی، روش‌هایی را تحلیل کرد که طی آن گفتمانِ شرق‌شناسی ــ دپارتمان‌های مطالعات شرقی، و همچنین قرن‌ها استعاره‌های ادبی و فرهنگی غربی ــ زبانی از قدرت و تسخیر را تشکیل دادند. سعید نوشت: «بسیار پیش می‌آید که فرض شود ادبیات و فرهنگ از نظر سیاسی و حتی تاریخی بی‌گناه هستند؛ اما برای من مرتباً عکس این به نظر رسیده است»، و استدلال کرد که پروژه‌های فرهنگی قرن‌ها به عنوان شکلی از تبلیغات امپریالیستی خدمت کرده‌اند که در آن «حکومت استعماری... به جای توجیه پسینی، پیشاپیش توسط شرق‌شناسی توجیه می‌شده است».
و در همین حال، پس از خواندن سعید، نگاه کردن به برخوردهای غربی با «شرق» به همان شکل قبلی دشوار می‌شود. طی چند هفته پس از خواندن سعید، متوجه شدم که فیلم‌های مومیاگر، ۳۰۰، گلادیاتور و ایندیانا جونز به شکلی ناامیدکننده‌ای با استعاره‌های شرق‌شناسانه خود خراب شده‌اند. و استدلال سعید البته فراتر از آن می‌رود ــ بحث بر سر این است که چگونه موجودیت‌های فرهنگی در واقع از نظر سیاسی ساخته شده‌اند، به گونه‌ای که به زور عریان خدمت می‌کنند و فعالانه در پروژه‌های امپریالیستی مشارکت دارند.
سوم، همه‌چیزدان نروژی یوهان گالتونگ است که آجر انتقادی دیگری را در ساختمان ووک بنا نهاد. استدلال او، همان‌طور که در مقاله سال ۱۹۶۹ با عنوان «خشونت، صلح و پژوهش صلح» مطرح شد، این است که تعریف معمول از خشونت به عنوان یک عاملِ عمل‌کننده بر روی یک قربانی، به شکلی تاسف‌بار برای به تصویر کشیدن مقیاس واقعی رنج انسانی ناکافی است. او استدلال کرد که خشونت امتداد روابط قدرت و نابرابری است، و این گسترشِ بی‌وقفه و همه‌جایهی نگرِ نابرابری است ــ چه نتایج بهداشتی متفاوت برای گروه‌های گوناگون اجتماعی‌اقتصادی، و چه اکراه دولت‌ها در آوردن منابع حیاتی برای حمایت از فقرا ــ که عامل خشونت در مقیاسی عظیم است. گالتونگ در کیفرخواستی فراگیر علیه وضعیت موجود اجتماعی نوشت: «خشونت ساختاری خاموش است، خود را نشان نمی‌دهد ــ اساساً ایستا است، و آب‌های آرام است».
چهارم، حقوقدان کیمبرلی کرنشاو استدلال «تقاطع‌گرایی» (Intersectionality) را در سال ۱۹۸۹، دهه‌ها پیش از آنکه این اصطلاح در کاربرد عمومی رایج شود، پیش برد. او با دو پرونده دیوانه‌کننده شروع کرد که در آن‌ها به آشکارا به زنان سیاه‌پوست تبعیض روا داشته شده بود، اما آن‌ها نتوانستند نه به عنوان سیاه‌پوست و نه به عنوان زن، جایگاه حقوقی (Legal standing) به دست آورند. سیستم حقوقی به وضوح در حساب کردنِ موقعیت‌هایی که در آن‌ها تعصب در چندین بعد به طور همزمان رخ می‌دهد، ناکام مانده بود. او به این نتیجه رسید که عدالت واقعی باید شامل معکوس کردن نظم فعلی ساختار قدرت باشد. او نوشت: «به نظر می‌رسد قرار دادن کسانی که در حال حاضر به حاشیه رانده شده‌اند در مرکز، مؤثرترین راه برای مقاومت در برابر تلاش‌ها جهت قطعه‌قطعه کردن تجربیات و تضعیف اقدام جمعی بالقوه است».
پنجم در نهایت، فیلسوف کوییر جودیت باتلر، که جالب اینجاست در سال ۱۹۸۸ در مجله تئاتر (Theatre Journal) می‌نوشت، استدلال کرد که جنسیت یک «عمل اجراگرانه» (Performative act) است، یعنی «از طریق سبک‌پردازی بدن نهادینه می‌شود و از این رو، باید به عنوان... سازنده توهمِ یک خویشتنِ جنسیتیِ پایدار درک شود». استدلال باتلر در واقع محدود به جنسیت و تمایلات جنسی نبود، بلکه چالش عمیقی را متوجه مفهوم بنیادینِ لیبرالِ هویت شخصی می‌کرد. باتلر نوشت: «من پیشنهاد می‌کنم که این خویشتن نه تنها به طور لاعلاجی "بیرونی" است و در گفتمان اجتماعی ساخته می‌شود، بلکه انتسابِ درونی‌بودن خود فرمی قانون‌گذاری‌شده و تأییدشده عمومی از جعلِ ذات است».