خبرآنلاین - محمد عارف معزی: مذاکره با ایالات متحده آمریکا همواره یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات در فضای سیاسی ایران بوده است؛ موضوعی که از یک سو به‌عنوان ابزاری برای کاهش فشارهای اقتصادی، حل اختلافات و تأمین منافع ملی مطرح می‌شود و از سوی دیگر، با توجه به تجربه مذاکرات و توافق‌های پیشین و هم‌زمانی برخی روندهای دیپلماتیک با اقدامات نظامی، با تردیدها و بی‌اعتمادی‌های جدی همراه است.
در شرایطی که رایزنی‌های غیرمستقیم تهران و واشنگتن با میانجی‌گری قطر ادامه دارد، پرسش‌های مهمی درباره امکان دستیابی به توافق، اراده واقعی طرفین برای دیپلماسی و تضمین پایبندی به تعهدات مطرح شده است. تعیین اولویت‌های مذاکراتی، از توقف جنگ و رفع محاصره گرفته تا تحریم‌ها، تنگه هرمز و پرونده هسته‌ای، از دیگر موضوعات تعیین‌کننده در این مسیر است.
در این میان، نقش میانجی‌ها، امکان دستیابی به توافقی مرحله‌ای و قابل راستی‌آزمایی و ضرورت حفظ اهرم‌های چانه‌زنی ایران، اهمیت دوچندانی پیدا می‌کند. مسئله اصلی این است که تهران چگونه می‌تواند ضمن حفظ مسیر دیپلماسی، مانع از تبدیل مذاکره به فرصتی برای تحمیل هزینه‌های بیشتر شود.
به همین منظور دکتر داود غرایاق زندی، استاد علوم سیاسی دانشگاه شهید بهشتی و کارشناس مسائل بین‌الملل، مهمان ما در کافه خبر خبرآنلاین شد تا در گفت‌وگویی صمیمانه اما تحلیلی و تأمل‌برانگیز، به بررسی چشم‌انداز روابط ایران و آمریکا، ضرورت بازنگری در راهبردهای دیپلماتیک و چالش‌های پیش‌روی سیاست خارجی ایران در شرایط پساجنگ بپردازد.
در این گفت‌وگو از ماهیت مذاکره و نسبت آن با منافع ملی و امنیت کشور تا تجربه تاریخی ایران در تعامل با آمریکا، نقش بی‌اعتمادی در روابط دو کشور و پیامدهای تداوم تقابل نظامی و دیپلماتیک سخن گفته شد. همچنین ظرفیت‌ها و محدودیت‌های میانجی‌گری قطر، پاکستان و عمان، ضرورت عبور از مذاکرات غیرمستقیم و حرکت به سمت گفت‌وگوی مستقیم با واشنگتن، چگونگی طراحی توافق‌های مرحله‌ای و متوازن، سرنوشت ذخایر اورانیوم غنی‌شده و تضمین‌های لازم برای جلوگیری از تکرار حملات نظامی مورد بحث قرار گرفت. در نهایت، پیامدهای اقتصادی و اجتماعی تداوم وضعیت بلاتکلیف، خطر آسیب به زیرساخت‌های حیاتی و ضرورت تثبیت دستاوردهای کشور از مسیر دیپلماسی و تقویت اجماع داخلی نیز از محورهای این گفت‌وگو بود.
در ادامه مشروح گفت‌وگوی داود غرایاق زندی را در خبرگزاری خبرآنلاین می‌خوانید؛
بیشترین آسیب به مفهوم مذاکره را صداوسیما زده است / مذاکره در نظام بین‌الملل ابزاری با هزینه بسیار پایین است
*** در فضای سیاسی ایران، مذاکره گاهی به‌مثابه تسلیم و گاهی راهی برای کاهش فشار اقتصادی، حل اختلاف یا همکاری تلقی می‌شود. چگونه می‌توان میان مذاکره برای تأمین منافع ملی، سازش عقلانی و عقب‌نشینی از مواضع اساسی تمایز گذاشت؟ آیا این برداشت‌های متفاوت، بیش از آنکه ناشی از ماهیت مذاکره باشند، ریشه در تجربه تاریخی و بی‌اعتمادی به آمریکا دارند؟
اگر قرار باشد مذاکره را به معنای تسلیم بدانیم، با یک برداشت نادرست مواجه هستیم. برای مثال، در تاریخ ایران و در ماجرای قراردادهای ترکمانچای و گلستان، بحث مذاکره مطرح بود. در بحث نخست، وارد فضای سیاست داخلی ایران می‌شویم. مذاکره گاهی به‌مثابه تسلیم و گاهی به‌عنوان راهی برای کاهش فشار اقتصادی، حل اختلاف یا همکاری تلقی می‌شود. چگونه می‌توان میان مذاکره برای تأمین منافع ملی و سازش، مصلحت‌اندیشی عقلانی و عقب‌نشینی از مواضع اساسی تمایز قائل شد؟ آیا این برداشت‌های متفاوت بیش از آنکه ناشی از ماهیت مذاکره باشند، ریشه در تجربه‌های تاریخی و بی‌اعتمادی نسبت به آمریکا دارند؟
اجازه بدهید ابتدا مقداری درباره خود مذاکره صحبت کنم؛ زیرا برای پرداختن به این موضوع لازم است ابتدا مفهوم مذاکره را بررسی کنیم.
ببینید، مذاکره در نظام بین‌الملل یک اصل است و برای این موضوع نیز دلایل روشن و مشخصی وجود دارد. نخستین دلیل این است که مذاکره ابزاری با هزینه بسیار پایین است. پیش از آنکه وارد اقدامات و برنامه‌های دیگر شوید، قاعدتاً باید بتوانید با یکدیگر و با کمترین هزینه، مشکلاتتان را حل کنید. آنچه شما به آن اشاره کردید، یعنی رفع تهدیدها، حل اختلافات و تأمین منافع ملی، از کارکردهای سنتی مذاکره به شمار می‌روند. البته شیوه‌های جدیدی نیز وجود دارند که در آنها مذاکره برای دستیابی به اهداف دیگری دنبال می‌شود.
نکته دوم و بسیار مهم درباره مذاکره این است که وقتی به نتیجه نمی‌رسید، همچنان امکان استفاده از ابزارهای دیگر را دارید؛ اما پس از آنکه از ابزارهای دیگر استفاده کردید، بازگشت به مذاکره دشوارتر می‌شود. به این معنا که وقتی وارد جنگ می‌شوید، پیامدها و عوارض جنگ به‌گونه‌ای است که بازگشت به میز مذاکره با پیچیدگی بسیار بیشتری مواجه خواهد شد.
نکته مهم دیگر این است که مذاکره نوعی رابطه و شناخت دوجانبه ایجاد می‌کند. قرار نیست در مذاکره با یکدیگر در وضعیت جنگی مواجه شویم؛ بلکه قرار است در چارچوبی عادی و با روالی مشخص، اهداف خود را دنبال کنیم. از این منظر، مذاکره ارتباط بسیار مهمی با احساسات عمومی و انگیزه‌های طرفین دارد. اینکه چگونه ارتباطات متقابل برقرار شود تا طرفین به سمت مذاکره حرکت کنند، اهمیت زیادی دارد. این ارتباطات می‌تواند زمینه حل اختلاف و فراهم‌شدن بسترهای اجتماعی لازم را نیز ایجاد کند.
بر این اساس، میزان مزیتی که از طریق مذاکره به دست می‌آوریم و دستاوردهایی که می‌توانیم از این مسیر حاصل کنیم، این پرسش را پیش روی ما قرار می‌دهد که آیا بهتر نیست مذاکره را در دستور کار خود قرار دهیم؟ متأسفانه در کشور ما این برداشت تخصصی از مذاکره معمولاً چندان ملموس نیست. به نظر من، بخش قابل توجهی از آسیبی که در این زمینه دیده‌ایم، ناشی از عملکرد صداوسیما و برخی افراد شناخته‌شده‌ای است که در آن حضور دارند. آنها معمولاً بحث مذاکره را به شکلی مطرح می‌کنند که فضای عمومی را به‌طرز عجیبی ناخوشایند می‌سازد.
در ماجرای ترکمانچای، ادامه جنگ باعث شد ایروان و نخجوان را دوباره از دست بدهیم
روابط خارجی ایران، به‌ویژه از دوره قاجار و از زمان میرزاحسین‌خان مشیرالدوله، معمولاً با مشکلاتی همراه بوده و درک ما از سیاست خارجی و نظام بین‌الملل نیز با اشکالاتی مواجه بوده است. اگر قرار باشد مذاکره را به معنای تسلیم بدانیم، با یک برداشت نادرست مواجه هستیم. برای مثال، در تاریخ ایران و در ماجرای قراردادهای ترکمانچای و گلستان، بحث مذاکره مطرح بود. اگر به خاطر داشته باشید، به‌ویژه در ماجرای ترکمانچای که پس از قرارداد گلستان منعقد شد، عباس‌میرزا و دیگران بر این نکته تأکید داشتند که جنگ نباید ادامه پیدا کند. آنها معتقد بودند پس از حدود ۱۰ سال جنگیدن در جنگ‌های نخست ایران و روسیه، نباید دوباره وارد جنگ شویم؛ زیرا امکان تغییر موازنه از دست می‌رود.
با این حال، بار دیگر ناچار شدیم زمینه جهاد را فراهم کنیم، علما رساله جهادیه صادر کردند و مردم به جنگ رفتند. اما در نهایت چه اتفاقی افتاد؟ ایروان و نخجوان را دوباره از دست دادیم و افزون بر آن، قرارداد گلستان نیز بر وضعیت سرزمینی ایران تأثیر گذاشت.
بنابراین، اگر مذاکره به معنای تسلیم باشد، طبیعتاً امر مطلوبی نیست. ممکن است یک طرف بخواهد شرایط نامناسبی را تحمیل کند یا شرایط موجود را به نفع خود تغییر دهد؛ به‌ویژه اگر طرف مقابل در موقعیت ضعیف‌تری قرار داشته باشد و در جنگ نیز به نتیجه‌ای نرسیده باشد. اما این نباید به معنای آن باشد که مذاکره را ذاتاً معادل تسلیم بدانیم. همچنین نباید اجازه دهیم چنین برداشتی به بستری برای عملیات روانی تبدیل شود.
دومین نکته، مذاکره برای کاهش فشار است. زمانی که تحت فشار قرار دارید، ممکن است از مذاکره برای حل مسئله و کاهش فشار استفاده کنید. موضوع دیگر، مذاکره برای حل اختلاف است؛ یعنی هنگامی که اختلافی وجود دارد، طرفین می‌خواهند روابط خود را عادی‌سازی کنند. شکل دیگری از مذاکره نیز برای همکاری است.
همان‌طور که در پرسش شما مطرح شد، ما در مذاکره به دنبال دستیابی به سه مزیت مهم هستیم: ممکن است بخواهیم منافعمان را تأمین کنیم، جایگاه و منزلتمان را تغییر دهیم یا هویتمان را حفظ و تقویت کنیم. هر یک از این اهداف را می‌توان بر اساس تعریفی که از مذاکره داریم و راهبردی که دنبال می‌کنیم، پیش برد.
اگر این مسئله را در نظر بگیریم، باید به زمینه تاریخی روابط ایران و ایالات متحده آمریکا نیز توجه کنیم؛ روابطی که در این دوره با بحران‌ها و فراز و نشیب‌های بسیار جدی مواجه بوده است.
روابط خارجی ایران از دوره قاجار تاکنون با مشکلاتی همراه بوده است
توضیحی که می‌توانم درباره این زمینه تاریخی ارائه کنم، این است که روابط خارجی ایران، به‌ویژه از دوره قاجار و از زمان میرزاحسین‌خان مشیرالدوله، معمولاً با مشکلاتی همراه بوده و درک ما از سیاست خارجی و نظام بین‌الملل نیز با اشکالاتی مواجه بوده است.
به همین دلیل، قرارداد راه‌آهن و قراردادهای مربوط به بانک‌ها در دوره دولت میرزاحسین‌خان به نتیجه نرسید. بعدها نیز در دوره رضاشاه با اشغال کشور مواجه شدیم، کودتای ۲۸ مرداد رخ داد، جنگ داشتیم و انقلاب اسلامی به وقوع پیوست.
پس از انقلاب نیز جنگ و مشکلات متعددی در نظام بین‌الملل را تجربه کردیم. جنگ تحمیلی را پشت سر گذاشتیم، وارد تحولات منطقه‌ای شدیم و در قالب جبهه مقاومت نقش‌آفرینی کردیم؛ جبهه‌ای که با شکست مواجه شد و تحولات بسیار زیادی در منطقه رقم خورد. پس از آن نیز به سمت برنامه هسته‌ای رفتیم؛ برنامه‌ای که هدف حمله قرار گرفت و در نتیجه، دستاوردهای بیش از سه دهه فعالیت در این حوزه آسیب دید.
بنابراین، به نظر من، وقتی به سیر تاریخی تحولات نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که ما در حوزه مذاکره با نوعی مشکل تاریخی مواجه بوده‌ایم. از این جهت، ارزیابی شما را درست می‌دانم.
اما درباره آمریکا باید به نکته دیگری نیز توجه کرد. در ابتدای شکل‌گیری روابط ایران و آمریکا، به‌ویژه از دوره قوام، ما به دنبال راه سومی بودیم. به این معنا که معتقد بودیم اگر بخواهیم تعادل خود را در سیاست خارجی حفظ کنیم و استقلالمان را از دست ندهیم، باید نوعی موازنه برقرار کنیم؛ موازنه‌ای که نه به معنای گرایش به شوروی باشد و نه گرایش به بریتانیا.
پس از جنگ جهانی دوم، گرایش به سمت آمریکا به‌شدت افزایش پیدا کرد. دلیل آن نیز این بود که شوروی تقریباً در سراسر مرزهای شمالی ایران حضور داشت و پیش از آن نیز سرزمین‌های زیادی را از ایران گرفته بود. بنابراین، احتمال تکرار چنین اقداماتی از سوی شوروی وجود داشت. در نتیجه، گرایش به سمت آمریکا افزایش یافت. این تحولات زمینه نارضایتی داخلی را ایجاد کرد و در نهایت، انقلاب اسلامی شکل گرفت.
گروه‌های چپ در ایران در شکل‌گیری بی اعتمادی نسبت به آمریکا نقش داشتند
با این حال، پس از انقلاب نتوانستیم روابط خود با آمریکا را به‌درستی مدیریت کنیم؛ به‌ویژه با توجه به مسئله اشغال سفارت آمریکا در ایران و اتفاقاتی که بعدها به بروز جنگ منجر شد. به نظر من، بی‌اعتمادی شکل‌گرفته در روابط ایران و آمریکا ریشه در مدیریت‌نشدن رفتار متقابل دو کشور پس از انقلاب اسلامی دارد.
البته به نظر می‌رسد گروه‌های چپ در ایران نیز در این روند تأثیرگذار بودند و نقش مهمی در شکل‌گیری این وضعیت داشتند. این تأثیرگذاری به‌گونه‌ای بود که در دوره‌های مختلف، از زمان جنگ و ماجرای مک‌فارلین تا پس از حمله آمریکا به عراق و افغانستان، فرصت‌هایی برای برقراری ارتباط میان دو کشور وجود داشت. اوج این روند نیز به نظر من در مقطعی شکل گرفت که می‌توانستیم روابط را به شکلی متفاوت مدیریت کنیم؛ اتفاقی که متأسفانه محقق نشد.
آنچه من از این روند تاریخی برداشت می‌کنم، این است که روابط ایران و ایالات متحده آمریکا زمینه‌های بی‌اعتمادی جدی دارد، اما این بی‌اعتمادی مدیریت نشده است. اگر بتوانیم این روابط و زمینه‌های موجود را مدیریت کنیم، لزوماً به معنای بازگشت به دوره پهلوی نخواهد بود. مسئله این نیست که به سمت آمریکا برویم و از چین و روسیه جدا شویم. راهبرد ما پس از انقلاب، همان سیاست «نه شرقی، نه غربی» بوده است.
ما می‌توانیم ضمن حفظ استقلال، جایگاه مناسبی میان آمریکا، روسیه و چین برای خود تعریف کنیم و از ظرفیت‌های موجود در روابط با هر سه کشور بهره ببریم؛ به‌گونه‌ای که هم منافع خود را تأمین کنیم و هم بتوانیم روابط بهتری با آنها برقرار کنیم. اگر لازم باشد، در ادامه درباره آمریکا بیشتر توضیح خواهم داد.
ممکن است طرف مقابل از مذاکره برای ایجاد فرصت و آماده‌شدن برای اقدام نظامی استفاده کند
*** برخی مذاکره را فرصتی برای خرید زمان، شناخت اهداف طرف مقابل و پیش‌بینی رفتار او می‌دانند؛ در مقابل، گروهی معتقدند آمریکا از مذاکره برای فریب، نمایش قدرت یا آماده‌شدن برای اقدام نظامی استفاده می‌کند. با توجه به تجربه مذاکرات پیشین ایران و آمریکا، چه معیارهایی برای تشخیص اراده واقعی طرف مقابل جهت رسیدن به توافق وجود دارد؟
در دوره‌های نخست مذاکراتی که در دولت آقای دکتر پزشکیان مطرح شد نیز به نظر می‌رسد ما به‌درستی متوجه ماهیت اتفاقی که در حال وقوع بود، نشدیم. به نظرم این پرسش بسیار خوبی است. تأکیدی که در بخش نخست بحث داشتیم، این بود که وقتی از مذاکره به شکل سنتی صحبت می‌کنیم، معمولاً آن را ابزاری برای رفع اختلاف، تأمین منافع ملی و ایجاد همکاری در راستای منافع ملی می‌دانیم. بااین‌حال، در تحولات جدید، در حوزه دیپلماسی با مفهومی به نام «دیپلماسی اجبار» یا Coercive Diplomacy مواجه هستیم که اهمیت بسیار زیادی دارد.
در این چارچوب، مذاکره و دیپلماسی می‌تواند برای دستیابی به اهدافی متفاوت از حل اختلاف و تأمین منافع مشترک به کار گرفته شود. برای مثال، ممکن است هدف از مذاکره، وادار کردن طرف مقابل به سازش باشد؛ یعنی تلاش کنیم از طریق مذاکره، منافع خود را تأمین کنیم. در مقابل، ممکن است مذاکره با هدف خرید زمان دنبال شود. اگر هدف خرید زمان باشد، ممکن است بخواهیم در این فاصله تجهیزات خود را تکمیل کنیم یا برای مقابله با جنگ آمادگی بیشتری به دست آوریم.
برای مثال، در بحث‌های مرتبط با برنامه هسته‌ای، ممکن است هدف این باشد که زمان بیشتری در اختیار داشته باشیم تا در آن فرصت، آزمایش‌های هسته‌ای موردنظر خود را انجام دهیم. بنابراین، مذاکره می‌تواند با چنین اهدافی دنبال شود.
از سوی دیگر، مفهومی به نام «هوش هیجانی» یا Emotional Intelligence نیز در این زمینه مطرح است؛ به این معنا که وارد مذاکره شویم تا ببینیم طرف مقابل چه می‌گوید، چه برداشتی از موضوع دارد و حتی نگاه او به ما چیست. برای مثال، آیا آمریکایی‌ها تصور می‌کردند که ما در چنین شرایطی می‌توانیم دوام بیاوریم یا اینکه در نهایت به سمت حمله خواهند رفت؟ به نظر می‌رسد در این زمینه تفاوت‌های جدی در برداشت طرفین وجود داشته است؛ به‌گونه‌ای که حتی در جریان مذاکرات نیز دو طرف متوجه این تفاوت‌ها نشدند. در نتیجه، هم آنها غافلگیر شدند و هم ما.
در دوره‌های نخست مذاکراتی که در دولت آقای دکتر پزشکیان مطرح شد نیز به نظر می‌رسد ما به‌درستی متوجه ماهیت اتفاقی که در حال وقوع بود، نشدیم. از این جهت، شناخت دقیق فضای طرف مقابل و درک اینکه او از ما چه می‌خواهد و با چه نگاهی وارد مذاکره شده است، اهمیت زیادی دارد.
البته این احتمال نیز وجود دارد که طرف مقابل با هدف فریب وارد مذاکره شود؛ برای مثال، در حالی با شما مذاکره کند که قصد دارد از وضعیت تأسیسات شما اطلاعات به دست آورد و سپس به آنها حمله کند. این هم مسئله مهمی است. اگر وارد چنین فرآیندی می‌شوید، باید احتمال فریب را در نظر داشته باشید و اجازه ندهید آمادگی نظامی شما تحت تأثیر مذاکرات قرار بگیرد.
گاهی مذاکره به بستری برای عملیات روانی و پروپاگاندا تبدیل می‌شود
همچنین باید به موضوع نمایش قدرت توجه کرد. با وجود همه مباحثی که مطرح شد، به نظر می‌رسد در اینجا با نوعی برداشت نادرست مواجه هستیم. معمولاً اطلاعات غلط و خطاهای شناختی در مباحث مربوط به مذاکره بسیار زیاد است و همین مسئله می‌تواند بر تصمیم‌گیری‌های ما تأثیر بگذارد. اگر با چنین شرایطی مواجه شویم، باید بدانیم که ممکن است با نوعی عملیات روانی و پروپاگاندا روبه‌رو باشیم. مذاکره در این شرایط، رابطه‌ای چندوجهی و پیچیده است و باید ابعاد مختلف آن را در نظر گرفت.
به همین دلیل، مجموعه مذاکرات را نمی‌توان صرفاً به دیپلمات‌های وزارت امور خارجه متکی دانست. در شکل‌های جدید مذاکره، نظامیان و ژنرال‌ها نیز وارد می‌شوند، دستگاه دیپلماسی نقش دارد و رسانه‌ها و ارتباطات نیز در این فرآیند مؤثرند. بنابراین، نه جنگ و نه مذاکره لزوماً نباید صرفاً در اختیار دیپلمات‌ها یا نظامیان باشد؛ بلکه این حوزه‌ها باید به‌صورت مشترک و هماهنگ عمل کنند.
در چنین شرایطی، مذاکره یکی از ابزارهای این فرآیند چندوجهی است؛ ابزاری که می‌توان آن را به بهترین شکل ممکن برای دستیابی به اهداف موردنظر به کار گرفت، مشروط بر اینکه از این بازی پیچیده و چندوجهی شناخت و آگاهی کافی داشته باشیم.
اگر در میدان جنگ طرف مقابل را تسلیم می‌کنید، چه نیازی به مذاکره است؟ / اگر رویکرد این است که «بزن که خوب میزنی!» چرا وقت خود را صرف مذاکره کنیم؟
*** اگر مذاکره را ادامه مبارزه با ابزارهای سیاسی و دیپلماتیک بدانیم، تجربه دو دور گذشته مذاکرات ایران و آمریکا که با حملات نظامی مواجه شدند، چه تأثیری بر این برداشت می‌گذارد؟ آیا این تجربه نشان می‌دهد که مذاکره بدون پشتوانه قدرت و تضمین‌های اجرایی قابل اتکا نیست یا باید نتیجه گرفت که اساساً نمی‌توان به دیپلماسی با آمریکا اعتماد کرد؟
درباره اعتماد به آمریکا، من تا حدودی درباره خود واژه «اعتماد» تردید دارم و نمی‌دانم دقیقاً منظور از اعتماد چیست. اساساً معنای اعتماد در نظام بین‌الملل را به شکلی که در روابط میان افراد یا در ساختارهای داخلی کشورها مطرح است، نمی‌بینمبه نظرم طرح بحث دیپلماسی یا مذاکره به‌مثابه مبارزه، تا حدودی خلاف عرف و رویه معمول در مباحثی است که مطرح می‌کنیم. اگر این فرض را بپذیریم که آنچه در میان برخی مقامات ما مطرح شده، یعنی اینکه می‌جنگیم تا بتوانیم در مذاکره امتیاز بگیریم، مبنای کار باشد، در این صورت مذاکره دیگر ابزار نیست، بلکه به هدف تبدیل می‌شود و ابزار آن نیز جنگیدن است؛ یعنی می‌خواهیم از طریق جنگ به هدفی برسیم که در مذاکره دنبال می‌کنیم.
اگر چنین اتفاقی رخ دهد، به نظرم با نوعی نقض غرض و خلاف قاعده مواجه هستیم. اگر می‌توانید بجنگید و طرف مقابل را به تسلیم وادار کنید، بسیاری معتقدند دیگر چه نیازی به مذاکره وجود دارد؟ این همان پارادوکسی است که معمولاً باید به آن پاسخ داده شود: اگر توانایی دارید از طریق نظامی طرف مقابل را شکست دهید و به نتیجه برسید، چرا باید مذاکره کنید و وقت خود را صرف آن کنید؟
این یک قاعده در نظام بین‌الملل است. چرا از ابتدا وارد جنگ نمی‌شویم؟ چون معتقدیم ممکن است جنگ پاسخ‌گو نباشد یا بتوان از راهی غیرنظامی و آسان‌تر به هدف رسید. به همین دلیل، اصطلاحاً گفته می‌شود جنگ آخرین گزینه برای تأمین اهداف ملی است. یعنی اگر من و شما اختلافی داریم، ابتدا تلاش می‌کنیم از طریق گفت‌وگو و با تأمین منافع متقابل آن را حل کنیم. اگر این مسیر به نتیجه نرسید، آن‌گاه ممکن است وارد جنگ شویم.
اما اگر مبارزه را به این معنا بدانیم که وارد مذاکره می‌شویم تا از طریق آن زمینه دستیابی به پیروزی نظامی را فراهم کنیم، به نظر من اصل مذاکره را زیر سؤال برده‌ایم. بخشی از مشکل ما در ساختار کشور نیز همین است؛ تعبیری که گاهی در تلویزیون، برخی محافل و حتی در میان مردم در خیابان‌ها مطرح می‌شود: «بزن، خوب میزنی!» اگر این رویکرد پاسخ‌گوست، چه ضرورتی دارد که وقت خود را تلف کنیم و به مذاکره برویم؟ چه ضرورتی دارد منتظر بمانیم تا طرف مقابل پای میز مذاکره بیاید یا نیاید؟
نکته نخست این است که مذاکره باید اصل باشد. اگر بخواهیم جنگ را دنبال کنیم، لازم است ابتدا مسیر مذاکره را به نتیجه برسانیم و در صورت ناکامی آن، گزینه‌های دیگر را بررسی کنیم.
اما درباره اعتماد به آمریکا، من تا حدودی درباره خود واژه «اعتماد» تردید دارم و نمی‌دانم دقیقاً منظور از اعتماد چیست. اساساً معنای اعتماد در نظام بین‌الملل را به شکلی که در روابط میان افراد یا در ساختارهای داخلی کشورها مطرح است، نمی‌بینم؛ زیرا در نظام بین‌الملل با یک ساختار آنارشیک، قدرت‌محور و دولت‌محور مواجه هستیم و کشورها باید بر اساس توانایی‌های خود و با در نظر گرفتن ملاحظاتشان عمل کنند. به همین دلیل، ممکن است دچار خطا شوند؛ همان‌طور که در این نظام هم شکست وجود دارد و هم موفقیت. هیچ کشوری نمی‌تواند ادعا کند که صددرصد موفق است یا هیچ نقطه‌ضعفی ندارد.
اگر طرف مقابل تعهداتش را اجرا نکند، ما نیز نباید تعهد متناظر خود را اجرا کنیم
اعتماد در سطح نظام بین‌الملل، بیشتر امری میان‌ذهنی است و به‌تنهایی معنای چندانی ندارد. ما زمانی می‌توانیم روابط میان کشورها را به سطحی پایدارتر برسانیم که نوعی وابستگی متقابل میان آنها شکل بگیرد؛ به این معنا که اگر چیزی می‌دهیم، در مقابل چیزی دریافت کنیم. اگر طرف مقابل تعهدی را اجرا نکند، ما نیز تعهد متناظر خود را اجرا نکنیم و اگر او به تعهداتش عمل کرد، ما هم به تعهدات خود پایبند باشیم. هرچه فرمولی که در مذاکره طراحی می‌کنیم بهتر اجرا شود، امکان نزدیک‌تر شدن به اهداف و دیدگاه‌های طرفین بیشتر خواهد بود.
به همین دلیل، به نظر من مسئله اصلی در رابطه ایران و آمریکا صرفاً بی‌اعتمادی نیست؛ بلکه این است که ما فرمولی داشتیم، آن را اجرا کردیم، اما آن فرمول از اجماع داخلی برخوردار نبود. مهم‌ترین مسئله‌ای که در این زمینه وجود دارد و متأسفانه نمی‌دانم چگونه باید آن را بیان کرد، این است که ما برجام را از دست دادیم. حجم بدگویی‌ها و مخالفت‌ها با برجام، به نظر من، مرحله‌ای بود که می‌توانستیم از منظر جامعه‌شناسی شکست و روان‌شناسی شکست، از تجربه تاریخی خود، از دوره قاجار و ناصرالدین‌شاه تا امروز، عبور کنیم؛ اما این اتفاق رخ نداد.
اگر مذاکره نکنید، چند وضعیت ممکن است برایتان پیش بیاید: ممکن است با ضعف داخلی مواجه شوید، در معرض حمله خارجی قرار بگیرید یا گرفتار انقلاب‌ها، درگیری‌ها و شورش‌های داخلی شوید. وقتی سیر دو قرن اخیر ایران را از ابتدای دوره قاجار و قرن نوزدهم تا امروز مطالعه می‌کنیم، با مجموعه‌ای از این وضعیت‌ها مواجه می‌شویم.
مذاکره باید اصل باشد و نباید اعتماد به معنای متعارف آن را شرط آغاز مذاکره بدانیم
نکته‌ای که باید به آن توجه کنیم این است که اگر مذاکره می‌توانست ما را از بسیاری از بحران‌ها و آسیب‌های سیاسی و اجتماعی دور نگه دارد، چرا نباید آن را دنبال کنیم؟ این بحران‌ها ممکن است به شکل شورش، جنگ داخلی و اختلاف میان گروه‌های مختلف در داخل کشور بروز کنند یا در سطح نظام بین‌الملل به حمله خارجی و قرار گرفتن کشور در معرض تجاوز منجر شوند. حتی ممکن است به انقلاب‌های داخلی بینجامند؛ همان‌طور که ما در تاریخ خود دو انقلاب را تجربه کرده‌ایم.
اگر پرهیز از این همه پیامد و عارضه اهمیت دارد، باید از راه‌حل‌های کم‌هزینه‌تر استفاده کنیم. همان‌طور که در پزشکی، اگر بتوان با دارو بیماری را درمان کرد، این روش بر جراحی ترجیح دارد، در سیاست نیز باید راهکارهایی را دنبال کرد که از تحمیل هزینه‌های سنگین جلوگیری می‌کنند.
بنابراین، به نظر من مسئله اعتماد به معنای متعارف آن چندان موضوعیت ندارد؛ مذاکره باید اصل باشد و ما باید به آن توجه کنیم.
اتفاقات بعد از بستن تنگه هرمز به‌درستی مدیریت نشد/ استفاده بیش از اندازه از تنگه هرمز، از سطح بازدارندگی عبور کرده است
*** اکنون که رایزنی‌های غیرمستقیم ایران و آمریکا با میانجی‌گری قطر ادامه دارد، مهم‌ترین مسئله روی میز مذاکره چیست؟ آیا اولویت باید توقف جنگ و جلوگیری از حملات مجدد باشد یا موضوعاتی مانند رفع محاصره، تحریم‌ها، تنگه هرمز و پرونده هسته‌ای باید هم‌زمان بررسی شوند؟ ترتیب طرح این موضوعات چه تأثیری بر امکان توافق خواهد داشت؟
ما تصور کردیم چون تنگه هرمز عامل اصلی تحرک طرف مقابل و امضای یادداشت تفاهم بوده است، پس این ابزار بسیار کارآمدی است و باید بیشتر از آن بهره‌برداری کنیم. اما اکنون شرایط به‌گونه‌ای شده است که گویی خودمان در را به روی خود بسته‌ایم و فقط خودمان در این وضعیت گرفتار شده‌ایمبه نظر من، اگر تحولات مربوط به انتخابات آمریکا و انتخابات اسرائیل را نیز در نظر بگیریم، این پرسش منطقی‌تر خواهد شد؛ زیرا با همان مسئله‌ای مواجه هستیم که پیش‌تر درباره مذاکرات مطرح کردیم: هر طرف تصور متفاوتی از اولویت‌ها و اهداف خود دارد.
طرف ایرانی تصور می‌کند در شرایط کنونی، اولویت اصلی این است که بتواند تنگه هرمز را به یک مزیت تبدیل کند و حداکثر بهره‌برداری را از این مزیت داشته باشد. در مقابل، طرف آمریکایی تلاش می‌کند با تأکید مداوم بر آمادگی برای مذاکره، تنگه هرمز را همچنان به‌عنوان یک ابزار در نظر بگیرد و امتیازات بیشتری به دست آورد. با این حال، ما در شناخت دو ابزار بسیار مهم سیاست خارجی با مشکل مواجه هستیم: نخست اینکه نمی‌دانیم یک ابزار را تا چه اندازه باید به کار بگیریم و ظرفیت استفاده از آن تا کجاست؛ دوم اینکه نمی‌دانیم چه زمانی باید سرمایه‌ها و ظرفیت‌هایی را که در اختیار داریم، نقد کنیم. به اعتقاد من، این یکی از بزرگ‌ترین مشکلات ما در این حوزه است.
بر این اساس، راهبرد ایران این است که از تنگه هرمز بیشترین بهره‌برداری را انجام دهد و تا حد امکان از این ظرفیت استفاده کند. در حال حاضر، مهم‌ترین مسئله ایران، محاصره دریایی و سپس محاصره هوایی است و احتمالاً محاصره زمینی نیز در حال تکمیل شدن است. آنچه در این شرایط رخ داده، استفاده بیش از اندازه از تنگه هرمز است؛ یعنی عبور از سطح بازدارندگی و ظرفیتی که این اقدام ایجاد کرده بود.
پیش از این، ما بارها وارد مذاکره می‌شدیم و هم‌زمان مورد حمله قرار می‌گرفتیم. اما پس از بستن تنگه هرمز، طرف مقابل به امضای یک یادداشت تفاهم با ایران رضایت داد و پای میز مذاکره آمد. پیش از آن مرحله، حاضر به مذاکره نبود. بنابراین، اقدام صورت‌گرفته در آن مقطع بسیار درست بود؛ زیرا توانستیم از این وضعیت استفاده کنیم و طرف مقابل را به میز مذاکره بیاوریم. با این حال، اتفاقات بعدی به‌درستی مدیریت نشد و مشکل از همین‌جا ناشی می‌شود.
ما تصور کردیم چون تنگه هرمز عامل اصلی تحرک طرف مقابل و امضای یادداشت تفاهم بوده است، پس این ابزار بسیار کارآمدی است و باید بیشتر از آن بهره‌برداری کنیم. اما اکنون شرایط به‌گونه‌ای شده است که گویی خودمان در را به روی خود بسته‌ایم و فقط خودمان در این وضعیت گرفتار شده‌ایم؛ نه نفت‌مان صادر می‌شود، نه کالاهایمان جابه‌جا می‌شود و نه امکان استفاده عادی از ارتباطات تجاری را داریم. هر روز نیز از این وضعیت آسیب بیشتری می‌بینیم.
با توجه به شرایط داخلی و بحران‌هایی که با آن مواجه هستیم، نمی‌توان هزینه‌های ناشی از این وضعیت را نادیده گرفت. حدود ۸۰ درصد مبادلات ما از مسیر تنگه هرمز و خلیج فارس انجام می‌شود و این رقم اهمیت بسیار زیادی دارد. در شرایط کنونی، هزینه‌هایی که متحمل می‌شویم، باید با توجه به همین واقعیت ارزیابی شود.
در مقابل، آمریکا ادعای می‌کند که تنگه هرمز تقریباً باز است. البته باز بودن آن به شکل عادی برایشان بهتر است، اما در هر صورت، ادعای می‌شود با همراهی دو زیردریایی هوشمند و یک هواپیما، نفت‌کش‌ها از منطقه خارج می‌شوند و امکان اسکورت کامل آنها نیز وجود دارد. به این ترتیب آنها مدعی هستند که بخش عمده نفت و انرژی منطقه، حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد ارقام پیش از جنگ، همچنان از منطقه خارج می‌شود. بنابراین، شاید از دیدگاه واشنگتن آن اولویتی که دو ماه پیش برای طرف مقابل وجود داشت، دیگر در شرایط فعلی وجود ندارد.
تنها موضوعی که می‌تواند توجیه مناسبی برای حمله به ایران ایجاد کند، مسئله هسته‌ای است
آمریکایی‌ها بار دیگر به موضوع هسته‌ای بازگشته‌اند. ما بیش از ۴۰۰ کیلوگرم مواد غنی‌شده با غنای بالای ۶۰ درصد در اختیار داریم و این مسئله اکنون برای آنها اولویت دارد. پس از شکست جمهوری‌خواهان، تنها موضوعی که در ساختار سیاسی داخلی آمریکا می‌تواند توجیه مناسبی برای حمله به ایران ایجاد کند، مسئله هسته‌ای است؛ به‌ویژه تأسیساتی که مورد حمله قرار گرفته‌اند و هنوز وضعیت آنها به‌روشنی مشخص نیست. آنها می‌خواهند بدانند چه اتفاقی برای این تأسیسات افتاده است. همچنین، تأسیسات جدیدی که در کوه کلنگ، در نزدیکی نطنز، ایجاد شده‌اند، از جمله موضوعاتی هستند که طرف مقابل به دنبال بررسی آن‌هاست.
در واقع، آنها تلاش می‌کنند مسئله هسته‌ای را به موضوعی تبدیل کنند که از نظر سیاسی و نظامی قابلیت طرح و توجیه داشته باشد؛ زیرا این مسئله بر صلح و امنیت بین‌المللی تأثیر می‌گذارد. پرونده ایران همچنان در آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مفتوح است و هم‌زمان در شورای امنیت نیز موضوعات مرتبط با این پرونده مطرح است. بنابراین، اولویت‌بندی مسائل در این شرایط اهمیت دارد.
پیش از این می‌توانستیم کارت تنگه هرمز را نقد کنیم، اما اکنون دیگر چنین امکانی را نداریم. طرف مقابل نیز دقیقاً می‌داند که ما به دنبال استفاده از این ظرفیت هستیم. در مقابل، آمریکایی‌ها اکنون معتقدند باید بر موضوع هسته‌ای تمرکز کنند و اگر فشار لازم را در این زمینه وارد کنند، مسئله تنگه هرمز نیز خودبه‌خود حل خواهد شد.
اصرار بر تعیین تکلیف هفت بند موردنظر دیگر منطقی نیست
با توجه به رویکردی که ایران در پیش گرفته و اصراری که بر تعیین تکلیف هفت بند موردنظر دارد، به نظر من این اصرار دیگر منطقی نیست. اگر امکان بازگشت به تفاهم اسلام‌آباد وجود داشته باشد، به اعتقاد من، مزیت‌های آن حتی در برخی زمینه‌ها می‌تواند از برجام نیز بیشتر باشد؛ البته به شرط آنکه بتوانیم از ظرفیت‌های آن به‌درستی استفاده کنیم.
اگر بخواهم شرایط کنونی را توضیح دهم، به نظرم چند گزینه پیش روی ما قرار دارد. گزینه نخست این است که به شکل متعارف، افزایش فرصت‌های خود را دنبال کنیم. اگر در مذاکره به دنبال افزایش فرصت‌ها هستیم، این هدف فرمول و سازوکار مشخصی دارد.
گزینه دوم این است که بپذیریم رفتاری که اکنون در پیش گرفته‌ایم و اصراری که بر تنگه هرمز داریم، در حال از بین بردن فرصت‌های ماست. در واقع، این رویکرد به راهبرد کاهش فرصت‌ها منجر می‌شود.
رویکرد سومی نیز وجود دارد که بسیاری در داخل کشور از آن حمایت می‌کنند و آن کاهش تهدیدهاست؛ یعنی تلاش کنیم تهدیدهایی را که در راهبردهای خود با آن مواجه هستیم، کاهش دهیم. این رویکرد نیز فرمول و سازوکار خاص خود را دارد.
در مقابل، راهکار دیگری هم مطرح است و آن افزایش تهدیدهاست. برخی با رویکردی جنگ‌طلبانه معتقدند باید بر همین مسیر پافشاری کنیم و حملات را ادامه دهیم. آنها می‌گویند چه اقدامی بهتر از این است که حمله کنیم و به حملات خود ادامه دهیم؟ به انتخابات آمریکا و شکست جمهوری‌خواهان اشاره می‌کنند و معتقدند نتانیاهو نیز هنوز نتوانسته است مأموریت تشکیل دولت را به سرانجام برساند. البته برای ارزیابی دقیق‌تر این وضعیت هنوز زود است و باید دید آیا او می‌تواند دولت تشکیل دهد یا خیر. با این حال، فشارهایی که در منطقه وجود دارد، در نهایت باید به شکلی مدیریت و حل‌وفصل شود.
باید مسئله هسته‌ای، تحولات منطقه‌ای و تنگه هرمز را در چارچوب نظام بین‌الملل بررسی کنیم
در نهایت، به نظر من دو گزینه در سیاست‌گذاری اهمیت بسیار زیادی دارند. یکی تبدیل فرصت به تهدید است که در اصطلاح از آن با عنوان «ماکسیمایزیشن» یاد می‌شود؛ یعنی فرصتی که در اختیار دارید، به یک فرصت بزرگ‌تر تبدیل کنید. این رویکرد مستلزم آن است که از طریق تفاهم و مذاکره با آمریکا، وارد یک گفت‌وگوی گسترده‌تر شویم.
گزینه دیگر، تبدیل فرصت به تهدید است که بدترین شکل ممکن محسوب می‌شود. به نظر من، اکنون در حال حرکت به سمت چنین وضعیتی هستیم. دستگاه دیپلماسی و وزارت امور خارجه در این فرایند، به‌جای آنکه فرصت‌های ما را افزایش دهند، عملاً در حال از دست دادن آنها هستند و ما پیوسته به مرحله‌ای نزدیک‌تر می‌شویم که ناچار خواهیم بود درباره آن تصمیم بگیریم.
نکته پایانی من این است که باید مسئله هسته‌ای، تحولات منطقه‌ای و شرایط تنگه هرمز را در چارچوب نظام بین‌الملل بررسی کنیم؛ نه اینکه صرفاً آمریکا را در نظر بگیریم. منظور من از نظام بین‌الملل فقط آمریکا نیست؛ اروپا، روسیه و چین نیز در این معادله حضور دارند. در نهایت، باید تکلیف این وضعیت را در سطح نظام بین‌الملل روشن کنیم. در غیر این صورت، فرصت‌های ما به تهدید تبدیل خواهند شد.
مذاکره از قطعیت کمتری برخوردار است، اما جنگ بازگشت دشوارتری دارد/ اگر آمریکا وارد منطقه شود، ممکن است توان پاسخ‌گویی ما کاهش پیدا کند
*** با توجه به اینکه مذاکرات و توافق‌های قبلی نتوانستند مانع ازسرگیری حملات شوند، ایران در مذاکرات فعلی چه تضمین‌هایی باید مطالبه کند؟ آیا می‌توان سازوکاری طراحی کرد که اجرای تعهدات دو طرف هم‌زمان و قابل راستی‌آزمایی باشد و نقض توافق، هزینه‌ای واقعی برای طرف ناقض ایجاد کند؟
مذاکره باید برآیند جمع جبری منافع دو طرف باشد. نباید صرفاً به این فکر کنیم که خودمان چه چیزی به دست می‌آوریم. مذاکره نباید وضعیتی نابرابر داشته باشد؛ به این معنا که یک طرف ۸۰ درصد منافع را به دست بیاورد و طرف دیگر تنها ۲۰ درصد رابله، طراحی چنین سازوکاری امکان‌پذیر است. اگر تأکید من بر مفهوم «فرمول» است، به این دلیل است که از نظر فنی و بر اساس مطالعات دیپلماسی و سیاست خارجی، امکان صورت‌بندی و طراحی این سازوکارها وجود دارد. با این حال، اگر بخواهیم مشخص کنیم که هر یک از این موارد باید با چه محورهایی دنبال شود، به اطلاعاتی نیاز داریم که من واقعاً از محیط داخلی کشور در این سطوح در اختیار ندارم.
برای مثال، نمی‌دانم تأسیسات سه‌گانه ما تا چه اندازه آسیب دیده‌اند، وضعیت کنونی منابع ارزی کشور چگونه است و آستانه تاب‌آوری داخلی ما چقدر است. مردم تا چه اندازه می‌توانند شرایط فعلی را تحمل کنند؟ در شرایطی که بسیاری از افراد حتی تا دهه اول یا نیمه ماه نیز توان ادامه زندگی با وضعیت موجود را ندارند، افزایش ۵۰۰ هزار تومانی قیمت کالایی مانند برگر برای هر فرد در چنین شرایط جنگی چه معنایی می‌تواند داشته باشد؟ تا چه اندازه می‌توان از مردم انتظار تاب‌آوری داشت؟ این مسئله نیز صرفاً به یک سال اخیر مربوط نیست؛ مردم ایران تقریباً از ابتدای انقلاب اسلامی در معرض تحریم‌های متعدد و گسترده بوده‌اند.
اطرافیان عراقچی، تمایلی ندارند در سیاست خارجی و مذاکراتمان اتفاقی رخ بدهد!
با وجود این، می‌توانم چند نکته را مطرح کنم که شاید برای دستگاه دیپلماسی ما مفید باشد. به اعتقاد من، جدا از اینکه خود وزیر امور خارجه سابقه حضور در این جایگاه را داشته است، مجموعه وزارت امور خارجه نیز از یک تیم کارآمد برخوردار نیست. یکی از مشکلات ما در این زمینه همین مسئله است. کافی است به افرادی که پیرامون آقای دکتر عراقچی حضور دارند نگاه کنید؛ به نظر می‌رسد تمایل چندانی ندارند که اتفاقی در سیاست خارجی و مذاکرات ما رخ دهد. دست‌کم برداشت من در شرایط کنونی چنین است.
نکته نخست این است که باید بدانیم مذاکره از قطعیت کمتری برخوردار است؛ یعنی می‌توانیم مسیر مذاکره را ادامه دهیم و اگر به نتیجه نرسیدیم، بازگردیم. اما جنگ از قطعیت بسیار بالاتری برخوردار است. اگر وارد جنگ شوید و آمریکا به منطقه بیاید، همان‌طور که در توییت‌های اخیر ترامپ و اظهارات او درباره خارک، قشم و مناطقی که اکنون در معرض حمله قرار دارند و همچنین حمله به رادارهای ما در منطقه مطرح شده است، ممکن است توان پاسخ‌گویی ما در برابر آمریکا کاهش پیدا کند و قدرت ما در ارتباط با تنگه نیز از بین برود. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، جنگ ممکن است بیش از پیش گسترش پیدا کند؛ درحالی‌که ما به‌تدریج ضعیف‌تر می‌شویم و طرف مقابل برای انجام اقدامات بیشتر تحریک می‌شود. اما مذاکره چنین وضعیتی ندارد.
نکته دوم این است که مذاکره باید برآیند جمع جبری منافع دو طرف باشد. نباید صرفاً به این فکر کنیم که خودمان چه چیزی به دست می‌آوریم. مذاکره نباید وضعیتی نابرابر داشته باشد؛ به این معنا که یک طرف ۸۰ درصد منافع را به دست بیاورد و طرف دیگر تنها ۲۰ درصد را. مذاکره باید منافع هر دو طرف را تأمین کند. اگر صرفاً به دنبال تأمین منافع خودمان باشیم، دیگر نمی‌توان نام آن را مذاکره گذاشت.
می‌توانیم مذاکره کنیم، به توافق نرسیم و از آن خارج شویم/ هر دو طرف می‌خواهند روایت پیروزی خود را شکل دهند
نکته سوم این است که مذاکره نباید به مسئله حیثیت و حقارت تبدیل شود. نباید تصور کنیم که اگر مذاکره کردیم و طرف مقابل را نپذیرفتیم، حیثیت ما خدشه‌دار شده یا تحقیر شده‌ایم. می‌توانیم مذاکره کنیم، به توافق نرسیم و از آن خارج شویم. در مذاکرات بین‌المللی، حتی توافق‌هایی که به اصطلاح به آنها «توافق جنتلمن‌ها» (Gentlemen's Agreement) گفته می‌شود، ممکن است به‌سادگی نقض شوند. ممکن است من و شما دو ساعت پیش به‌عنوان دو کشور بر سر موضوعی توافق کرده باشیم، اما طرف مقابل پنج دقیقه بعد، اگر توافق را به نفع خود نداند، از آن خارج شود. بنابراین، اساساً موضوع حیثیت و حقارت نیست؛ نباید چنین ذهنیتی درباره مذاکره ایجاد کنیم.
نکته دیگر این است که در شرایط کنونی، هر دو طرف می‌خواهند روایت پیروزی خود را شکل دهند. ترامپ می‌خواهد بگوید من پیروز شده‌ام و شما فقط بیایید و توافقی انجام دهیم؛ حتی ممکن است امتیازات زیادی به شما بدهیم، به شرط آنکه دیگر آن نوع رفتار و ایستادگی را در برابر من نداشته باشید. به اعتقاد من، این امتیاز بسیار مهمی است که نباید آن را از دست بدهیم.
در شرایط کنونی، ارزش دارد که امتیازی به طرف مقابل بدهیم که لزوماً ماهیت مادی و اقتصادی ندارد، بلکه بیشتر به محیط داخلی او مربوط است. طرف مقابل می‌خواهد به افکار عمومی خود نشان دهد که وضعیت بهتری دارد و توانسته دستاوردهایی به دست بیاورد. آیا ما حاضریم در برابر چنین امتیازی، منافع گسترده‌ای کسب کنیم؟
توصیه می‌کنم به رفتار سران کشورهای اروپایی نیز توجه کنیم؛ از جمله رئیس‌جمهور آلمان، رئیس‌جمهور فرانسه، نخست‌وزیر بریتانیا، دبیرکل ناتو و مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا که در کاخ سفید و در برابر ترامپ حضور داشتند. آیا آنها درک نمی‌کردند که استقلال تا چه اندازه اهمیت دارد؟ با وجود این، در شرایط کنونی با بحرانی به نام روسیه مواجه‌اند؛ بحرانی که اگر به حمله روسیه منجر شود، ماهیت و وضعیت اتحادیه اروپا را به‌کلی دگرگون خواهد کرد. بنابراین، آنها نیز ناچارند تا اندازه‌ای ملاحظات خود را در نظر بگیرند.
آیا ما نیز می‌توانیم چنین روایتی از پیروزی را برای طرف مقابل ایجاد کنیم و درعین‌حال، خودمان هم روایت پیروزی داشته باشیم؟ آیا می‌توانیم به این فرمول برسیم که بگوییم توانستیم تغییر رژیم را به تأخیر بیندازیم، اجازه ندادیم اقداماتی که آنها دنبال می‌کردند به نتیجه برسد و پایگاه‌های آمریکا را از منطقه خارج کردیم؟ ما نیز ابزارهایی برای شکل دادن به چنین روایتی در اختیار داریم. بنابراین، اگر می‌خواهیم برای طرف مقابل روایت پیروزی بسازیم، خودمان نیز باید روایت پیروزی داشته باشیم. اساساً نباید مسئله را صرفاً از این زاویه ببینیم که یک طرف پیروز شده و طرف دیگر شکست خورده است.
موضوع دیگر، به اعتقاد من، مسئله هسته‌ای، موشکی و مسائل منطقه‌ای است. باید این موضوعات را دنبال کنیم؛ این وضعیت نمی‌تواند مانند استخوانی در گلو باقی بماند. باید این مسائل را حل کنیم و هرچه زودتر به نتیجه برسیم تا بتوانیم زمینه مناسب‌تری برای روابط خود فراهم کنیم. قدرتی را که اکنون به دست آورده‌ایم، می‌توانیم تثبیت کنیم؛ اما اگر این کار را انجام ندهیم، ممکن است تمام دستاوردهایی را که تاکنون به دست آورده‌ایم از دست بدهیم.
باید روشن کنیم که ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده را با چه هدفی در اختیار داریم
نکته دیگر این است که به اعتقاد من، گسترش وضعیت وخیمی که اکنون با آن مواجه هستیم، در شرایط فعلی اجماع بین‌المللی علیه ما ایجاد می‌کند. هرچه وضعیت بیشتر به سمت تشدید تنش و وخامت پیش برود، به ضرر ما خواهد بود. چرا؟ چون ما تنگه را بسته‌ایم و هنوز آن را باز نکرده‌ایم. با وجود اینکه طرف مقابل از تنگه استفاده می‌کند، ما همچنان بر بسته ماندن آن اصرار داریم. از سوی دیگر، برنامه هسته‌ای خود را نیز مشخص نکرده‌ایم و امکان همکاری با آژانس و فراهم کردن زمینه بازدید از تأسیسات را نداریم. باید روشن کنیم که ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده را با چه هدفی در اختیار داریم، اگر به دنبال ساخت سلاح نیستیم.
نکته دیگر این است که اگر در این شرایط وارد مذاکره نشویم، طرف مقابل مسئولیت شکست را به گردن ما خواهد انداخت. به اعتقاد من، این مسئله بسیار مهم است؛ به‌ویژه از نظر آنچه در روابط بین‌الملل از آن با عنوان «اعتبار» یا Reputation یاد می‌شود؛ یعنی تصویری که از رفتار یک کشور در عرصه بین‌المللی شکل می‌گیرد. همان‌طور که در دوره قبل تلاش می‌کردیم شکست برجام را تا حدی به ترامپ نسبت دهیم، نباید این‌گونه باشد که این بار خودمان شکست را بپذیریم و بگوییم ما بارها برای انجام این کار اقدام کردیم، اما نتیجه‌ای نگرفتیم.
دو نکته دیگر نیز در این زمینه وجود دارد. نخست اینکه باید از بزرگ‌نمایی و کوچک‌نمایی مسائل پرهیز کنیم. نباید تصور کنیم اتفاقی که رخ داده، لزوماً به معنای موفقیت کامل ماست؛ همان‌طور که نباید به‌سادگی از کنار شکست‌ها و ناکامی‌های طرف مقابل نیز عبور کنیم. باید ببینیم طرف مقابل چگونه شکست خورده، چه میزان آسیب دیده و در چه وضعیتی قرار گرفته است. درعین‌حال، باید مراقب باشیم که در ارزیابی عملکرد خودمان نیز دچار بزرگ‌نمایی یا کوچک‌نمایی نشویم.
در همین چارچوب، باید به مفهوم «تنبیه متجاوز» نیز توجه کنیم. اگر در روند آتش‌بس و مذاکرات، به طرف مقابل فضا و فرصت بدهیم، ممکن است از واقعیت‌های میدان فاصله بگیریم. این مسئله می‌تواند به بزرگ‌نمایی یا کوچک‌نمایی دستاوردها و توانایی‌ها منجر شود. باید ارزیابی دقیقی از وضعیت واقعی میدان داشته باشیم.
نکته بعدی این است که مذاکره راه بازگشت دارد، اما بازگشت از جنگ بسیار دشوار است. به اعتقاد من، اگر این ملاحظات در شرایط کنونی در دستور کار وزارت امور خارجه قرار بگیرد، رسیدن به آن فرمول امکان‌پذیر خواهد بود.
هیچ‌یک از کشورهای منطقه آن‌قدر وزن و قدرت ندارند که بتوانند برای توافق تضمین ایجاد کنند/ با یک پارادوکس در مسئله میانجی‌گری مواجه هستیم
*** قطر در مقطع کنونی چه ظرفیت و محدودیت‌هایی برای میانجی‌گری میان ایران و آمریکا دارد؟ آیا دوحه صرفاً پیام‌ها و پیشنهادهای دو طرف را منتقل می‌کند یا می‌تواند در شکل‌گیری توافق و تضمین اجرای آن نیز نقش مؤثری داشته باشد؟ نقش قطر در مقایسه با میانجی‌هایی مانند پاکستان و عمان چه تفاوتی دارد؟
قطر با ترکیه نیز روابط بسیار مهمی دارد. بنابراین، اگر قطر وارد این مسیر شود، می‌توانیم مطمئن باشیم که ترکیه نیز به انجام این کار تمایل خواهد داشت؛ زیرا ترک‌ها معتقدند اگر جبهه ایران دچار مشکل شود، اسرائیل حتماً به سمت آنها خواهد آمد؛ به‌ویژه با توجه به حزب حاکم کنونی در اسرائیل. ببینید، به نظر من نکته بسیار مهمی وجود دارد که باید بیشتر به آن توجه کنیم. ما درگیر جنگ با یکی از قدرت‌های بزرگ جهان، یعنی ایالات متحده آمریکا، هستیم و طرف مقابل آمریکا، ما هستیم که کشوری در منطقه محسوب می‌شویم. اگر درگیری میان دو بخش از جامعه، یا میان یک کشور منطقه‌ای و کشوری دیگر در همین سطح بود، طبیعتاً کشورهایی مانند قطر، عمان و پاکستان گزینه‌های مناسبی برای میانجی‌گری بودند.
از طرف دیگر، از آنجا که ما از نظر قدرت با ایالات متحده آمریکا برابری نمی‌کنیم، نمی‌توانیم از کشوری مانند چین بخواهیم که برای ما میانجی‌گری کند یا پشتوانه این مذاکرات باشد. اساساً میزان تبادل اطلاعات و گفت‌وگوهایی که چین می‌تواند با آمریکا داشته باشد، به‌گونه‌ای نیست که ایران و ویژگی‌های آن در این معادله نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد. افزون بر این، وضعیت ایران برای چین و روسیه، به‌خودی‌خود مسئله‌ای کلیدی محسوب نمی‌شود. برای روسیه، مسئله اوکراین اهمیت دارد و برای چین نیز باز شدن تنگه یا حتی مسائل مربوط به روابط ایران با کشورهای عرب منطقه و انرژی منطقه، ممکن است در اولویت‌های دیگری قرار بگیرد؛ به‌ویژه اینکه در برخی موارد، منافع عربستان و دیگر کشورهای عربی برای چین اهمیت بیشتری دارد.
بنابراین، ما با یک پارادوکس مواجه هستیم؛ از یک طرف، یک قدرت بین‌المللی و منطقه‌ای درگیر این جنگ است، اما هیچ‌یک از کشورهای منطقه آن‌قدر وزن و قدرت ندارند که بتوانند تضمینی ایجاد کنند و سپس اجرای آن را پیگیری کنند. در صورت وقوع هر اتفاقی، این کشورها ناچارند دوباره برای پیگیری موضوع وارد عمل شوند. از طرف دیگر، چین و روسیه می‌توانند در سطح بین‌المللی وارد میدان شوند، اما ایران در چارچوب سیاست خارجی آنها مزیت تعیین‌کننده‌ای ندارد. به همین دلیل است که ما با مشکل میانجی‌گری مواجه شده‌ایم.
با این حال، این مسئله راه‌حل دارد. به‌رغم اینکه خودمان نیز در دامن زدن به این بحران نقش داشته‌ایم، قطر و پاکستان در شرایط کنونی گزینه‌های بسیار خوبی هستند؛ البته اگر بخواهیم میانجی‌گری داشته باشیم. به نظر من، در حال حاضر اساساً میانجی‌گری ذاتی و مستقری وجود ندارد، اما اگر قرار باشد چنین فرآیندی شکل بگیرد، قطر یکی از گزینه‌های مهم است.
قطر کشوری است که با آمریکا و دولت کنونی ترامپ، به‌ویژه شخص او، روابط بسیار نزدیکی دارد. به نظر من، امیر قطر می‌تواند به‌راحتی از طریق یک تماس تلفنی با ترامپ ارتباط برقرار کند و این مسئله اهمیت زیادی دارد. قطر با پاکستان نیز ارتباط مستقیمی دارد و این دو کشور در بخش‌های مختلف منطقه با یکدیگر در ارتباط هستند.
قطر با ترکیه نیز روابط بسیار مهمی دارد. بنابراین، اگر قطر وارد این مسیر شود، می‌توانیم مطمئن باشیم که ترکیه نیز به انجام این کار تمایل خواهد داشت؛ زیرا ترک‌ها معتقدند اگر جبهه ایران دچار مشکل شود، اسرائیل حتماً به سمت آنها خواهد آمد؛ به‌ویژه با توجه به حزب حاکم کنونی در اسرائیل.
از سوی دیگر، قطر در حوزه گاز با روسیه روابط بسیار نزدیکی دارد. بنابراین، یکی از ظرفیت‌های مهم قطر، ارتباط آن با روسیه است. افزون بر این، قطر امکان کمک به بازسازی کشور را نیز دارد. منابع مالی و زمین‌هایی که ما در آنجا در اختیار داریم، می‌توانند زمینه همکاری با قطر را فراهم کنند. قطر همچنین می‌تواند در حوزه همکاری‌های گازی به ما کمک کند.
خانواده‌هایی که عزیزان خود را از دست داده‌اند، با آسیب‌هایی مواجه‌اند که باید برای آنها چاره‌اندیشی کرد
مجموعه این عوامل می‌تواند در صورت دستیابی به توافق، زمینه توافقی دیگر با قطر را برای بازسازی کشور فراهم کند. زیرا حتی اگر اکنون مذاکرات انجام شود و جنگ به پایان برسد، تازه با مجموعه‌ای از مشکلات و بحران‌ها مواجه خواهیم شد؛ از جمله بحران‌های مادی و روانی و مسائلی که اکنون با آنها روبه‌رو هستیم. خانواده‌هایی که عزیزان خود را از دست داده‌اند، آسیب‌هایی که وارد شده و مجموعه اتفاقاتی که در جریان جنگ رخ داده است، همگی مسائلی هستند که باید برای آنها چاره‌اندیشی کرد. به همین دلیل، به نظر من قطر جایگاه بسیار مهمی دارد.
عمان نیز از یک جهت برای ما اهمیت دارد؛ زیرا اگر بخواهیم درباره تنگه مذاکره کنیم، عمان یکی از طرف‌های مهم این موضوع است. عمان و ایران در ارتباط با آب‌های سرزمینی و مسائل مربوط به تنگه، جایگاه مهمی دارند. نکته مهم دیگر این است که عمان با کشورهای غربی و آمریکا نیز روابط بسیار خوبی دارد.
اما پاکستان نیز در این میان مزیت‌هایی دارد. این کشور، علاوه بر روابط بسیار نزدیک با کشورهای شیخ‌نشین خلیج فارس، با چین نیز ارتباط دارد. در واقع، چین از طریق پاکستان تمایل زیادی دارد که این اتفاق پیگیری شود؛ زیرا حل این مسئله می‌تواند به نفع پاکستان نیز باشد. پاکستان می‌خواهد تصویری متفاوت از خود، در برابر تصویری که هند از آن ارائه می‌کند، به نمایش بگذارد؛ تصویری که بر اساس آن، پاکستان اساساً بخشی از راه‌حل نیست و خود بخشی از مسئله تروریسم است. خروج پاکستان از این وضعیت و تبدیل شدن به کشوری که در حل یک بحران مهم منطقه‌ای نقش‌آفرینی می‌کند، برای این کشور دستاورد و اعتبار بسیار خوبی خواهد بود.
نمی‌توان به‌طور کامل روی میانجی‌گران حساب کرد
در عین حال، پاکستان از مزیت‌های ارتباطی قابل‌توجهی برخوردار است. این کشور هم روابط خود با ایران را به‌خوبی حفظ کرده و هم از آمریکا وام‌های مناسبی دریافت می‌کند. همچنین به دلیل روابط نزدیک با کشورهای شیخ‌نشین، از ظرفیت‌های اقتصادی و سیاسی آنها برخوردار است. پاکستان کشوری با تولید ناخالص داخلی حدود ۴۲ میلیارد دلار و صادراتی در حدود ۶۲ میلیارد دلار است و سالانه با کسری‌ای در حدود ۲۰ میلیارد دلار مواجه می‌شود که باید از مسیرهای مختلف آن را جبران کند. اگر این روند و نقش‌آفرینی پاکستان دنبال شود، شاید بتوان خط لوله صلح را نیز از همین مسیر پیگیری کرد.
این‌ها ظرفیت‌هایی است که در میانجی‌گری وجود دارد. اگر قصد داشته باشیم از میانجی‌گران استفاده کنیم، به نظر من قطر و پاکستان گزینه‌های خوبی هستند؛ اما هیچ‌گاه نمی‌توان به‌طور کامل روی آنها حساب کرد.
باید از مذاکره با میانجی‌گری خارجی عبور کنیم و به سمت مذاکره مستقیم برویم/ انگار می‌خواهیم شنا کنیم، اما خیس نشویم!
*** یکی از چالش‌های مذاکرات ایران و آمریکا، اختلاف بر سر ترتیب اقدامات و تعهدات است؛ واشنگتن بر برخی تعهدات هسته‌ای تأکید دارد و تهران پایان فشارها و اقدامات محدودکننده آمریکا را مقدم می‌داند. ایران چگونه می‌تواند بدون واگذاری اهرم‌های چانه‌زنی خود، به توافقی مرحله‌ای برسد که منافع ملموس و قابل سنجشی داشته باشد؟
اگر برنامه هسته‌ای و حفظ وضعیت موجود در این حوزه برای ما اهمیت دارد، باید آن را در محاسبات خود لحاظ کنیم. اگر قرار است حمله گسترده‌ای صورت بگیرد یا بخشی از مرزهای جنوبی کشور تحت تأثیر قرار گیرد، باید درباره آن منطقه و پیامدهای احتمالی چنین وضعیتی جدی‌تر فکر کنیم. ببینید، به نظر من نکته‌ای که پیش‌تر نیز درباره آن صحبت کردیم، این است که باید از مذاکره با میانجی‌گری خارجی عبور کنیم و به سمت مذاکره مستقیم برویم. واقعاً بدون تعارف عرض می‌کنم که اگر نگاهی به نظام بین‌الملل داشته باشید، متوجه می‌شوید وقتی فردی با شما گفت‌وگو می‌کند، پیام شما را به طرف مقابل منتقل می‌کند و طرف مقابل نیز پیامی را از طریق او بازمی‌گرداند، بلافاصله این سؤال مطرح می‌شود که اساساً چه ضرورتی دارد این فرآیند به این شکل انجام شود؟
این وضعیت شبیه آن است که بخواهید شنا کنید، اما نخواهید خیس شوید؛ وارد آب شوید، بخواهید نشان دهید شناگر ماهری هستید و حتی با شناگر دیگری رقابت کنید، اما عملاً نخواهید وارد آب شوید. این رویکرد دو آسیب بسیار مهم دارد.
حتی در ادامه مسیر نیز بسیاری معتقدند که باید زبان مذاکره، به معنای واقعی کلمه، به کار گرفته شود؛ یعنی مفاهیمی که استفاده می‌کنید، بار حقوقی و دلالت‌های مشخصی دارند و باید از تعابیری استفاده کنید که در چارچوب مذاکرات قابل‌فهم و قابل‌پیگیری باشند.
نکته نخست این است که وقتی شما پیامی را به طرف مقابل منتقل می‌کنید، این پیام ابتدا به دست میانجی می‌رسد و او باید آن را به طرف مقابل منتقل کند. اگر پیام شما را به‌درستی دریافت کرده باشد، آن را منتقل می‌کند و طرف مقابل نیز پاسخی می‌دهد که دوباره از طریق میانجی به شما می‌رسد. به این ترتیب، پیام در یک فرآیند چندمرحله‌ای دست‌به‌دست می‌شود. از کجا مطمئن هستید که پیام شما به‌درستی به طرف مقابل منتقل شده است؟
نکته دوم این است که وقتی دو طرف به‌صورت رودررو و در یک اتاق با یکدیگر می‌نشینند، می‌توانند بسیاری از مسائل را از طریق ارتباطات متقابل، حتی در جریان خود مذاکرات و گفت‌وگوها، حل‌وفصل کنند. می‌توانند موضوعات متعددی را مستقیماً با یکدیگر مطرح کنند و به درک روشن‌تری از شرایط و خواسته‌های طرف مقابل برسند. اینکه چرا نمی‌توانیم از طریق میانجی‌گری به‌درستی متوجه شویم شرایط آمریکا چیست و چه درخواست‌هایی دارد، به همین مسئله بازمی‌گردد.
من پیش‌تر از اصطلاح «هوش مذاکراتی» استفاده کردم. منظورم این است که باید بتوانیم دقیقاً بفهمیم طرف مقابل چه می‌خواهد و بر اساس آن، راهبرد خود را تنظیم کنیم. این اتفاق در فرآیند میانجی‌گری به‌سادگی رخ نمی‌دهد. بنابراین، به نظر من باید این وضعیت را کنار بگذاریم و در وهله نخست به سمت مذاکرات مستقیم برویم.
نکته دوم این است که باید مذاکرات را به موضوعات اصلی و فرعی تفکیک کنیم. برای مثال، اگر «تنبیه متجاوز» یک اصل برای کشور ماست، باید مشخص کنیم که در چه شرایطی می‌توانیم به سمت جنگ حرکت کنیم و در چه شرایطی باید درباره آن ملاحظات جدی داشته باشیم.
اگر برنامه هسته‌ای و حفظ وضعیت موجود در این حوزه برای ما اهمیت دارد، باید آن را در محاسبات خود لحاظ کنیم. اگر قرار است حمله گسترده‌ای صورت بگیرد یا بخشی از مرزهای جنوبی کشور تحت تأثیر قرار گیرد، باید درباره آن منطقه و پیامدهای احتمالی چنین وضعیتی جدی‌تر فکر کنیم. اگر تمامیت ارضی ما در معرض تهدید قرار بگیرد، این موضوع نیز باید در زمره اولویت‌های اصلی قرار گیرد.
بنابراین، باید موضوعات اصلی و فرعی را از یکدیگر تفکیک کنیم و مشخص کنیم طرف مقابل چه می‌خواهد و ما چه می‌خواهیم. برای مثال، در برجام چه اتفاقی افتاد؟ شما می‌خواهید به سمت ساخت سلاح نروید و در عین حال، برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای و حفظ حقوق خود تضمین داشته باشید.
می‌توانید با ارائه تضمین و پذیرش بازرسی‌ها، این موضوع را پیگیری کنید؛ اما در مقابل، طرف دیگر چه تعهداتی می‌دهد؟ چه چیزی ارائه می‌کند تا این برداشت و توافق شکل بگیرد که هر دو طرف می‌توانند به نتیجه برسند؟
ما یک‌بار چنین تجربه‌ای داشتیم، اما نتوانستیم آن را مدیریت کنیم. این بار باید کاری کنیم که این فرآیند قابل مدیریت و اجرا باشد.
نباید دائماً به دنبال امتیاز بیشتر باشیم و در نهایت فرصت را از دست بدهیم
موضوع بعدی این است که دو طرف باید به یک توافق قابل‌قبول برای هر دو برسند. نباید دائماً به دنبال آن باشیم که امتیاز بیشتری بگیریم و سپس اقدامی انجام دهیم که ممکن است در نهایت فرصت را از دست بدهیم.
نکته دیگر، به نظر من، این است که همواره باید احتمال درگیری و ضرورت بازدارندگی را در محاسبات خود داشته باشیم. یعنی باید برای هر اتفاق احتمالی آمادگی داشته باشیم. به نظر من، این آمادگی وجود دارد؛ اما ادامه چنین وضعیتی جامعه را فرسوده می‌کند. شرایطی که در آن تکلیف مسائل روشن نیست، از نظر اقتصادی و اجتماعی ابهام وجود دارد، وضعیت مدارس مشخص نیست، بحران‌های مالی روشن نیست و معلوم نیست قیمت دلار به کجا می‌رسد، جامعه را در وضعیت بلاتکلیفی قرار می‌دهد.
در حال حاضر، به نظر می‌رسد کشور از نظر اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تا حد زیادی در وضعیت رهاشدگی قرار گرفته است. البته دلیل این مسئله در شرایط جنگی تا حدودی طبیعی است؛ زیرا در چنین وضعیتی، تمرکز دولت بر مسائل مربوط به جنگ قرار می‌گیرد. با این حال، مشخص نیست دولت آقای پزشکیان تا چه اندازه واقعاً در تصمیم‌گیری‌ها تأثیرگذاری جدی دارد و تا چه حد می‌تواند در حوزه‌های اقتصادی و اجتماعی کشور نقش‌آفرینی کند.
در نهایت، به نظر من، باید کشورهای دیگر را نیز در این فرآیند درگیر کنیم. آگاهی و مشارکت کشورهای دیگر می‌تواند به بهبود شرایط کمک کند. منظورم این است که آنها نیز در این وضعیت ذی‌نفع باشند و منافعشان در روند مذاکرات مورد توجه قرار بگیرد.
باید مستقیم مذاکره کنیم، نیازی به میانجی‌گری ها نداریم
البته نکته اساسی این است که ما از یک طرف، با مذاکره مستقیم با آمریکا بهتر می‌توانیم مسائل خود را حل کنیم و نیازی به حضور میانجی‌ها در اصل مذاکرات نداریم؛ اما از طرف دیگر، باید منافع کشورهای دیگر در فرآیند مذاکرات و آگاهی آنها از روند گفت‌وگوها مورد توجه قرار گیرد.
اگر مذاکرات ما با آمریکا به‌گونه‌ای پیش برود که موضع ما را در برابر چین تقویت کند، جایگاه ما را در ارتباط با روسیه، هند و اروپا بهبود ببخشد و موقعیت ما را در برابر کشورهای منطقه نیز تقویت کند، این مسئله اهمیت زیادی خواهد داشت. به نظر من، این موضوع بسیار مهم است.
وضعیت تأسیسات هسته‌ای ما نه برای خودمان روشن است و نه برای آژانس
*** با توجه به سابقه حملات نظامی در جریان روندهای دیپلماتیک و احتمال تکرار تقابل، ایران باید چه راهبردی برای ادامه مذاکرات داشته باشد؟ چه زمانی ادامه مذاکره می‌تواند منافع ملی را تأمین کند و چه زمانی لازم است مسیر دیپلماسی بازنگری شود؟ مهم‌تر از همه، چگونه می‌توان هم امکان توافق را حفظ کرد و هم مانع شد که مذاکره به فرصتی برای تحمیل هزینه‌های بیشتر بر ایران تبدیل شود؟
اگر بخواهیم این اورانیوم را رقیق‌سازی کنیم، باید به این پرسش پاسخ دهیم که اساساً در حال حاضر چه استفاده‌ای از این حجم اورانیوم داریم؟ تأسیساتی که اکنون با آنها مشکل داریم، چه وضعیتی دارند و این مواد در آنجا تا چه اندازه قابل استفاده‌اند؟ این وضعیت نه برای ما روشن است و نه برای آژانس بین‌المللی انرژی اتمیبه نظر من، در ساختار ایالات متحده آمریکا به این نتیجه رسیده‌اند که راهبرد نخست این کشور، یعنی راهبردی که با هدف تغییر رژیم دنبال می‌شد، ماهیتی اجتماعی داشت و به نتیجه نرسید. پرسش دوم این است که راهبرد بعدی آمریکا چه خواهد بود؟ راهبرد نخست این کشور تا حد زیادی تحت تأثیر اسرائیل قرار داشت، اما راهبرد دوم آمریکا این است که مدام موضوعات هسته‌ای ایران را تکرار کند و بر این موضع تأکید داشته باشد که ایران نمی‌تواند یک کشور هسته‌ای باشد.
واگذاری اورانیوم به روسیه، از نظر من یک اشتباه راهبردی است/ ممکن است روسیه از اورانیوم ایران به‌عنوان کارت بازی در موضوع اوکراین استفاده کند
اکنون این موضوع دستاویز مشخصی برای آمریکا فراهم کرده است؛ چراکه وضعیت تأسیسات هسته‌ای ما چندان روشن نیست. از سوی دیگر، اگر این ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم به روسیه منتقل شود، با یک مشکل مواجه خواهیم شد؛ زیرا مزیت خود را از دست می‌دهیم و ممکن است روسیه از آن به‌عنوان یک کارت بازی در موضوع اوکراین استفاده کند. حتی اگر فرض کنیم این مواد را به‌صورت امانت در روسیه قرار دهیم، امکان بازگشت آنها نیز با ابهام روبه‌رو خواهد بود.
روسیه به‌عنوان یک کشور هسته‌ای، طبق عرف بین‌المللی نمی‌تواند اورانیوم ۶۰ درصد را به ما بازگرداند؛ چراکه ایران هنوز صلاحیت لازم را در سطح بین‌المللی به دست نیاورده است. بنابراین، واگذاری این میزان اورانیوم به روسیه، از نظر من یک اشتباه راهبردی است. به نظر می‌رسد روسیه نیز تمایل دارد چنین اتفاقی رخ دهد؛ همان‌طور که لاوروف بارها در این باره اظهارنظر کرده و این موضوع را مطرح کرده است.
اگر بخواهیم این اورانیوم را رقیق‌سازی کنیم، باید به این پرسش پاسخ دهیم که اساساً در حال حاضر چه استفاده‌ای از این حجم اورانیوم داریم؟ تأسیساتی که اکنون با آنها مشکل داریم، چه وضعیتی دارند و این مواد در آنجا تا چه اندازه قابل استفاده‌اند؟ این وضعیت نه برای ما روشن است و نه برای آژانس بین‌المللی انرژی اتمی؛ چراکه در شرایط جنگی قرار داریم و نمی‌دانیم چه اتفاقی ممکن است رخ دهد.
اگر این مواد را بفروشیم، باید مشخص کنیم در مقابل آن، چه چیزی به دست خواهیم آورد. آمریکایی‌ها خودشان نیز به خرید این مواد تمایل دارند. آیا این معامله می‌تواند مزیت جدیدی برای ما ایجاد کند که بتوانیم از آن بهره ببریم؟ آیا حاضر هستیم درباره این موضوع مذاکره کنیم و به نتیجه‌ای برسیم که بر اساس آن، احتمال حمله به ما به‌شدت کاهش پیدا کند؟ دست‌کم می‌توانیم زمینه‌ها و دستاویزهای حمله را کاهش دهیم و این نکته مهمی است.
در مقابل، اگر وارد چنین مسیری نشویم، احتمال حمله بسیار بالاست. در این صورت، احتمالاً اقدام بعدی آمریکایی‌ها این خواهد بود که به تأسیسات گسترده نظامی ما آسیب بیشتری وارد کنند. تأسیسات کوه کلنگ در تیررس قرار دارد و آنها تمام مختصات این تأسیسات را نیز در اختیار دارند.
به نظر من، ممکن است بخشی از مقامات نیز در صورت وجود اطلاعات مربوط به آنها، در فهرست اهداف قرار بگیرند؛ چراکه آمریکایی‌ها مدام برای دستیابی به اطلاعات حساس کشور جایزه تعیین می‌کنند. این مسئله نشان می‌دهد که دقیقاً چه اهدافی را دنبال می‌کنند و چه نقاطی را در نظر گرفته‌اند.
مردم تاکنون عقلانیت قابل‌توجهی از خود نشان داده‌اند، اما این وضعیت تا چه زمانی ادامه خواهد داشت؟
بدترین اتفاقی که نظام سیاسی ما باید نسبت به آن حساس باشد، آسیب دیدن زیرساخت‌هاست. اگر نتوانیم در شرایطی که قیمت‌ها به‌شدت افزایش یافته است، دسترسی مردم به آب و برق و کالاهای اساسی را حفظ کنیم، به نظر من حتی در شرایط کنونی نیز تاب‌آوری راهبردی و تاب‌آوری داخلی ما با مشکلات جدی مواجه خواهد شد. مردم در وضعیت بسیار سختی امور خود را پیش می‌برند و شرایط دشواری را تحمل می‌کنند. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، تأثیر بسیار جدی بر جامعه خواهد داشت.
مردم ما تاکنون عقلانیت قابل‌توجهی از خود نشان داده‌اند و در شرایطی که با تهدید خارجی مواجه بوده‌اند، اعتراض نکرده‌اند؛ اما این وضعیت تا چه زمانی ادامه خواهد داشت؟ این استیصال تا چه مرحله‌ای و با چه میزانی از فشار می‌تواند ادامه پیدا کند و مردم تا کجا توان عبور از آن را خواهند داشت؟ با توجه به شرایط موجود، به نظر من تحت هر شرایطی باید به سمت مذاکره رفت. توجه به مذاکره به‌عنوان یکی از بنیان‌های رفتاری در نظام بین‌الملل می‌تواند مؤثر باشد.
شاید این حرف بسیار تند به نظر برسد، اما می‌خواهم مانند یک متخصص یا پزشک توصیه کنم که تکلیف خود را با آمریکا روشن کنید؛ زیرا این حجم از دشمنی و خسارتی که از جانب آمریکا متحمل شده‌ایم، معقول و منطقی به نظر نمی‌رسد. اگر روابطمان را با آمریکا تنظیم نکنیم، روابطمان با روسیه نیز به‌درستی تنظیم نخواهد شد.
روس‌ها می‌گویند شما گزینه دیگری ندارید و من می‌توانم هر طور که بخواهم با شما رفتار کنم؛ اما اگر گزینه‌های دیگری داشته باشید، روسیه نیز می‌تواند معامله بهتری با شما انجام دهد. با چین هم می‌توانید معامله بهتری داشته باشید؛ چراکه این کشور نیز می‌داند شما گزینه‌های دیگری دارید و می‌توانید به سمت روسیه، اروپا، آمریکا، هند و کشورهای منطقه بروید.
به این نکته نیز توجه کنید که کشورهای منطقه اکنون در حال ورود به میدان هستند و به دنبال همکاری با ما هستند؛ اما باید تجربه‌های گذشته را نیز در نظر بگیریم. تجربه‌های تاریخی به ما نشان نمی‌دهد که فاصله گرفتن از آمریکا لزوماً به معنای آن است که کشورهای منطقه به سمت ما خواهند آمد. اگر تصور کنیم این کشورها دست از آمریکا برداشته‌اند، دچار اشتباه محض شده‌ایم.
در سال ۱۹۸۱، عراق با عربستان و کویت هماهنگی کرده بود تا در قبال کمک به آنها و مقابله با ایران، آن کشورها نیز به عراق کمک کنند. طنز تاریخ اینجاست که همان عراق به کویت حمله کرد، نه ایران. پس از آن چه کشوری کویت را آزاد کرد؟ کشوری که از غرب آمد. بنابراین، اگر تصور کنیم اکنون می‌توانیم کشورهای منطقه را تحت تأثیر قرار دهیم و آنها به سمت ما خواهند آمد، این تصوری باطل و یک اشتباه راهبردی است.
نکته دیگر این است که وقتی کشورهای مختلف به شما کمک می‌کنند، باید توجه داشته باشید که آنها کشورهای کوچکی هستند و در برابر قدرت ایران محدودیت‌هایی دارند. اما اگر آن سرمایه‌گذاری ۳۰۰ میلیارد دلاری را که این کشورها در نظر دارند، دنبال نکنید، ممکن است همان منابع و سرمایه‌ها برای اقدام علیه ایران هزینه شود؛ همان‌طور که در مورد عراق نیز چنین اتفاقی رخ داد.
در دنیای مدرن، شکست هیچ فضیلتی ندارد/ فضیلت در دنیای مدرن، پیروزی است
اگر بخواهم بحث خود را با یک جمله به پایان برسانم، باید بگویم که ما در یک شرایط تاریخی بسیار خطیر قرار داریم. توصیه من به مقامات جمهوری اسلامی و مسئولان کشور این است که چند نکته را رعایت کنند: نخست اینکه قدر زمان و فرصت را بدانند؛ دوم اینکه بدانند در چه زمانی باید سرمایه خود را نقد کنند؛ و سوم اینکه مراقب باشند بیش از اندازه وارد درگیری‌هایی نشوند که ممکن است برای کشور عوارض و شکست‌های ناخوشایندی به همراه داشته باشد.
در دنیای مدرن، شکست هیچ فضیلتی ندارد. اینکه بگوییم شاخ آمریکا را شکستیم یا از این دست تعابیر استفاده کنیم، در دنیای کنونی معنای خاصی ندارد. ممکن است شما بازیکن بسیار خوبی در زمین فوتبال باشید، اما اگر گل نزنید، این توانایی بی‌معناست. اگر از شرایط موجود نتیجه‌ای نگیرید، شکست هیچ فضیلتی نخواهد داشت.
فضیلت در دنیای مدرن، پیروزی است. اگر بتوانید دستاوردهایی را که به دست آورده‌اید تثبیت و تقویت کنید، آن‌گاه می‌توانید در شرایطی بهتر، با توان بیشتر، موقعیت قوی‌تر، اجماع داخلی گسترده‌تر، تاب‌آوری بالاتر و همبستگی اجتماعی بیشتر به سمت بهبود حرکت کنید. در غیر این صورت، به نظر من چشم‌انداز فرایندی که اکنون در آن قرار داریم، چندان خوشایند نیست.