به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، عقل از بزرگ‌ترین نعمت‌های الهی و مهم‌ترین ابزار انسان برای تشخیص راه درست از نادرست است؛ اما برخلاف تصور برخی، صرف برخورداری از قدرت تفکر برای حفظ و رشد عقل کافی نیست. عقل انسان به شنیدن، آموختن، اندیشیدن و مواجهه با دیدگاه‌های درست نیاز دارد.
بنابر روایت ابنا، در همین زمینه، امیرالمؤمنین علی(ع) هشداری قابل تأمل دارند و می‌فرمایند:
«مَنْ تَرَکَ الْاسْتِمَاعَ مِنْ ذَوِی الْعَقْلِ مَاتَ عَقْلُهُ»
یعنی: هرکس شنیدن از خردمندان را رها کند، عقلش می‌میرد. [۱]
این روایت به نکته‌ای مهم در زندگی فردی و اجتماعی اشاره دارد: انسانی که خود را از اندیشه و تجربه صاحبان خرد محروم می‌کند، به‌تدریج زمینه رشد فکری خود را از بین می‌برد. قرآن کریم نیز با تأکید بر شنیدن سخنان مختلف، انتخاب بهترین گفتار و تدبر در آیات الهی، همین مسیر را برای رشد عقل ترسیم می‌کند.
چرا گوش دادن به خردمندان برای زنده ماندن عقل ضروری است؟
نخستین نشانه خردمندی در نگاه قرآن، توانایی شنیدن و انتخاب آگاهانه است. خداوند در سوره زمر، بندگان خردمند را کسانی معرفی می‌کند که سخنان را می‌شنوند و از بهترین آن‌ها پیروی می‌کنند:
«فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ۚ أُولَٰئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ ۖ وَأُولَٰئِکَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ»
«پس بشارت ده به آن بندگان من که به سخن گوش فرا می‌دهند و بهترین آن را پیروی می‌کنند. اینان کسانی هستند که خدا آنان را هدایت کرده و اینان همان خردمندان‌اند.» [۲]
این آیه نشان می‌دهد که خردمندی صرفاً به معنای شنیدن سخنان دیگران نیست؛ بلکه انسان عاقل باید شنونده‌ای آگاه و انتخاب‌گر باشد. او دیدگاه‌های مختلف را می‌شنود، درباره آن‌ها می‌اندیشد و در نهایت بهترین سخن را برمی‌گزیند.
بنابراین، کسی که تنها به دانسته‌های خود تکیه می‌کند و حاضر نیست سخن اهل خرد را بشنود، در حقیقت یکی از مهم‌ترین راه‌های رشد فکری را بر خود می‌بندد.
قرآن درباره کسانی که اهل تعقل نیستند چه هشداری می‌دهد؟
قرآن کریم در آیه‌ای دیگر، از افرادی سخن می‌گوید که با وجود برخورداری از ابزارهای شناخت، از تعقل و درک حقیقت روی‌گردان‌اند:
«إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُکْمُ الَّذِینَ لَا یَعْقِلُونَ»
«همانا بدترین جنبندگان نزد خداوند، کران و گنگانی هستند که خرد نمی‌ورزند.» [۳]
تعبیر «صُمٌّ بُکْمٌ» در این آیه، در کنار معنای ظاهری، ناظر به محرومیت از شنیدن و دریافت حقیقت و ناتوانی از واکنش آگاهانه در برابر آن است.
مسئله اصلی، نداشتن گوش و زبان نیست؛ بلکه بی‌اعتنایی به حقیقت و به‌کار نگرفتن نیروی عقل است.
این آیه یادآوری می‌کند که ارزش انسان تنها به برخورداری از ظاهر انسانی یا داشتن اطلاعات فراوان نیست؛ بلکه عقل زمانی ارزش واقعی خود را نشان می‌دهد که در مسیر شناخت حق و انتخاب درست به کار گرفته شود.
تدبر در قرآن؛ راهی برای پرورش عقل
از نگاه قرآن، اندیشیدن و تدبر در آیات الهی، بخشی جدایی‌ناپذیر از مسیر هدایت انسان است. خداوند در سوره ص می‌فرماید:
«کِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَیْکَ مُبَارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیَاتِهِ وَلِیَتَذَکَّرَ أُولُو الْأَلْبَابِ»
«این کتابی مبارک است که آن را به سوی تو نازل کردیم تا در آیات آن تدبر کنند و خردمندان متذکر شوند.» [۴]
بر اساس این آیه، قرآن تنها برای تلاوت ظاهری نازل نشده است؛ بلکه انسان باید در مفاهیم و پیام‌های آن بیندیشد و از آموزه‌هایش برای اصلاح اندیشه و رفتار خود بهره بگیرد.
تدبر، انسان را از سطحی‌نگری دور می‌کند و به او قدرت تحلیل، تشخیص و انتخاب می‌بخشد. از همین رو، نمی‌توان دینداری عمیق را از تفکر و تعقل جدا دانست.
امام خمینی(ره) عقل را چگونه تبیین می‌کنند؟
امام خمینی(ره) در کتاب «شرح حدیث جنود عقل و جهل»، فهم و درک را از ویژگی‌های فطرت سالم و از جنود عقل معرفی می‌کنند.
ایشان می‌فرمایند:
«فهم از لوازم فطرت مخموره و از جنود عقل است و حمق از لوازم فطرت محجوبه و از جنود جهل است.» [۵]
این بیان نشان می‌دهد که در منظومه فکری امام خمینی(ره)، فهم و خردورزی جایگاهی اساسی در شناخت انسان دارند. هرچه انسان از موانع درونی شناخت، مانند جهل و رذایل اخلاقی، فاصله بگیرد، زمینه بیشتری برای درک حقیقت پیدا می‌کند.
از این منظر، گوش سپردن به سخنان خردمندان نیز می‌تواند یکی از راه‌های تقویت فهم و جلوگیری از گرفتار شدن در خودبینی و جهل باشد.
شهید مطهری: بدون تعقل، دینداری هم به خطر می‌افتد
شهید مرتضی مطهری نیز در تبیین رابطه عقل و دین، بر نقش اساسی تعقل تأکید می‌کند و می‌گوید:
«تعقل است که راهنمای تدین است. اگر این چراغ را دور بیندازیم به خیال این که چراغ دین را داریم، حتی خود دین را هم از دست می‌دهیم.» [۶]
این سخن به یکی از آسیب‌های مهم در زندگی دینی اشاره دارد: جدا کردن ایمان از اندیشه.
دینداری بدون شناخت و تعقل ممکن است به سطحی‌نگری، تقلید ناآگاهانه و برداشت‌های نادرست منجر شود. انسان برای شناخت درست آموزه‌های دینی، به تفکر، پرسشگری و استفاده از دانش و تجربه اهل خرد نیاز دارد.
در واقع، همان‌طور که چراغ برای روشن ماندن به انرژی نیاز دارد، عقل نیز برای رشد و پویایی باید با علم، اندیشه و شنیدن سخنان درست تغذیه شود.
چگونه نگذاریم عقل ما بمیرد؟
روایت امیرالمؤمنین(ع) تنها یک هشدار نظری نیست؛ بلکه می‌تواند راهنمایی عملی برای زندگی روزمره باشد.
برای زنده نگه داشتن عقل، باید چند عادت مهم را در زندگی تقویت کنیم:
- شنونده خوبی باشیم: پیش از قضاوت درباره سخنان دیگران، فرصت شنیدن و فهمیدن دیدگاه آن‌ها را فراهم کنیم.
- از خردمندان بیاموزیم: تجربه و دانش افراد آگاه می‌تواند ما را از تکرار بسیاری از اشتباهات دور کند.
- بهترین سخن را انتخاب کنیم: هر سخنی را صرفاً به دلیل شنیدن نپذیریم؛ بلکه آن را با معیار عقل و حقیقت بسنجیم.
- اهل تدبر و پرسشگری باشیم: به جای پذیرش سطحی مطالب، درباره چرایی و پیامدهای آن‌ها فکر کنیم.
- از خودرأیی فاصله بگیریم: تصور اینکه همیشه حق با ماست، یکی از موانع جدی رشد فکری است.
سخن پایانی؛ عقل با خودبینی خاموش می‌شود
هشدار امیرالمؤمنین علی(ع) درباره مرگ عقل، یادآور حقیقتی مهم است: عقل انسان برای زنده ماندن و رشد کردن، به شنیدن، آموختن و اندیشیدن نیاز دارد.
قرآن کریم، شنیدن و پیروی از بهترین سخن را از ویژگی‌های خردمندان می‌داند؛ کسانی را که تعقل نمی‌کنند نکوهش می‌کند و تدبر در آیات الهی را راهی برای تذکر و بیداری صاحبان خرد معرفی می‌کند.
امام خمینی(ره) فهم را از جنود عقل می‌شمارند و شهید مطهری نیز تعقل را راهنمای دینداری می‌دانند.
پیام مشترک این آموزه‌ها روشن است: انسان نباید خود را از اندیشه دیگران و سخن صاحبان خرد محروم کند. گاهی آغاز مرگ عقل، نه ناتوانی در فکر کردن، بلکه نخواستنِ شنیدن است.
پس برای زنده نگه داشتن چراغ عقل، باید شنیدن را بیاموزیم، اندیشیدن را فراموش نکنیم و در برابر حقیقت، فروتن باشیم.
منابع و پی‌نوشت‌ها
۱. کراجکی، ابوالفتح؛ کنزالفوائد، ج ۱، ص ۱۹۹.
۲. قرآن کریم، سوره زمر، آیه ۱۸.
۳. قرآن کریم، سوره انفال، آیه ۲۲.
۴. قرآن کریم، سوره ص، آیه ۲۹.
۵. امام خمینی(ره)، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص ۲۷۴.
۶. مطهری، مرتضی؛ یادداشت‌های استاد مطهری، ج ۶.