به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، کتاب جرم بحرانی؛ کالبدشکافی گذار به توسعه، روایت شکست‌ها، پیروزی‌ها و مسیر آیندۀ ایران» حاصل پیگیری این پرسش است. الحسینی برای یافتن پاسخ، هم به تاریخ ایران رجوع می‌کند و هم تجربۀ شانزده کشور را کنار یکدیگر می‌گذارد. دامنۀ بحث از لهستان و اوکراین پس از فروپاشی بلوک شرق تا اصلاحات چین و ویتنام، گذار آفریقای جنوبی و بحران‌های آرژانتین و ونزوئلا گسترده است. در پس این روایت‌های متفاوت، یک مسئله دنبال می‌شود. چه شرایطی به یک کشور اجازه می‌دهد از دل بحران مسیر تازه‌ای باز کند، درحالی‌که کشوری دیگر پس از بحرانی مشابه دوباره به همان بن‌بست بازمی‌گردد؟
چگونه یک سیاست خوب به تصمیمی عملی تبدیل می‌شود؟
فرض کنیم گروهی از اقتصاددانان بر سر ضرورت یک اصلاح به توافق رسیده‌اند. هنوز باید روشن شود چه کسانی اختیار اجرای آن را دارند، چه گروه‌هایی از آن زیان می‌بینند و چه کسی می‌تواند حمایت لازم را برای آغاز و ادامۀ آن جلب کند. به همین دلیل، دانستن اینکه چه سیاستی می‌تواند به رشد کمک کند، تنها بخشی از مسئله است. بخش دشوارتر، فهمیدن شرایطی است که اجرای آن سیاست را از نظر سیاسی و اجتماعی ممکن می‌کند.
الحسینی در فصل اول، نظریه‌های توسعه را با همین دغدغه مرور می‌کند. از نظریۀ نوسازی و دیدگاه‌های وابستگی تا بحث دولت رانتی، دولت توسعه‌گرا و نهادگرایی اقتصادی، هر رویکرد بخشی از تفاوت میان سرنوشت کشورها را توضیح می‌دهد. نویسنده چارچوب اصلی بحث خود را از داگلاس نورث، جان والیس و بری وینگاست می‌گیرد. در «نظم دسترسی محدود»، فرصت‌های مهم اقتصادی و سیاسی در اختیار گروه‌هایی است که ائتلاف حاکم را تشکیل می‌دهند. محدود نگه داشتن دسترسی دیگران برای اعضای این ائتلاف سود دارد و به حفظ مناسبات قدرت کمک می‌کند. بنابراین گشودن راه ورود گروه‌های تازه، منافع کسانی را تغییر می‌دهد که اختیار تصمیم‌گیری دارند. از اینجا سؤال اصلی کتاب شکل می‌گیرد. چه زمانی بخشی از صاحبان قدرت حاضر می‌شوند از ترتیباتی فاصله بگیرند که تا دیروز به سودشان بوده است؟
سه شرطی که بحران را به فرصت گذار تبدیل می‌کنند
«جرم بحرانی» استعاره‌ای از فیزیک هسته‌ای است و به آستانه‌ای اشاره دارد که پس از آن، یک واکنش زنجیره‌ای می‌تواند خود را تداوم دهد. الحسینی از این مفهوم برای توضیح لحظه‌ای استفاده می‌کند که اصلاحات امکان آغاز و دوام پیدا می‌کنند. در چارچوب او، رسیدن به این آستانه به کنار هم قرار گرفتن سه عامل وابسته است.
عامل اول، برنامه‌ای است که بتوان حمایت بخشی از ائتلاف مسلط را برای آن به دست آورد. در لحظۀ بحران، ادامۀ وضع موجود ممکن است برای بعضی از صاحبان قدرت هم پرهزینه شود. برنامه‌ای که بتواند در چنین وضعیتی حمایت آن‌ها را جلب کند، فرصت ورود به مرحلۀ تصمیم‌گیری پیدا می‌کند. عامل دوم، تیمی است که توان اجرای برنامه را داشته باشد. اجرای اصلاحات به افرادی نیاز دارد که دستگاه اداری را بشناسند، تصمیم‌ها را به اقدام تبدیل کنند و در برابر فشارهایی که در جریان اجرا پدید می‌آید، بتوانند مسیر را ادامه دهند. عامل سوم، اعتبار اجتماعی است. هنگامی که هزینه‌های تغییر زودتر از نتایج آن به چشم می‌آید، اعتماد مردم به کسانی که اصلاحات را پیش می‌برند می‌تواند برای ادامۀ مسیر تعیین‌کننده باشد.
در این نگاه، بحران می‌تواند محاسبات سیاسی را تغییر دهد و فرصتی کوتاه برای تصمیم‌هایی فراهم کند که پیش‌تر امکان طرح یا اجرای آن‌ها وجود نداشت. پرسش این است که در همان فرصت کوتاه، چه طرحی آماده است، چه کسانی می‌توانند آن را اجرا کنند و جامعه تا چه اندازه به آن‌ها اعتماد دارد.
از لهستان و اندونزی تا مسئلۀ ایران
تنوع نمونه‌ها به خواننده اجازه می‌دهد این استدلال را در موقعیت‌های متفاوت دنبال کند. فصل لهستان بر سرعت اصلاحات پس از سقوط نظم کمونیستی تمرکز دارد، درحالی‌که فصل چین از گذاری دومرحله‌ای سخن می‌گوید. فصل اندونزی نقش گروهی از اقتصاددانان معروف به «مافیای برکلی» را در اصلاحات اقتصادی بررسی می‌کند و فصل ویتنام اصلاحات «دوی موی» را در کنار سیاست خارجی این کشور می‌خواند. در سوی دیگر، آرژانتین و ونزوئلا نمونه‌هایی برای بررسی تکرار بحران، ابرتورم و دشواری خروج از مسیرهای ناکام‌اند. این تفاوت‌ها فرصتی به خواننده می‌دهد تا ببیند سرعت اصلاحات، ترکیب تیم اجرایی و شرایط سیاسی در هر تجربه چگونه بر نتیجه اثر می‌گذارند.
فصل مفصل ایران پس از این بررسی‌ها می‌آید. معرفی کتاب، از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ تا جنگ اسفند ۱۴۰۴، یک قرن فراز و فرود را در برابر خواننده قرار می‌دهد. در این چشم‌انداز، پرسش از فرصت‌های ازدست‌رفته اهمیت ویژه‌ای دارد. در مقاطعی که تغییر ممکن به نظر می‌رسید، چه نیروهایی از آن پشتیبانی می‌کردند؟ چه منافع و امتیازهایی در معرض تغییر قرار می‌گرفت؟ آیا کسانی که برنامۀ اصلاح داشتند، توان اجرا و اعتبار اجتماعی لازم را نیز در اختیار داشتند؟ فصل پایانی، با طرح پرسش «چند سال رشد، یک ملت را توسعه‌یافته می‌کند؟»، بحث را به مسئلۀ دوام می‌رساند. حتی پس از آغاز رشد، باید دید چه شرایطی به یک کشور امکان می‌دهد دستاوردهایش را در طول زمان حفظ کند.
جرم بحرانی برای خوانندگانی نوشته شده که می‌خواهند اقتصاد ایران را در پیوند با تاریخ سیاسی و ساختار قدرت آن بفهمند. خواندن کتاب در روزگار بحران، ما را به پرسشی مشخص می‌رساند. اگر فرصتی برای تغییر پدید آید، آیا از پیش برنامه‌ای قابل اجرا، تیمی توانمند و اعتباری اجتماعی برای پیش بردن آن فراهم کرده‌ایم؟
جرم بحرانی، نوشتۀ صادق الحسینی، در ۴۴۸ صفحه، با قطع رقعی و جلد شومیز، در سال ۱۴۰۵ به چاپ اول نشر روزنه رسیده است.
مخاطبان خبرآنلاین می‌توانید این کتاب را از طریق لینک زیر و با کد تخفیف ویژه مخاطبان خبرآنلاین khabar۴۰۵ از وبسایت نشر روزنه تهیه نمایید.