به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، استاد شهید مرتضی مطهری در کتاب «حماسه حسینی» با اشاره به ابعاد علمی و اجتماعی این خطبه، آن را نمونه‌ای برجسته از شخصیت زن مسلمان معرفی می‌کند؛ زنی که در عین پایبندی به عفاف و حریم‌های دینی، از دانش، آگاهی و قدرت تحلیل بالایی برخوردار است.
خطبه‌ای تاریخی که ابعاد علمی حضرت زهرا(س) را آشکار می‌کند
بنابر روایت حوزه، استاد شهید مطهری درباره اهمیت این خطبه می‌گوید:
«زهرا علیهاالسلام در جوانی از دنیا رفته است و از بس در آن زمان دشمنانش زیاد بودند، از آثار ایشان کم مانده است. ولی خوشبختانه یک خطابه مفصل بسیار طولانی (در حدود یک ساعت) از ایشان در سن هجده سالگی (حداکثر گفته‌اند بیست و هفت سالگی) باقی مانده که این خطابه را تنها شیعه روایت نمی‌کند، عرض کردم بغدادی در قرن سوم نقل کرده است.»
به اعتقاد شهید مطهری، همین یک خطبه برای شناخت بخشی از عظمت علمی و شخصیت اجتماعی حضرت فاطمه زهرا(س) کافی است؛ خطبه‌ای که نشان می‌دهد زن مسلمان می‌تواند در بالاترین مراتب معرفت و آگاهی قرار داشته باشد و در مسائل مهم جامعه نیز نقش‌آفرینی کند.
عمق معرفت توحیدی حضرت زهرا(س)؛ فراتر از یک سخنرانی معمولی
یکی از ویژگی‌های برجسته خطبه حضرت زهرا(س)، عمق مباحث اعتقادی و توحیدی آن است. استاد مطهری سطح معرفت توحیدی این خطبه را با نهج‌البلاغه مقایسه می‌کند و درباره عظمت علمی آن می‌گوید:
«خطبه حضرت زهرا علیهاالسلام توحید دارد در سطح توحید نهج البلاغه، یعنی در سطحی که دست فلاسفه به آن نمی‌رسد. وقتی که درباره ذات حق و صفات حق صحبت می‌کند، گویی در سطح بزرگترین فیلسوفان جهان است. از بوعلی سینا ساخته نیست که این‌طور خطبه بخواند.»
این بخش از سخنان استاد مطهری، نشان‌دهنده جایگاه والای علمی حضرت زهرا(س) و عمق شناخت ایشان از توحید و معارف الهی است.
فلسفه احکام اسلامی در کلام حضرت فاطمه(س)
خطبه حضرت زهرا(س) تنها به مباحث اعتقادی محدود نمی‌شود. ایشان در بخش دیگری از سخنان خود به فلسفه و حکمت احکام اسلامی می‌پردازند و درباره چرایی تشریع عبادات و مسئولیت‌های دینی سخن می‌گویند.
شهید مطهری در توضیح این بخش می‌گوید:
«یکدفعه وارد در فلسفه احکام می‌شود: خدا نماز را برای این واجب کرد، روزه را برای این واجب کرد، حج را برای این واجب کرد، امر به معروف و نهی از منکر را برای این واجب کرد، زکات را برای این واجب کرد و...»
این نگاه نشان می‌دهد که در معارف اسلامی، احکام دینی صرفاً مجموعه‌ای از دستورها نیستند؛ بلکه هر یک از آنها دارای حکمت، فلسفه و آثار فردی و اجتماعی‌اند.
تحلیل جامعه عرب پیش و پس از ظهور اسلام
بخش دیگری از خطبه حضرت زهرا(س) به بررسی وضعیت جامعه عرب پیش از اسلام و تحولات عمیقی اختصاص دارد که با بعثت پیامبر اکرم(ص) در زندگی مردم پدید آمد.
حضرت فاطمه(س) در این بخش، شرایط مادی و معنوی جامعه پیش از اسلام را یادآوری می‌کنند و نقش پیامبر اکرم(ص) را در نجات جامعه از انحراف، جهل و نابسامانی برجسته می‌سازند.
شهید مطهری درباره این بخش از خطبه می‌گوید:
«بعد شروع می‌کند به ارزیابی قوم عرب قبل از اسلام و تحولی که اسلام در این قوم به وجود آورد که شما مردم عرب چنین و چنان بودید. وضع زندگی مادی و معنوی آنها قبل از اسلام را بررسی می‌کند و آنچه را که به وسیله پیغمبر(ص) از نظر زندگی مادی و معنوی به آنها ارزانی شده بود گوشزد می‌نماید. بعد در مقام استدلال و محاجّه برمی‌آید.»
این شیوه سخن گفتن، نمونه‌ای از آگاهی تاریخی، قدرت تحلیل اجتماعی و استدلال منطقی حضرت زهرا(س) است.
حضور اجتماعی حضرت زهرا(س)؛ همراه با حفظ حریم عفاف
یکی از مهم‌ترین نکاتی که شهید مطهری از خطبه حضرت زهرا(س) استخراج می‌کند، چگونگی حضور اجتماعی زن مسلمان است.
حضرت زهرا(س) در مسجد مدینه و در حضور جمعیت فراوانی از مردم سخن گفتند؛ اما این حضور با رعایت کامل حریم‌های عفاف و آداب اسلامی همراه بود.
استاد مطهری در این زمینه توضیح می‌دهد که بر اساس شیوه معمول در زمان پیامبر اکرم(ص)، زنان و مردان در بخش‌های جداگانه مسجد حضور می‌یافتند و پرده‌ای میان آنها قرار داشت. حضرت زهرا(س) نیز از پشت پرده سخنان خود را بیان کردند و با خطابه‌ای روشنگر، فضای مجلس را تحت تأثیر قرار دادند.
شهید مطهری در این باره می‌گوید:
«او در مسجد مدینه در حضور هزاران نفر است، اما نمی‌رود بالای منبر که ـ العیاذبالله ـ خودنمایی کند. سنت پیغمبر این بوده که زنها جدا می‌نشستند و مردها جدا، و پرده‌ای بلند میان آنها کشیده می‌شد. زهرای اطهر از پشت پرده تمام سخنان خودش را گفت و زن و مرد مجلس را منقلب کرد.»
پیام مهم خطبه حضرت زهرا(س) برای زنان امروز
شهید مطهری با بررسی شخصیت حضرت فاطمه زهرا(س)، به نکته‌ای اساسی درباره جایگاه زن در اسلام اشاره می‌کند: عفاف و حضور اجتماعی، علم‌آموزی و مسئولیت‌پذیری، هیچ‌کدام در تقابل با یکدیگر نیستند.
زن مسلمان می‌تواند در عین پایبندی به ارزش‌های اخلاقی و حفظ حریم‌های دینی، از دانش و آگاهی برخوردار باشد، مسائل جامعه را بشناسد، استدلال کند و در برابر انحرافات و تحولات اجتماعی موضعی آگاهانه داشته باشد.
استاد مطهری در جمع‌بندی این موضوع می‌گوید:
«این معنای آن چیزی است که ذکر کردیم؛ هم شخصیت دارد و هم عفاف، هم پاکی دارد و هم حریم، هیچ وقت خودش را جلوی چشمهای گرسنه مردان قرار نمی‌دهد، اما یک موجود دست و پاچلفتی هم نیست که چیزی سرش نشود و از هیچ چیز خبر نداشته باشد.»
خطبه تاریخی حضرت زهرا(س) از این منظر، الگویی ماندگار برای شناخت پیوند میان معرفت، بصیرت، عفاف و مسئولیت اجتماعی است؛ الگویی که نشان می‌دهد زن مسلمان می‌تواند در عرصه علم و اندیشه و دفاع از ارزش‌های دینی، حضوری آگاهانه و اثرگذار داشته باشد.
منبع: کتاب حماسه حسینی، جلد اول، صفحه ۳۸۱، استاد شهید مرتضی مطهری.