به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین؛ نام احمد شاملو برای بسیاری از خوانندگان با شعر سپید، صدای گرم شعرخوانی و تصویر شاعری آزادی‌خواه پیوند خورده است. اما اگر از شعرها و تصویر آشنای او فاصله بگیریم و به نوشته‌های شخصی، نامه‌ها و گزارش‌هایی که دیگران درباره‌اش ثبت کرده‌اند نگاه کنیم، با زندگی پیچیده‌تری روبه‌رو می‌شویم: زندگی شاعری که کار مطبوعاتی کرد، به زندان افتاد، با جریان‌های سیاسی نزدیک شد و از آن‌ها فاصله گرفت، درباره میراث فرهنگی ایران داوری‌هایی تند داشت و در سال‌های بعد نیز موضوع مراقبت و گزارش‌نویسی نهادهای حکومتی بود.
شماره هشتم مجله «گواه»، تابستان ۱۴۰۵، در بخش «در ساحت فرهنگ» پرونده‌ای با عنوان «سروده مرد سرگردان؛ احمد شاملو به روایت اسناد» منتشر کرده است. این پرونده سه مسیر برای نزدیک شدن به شاملو پیش می‌گذارد: درآمدی که ضرورت بازخوانی او را توضیح می‌دهد؛ مقاله‌ای انتقادی از سیدعطاءالله مهاجرانی درباره شعر، تاریخ و داوری‌های فرهنگی شاملو؛ و دو پژوهش سندمحور که سال‌های نخست زندگی اجتماعی و سیاسی شاعر و بازتاب نام او در گزارش‌های دوره پهلوی را دنبال می‌کنند.
«سروده مرد سرگردان»؛ چرا بازخوانی شاملو به سند نیاز دارد؟
درآمد پرونده، شاملو را در شمار چهره‌هایی قرار می‌دهد که درباره‌شان روایت‌های گوناگون، و گاه ناسازگار، ساخته شده است. متن به جای آنکه مرگ شاعر را پایان بحث درباره او بداند، بازگشت به اسناد و پرسیدن دوباره از گذشته را پیشنهاد می‌کند. این رویکرد برای چهره‌ای چون شاملو اهمیت ویژه دارد؛ زیرا زندگی او فقط در کتاب‌های شعر جریان نداشت. روزنامه، زندان، محفل‌های ادبی، فعالیت فرهنگی و مناقشه‌های سیاسی نیز بخشی از تجربه او بودند.
درآمد پرونده، مقصود خود را چنین بیان می‌کند:
«هر نسل ناگزیر است برخی رویدادها و چهره‌های تاریخی خود را دوباره و دوباره بخواند؛ نه برای آنکه حکم تازه‌ای درباره‌ی آنان صادر کند، بلکه برای آنکه بتواند پرسش‌های تازه‌ای از تاریخ بپرسد.»
«دست تطاول بر خویشتن»؛ شاملو و مناقشه بر سر شاهنامه
نخستین متن تحلیلیِ ارائه‌شده در پرونده، نوشته سیدعطاءالله مهاجرانی با عنوان «دست تطاول بر خویشتن؛ درباره زیست‌جهان احمد شاملو» است. این مقاله، خوانشی انتقادی از نسبت شاملو با میراث ادبی و فرهنگی ایران است.
نویسنده برای توضیح این اختلاف، به دیدگاه‌های منتقدان و پژوهشگرانی چون فریدون رهنما، ایرج پزشک‌زاد و دیگر صاحب‌نظران نیز اشاره می‌کند. در این میان مسئله چگونگی مواجهه روشنفکر معاصر با سنتی است که بخش مهمی از حافظه تاریخی و زبانی جامعه ایرانی را شکل داده است.
در بخشی از مقاله، با اشاره به برداشت شاملو از شعر و زندگی، این عبارت نقل شده است:
«شعر من خودزندگی‌نامه‌ای کامل است. من به این حقیقت معتقدم که شعر برداشت‌هایی از زندگی نیست؛ بلکه یکسره خود زندگی است.»
بحث درباره فردوسی و شاهنامه، نقطه اصلی این مناقشه است. مهاجرانی به داوری‌های شاملو درباره شاهنامه، فردوسی، رستم و سهراب می‌پردازد و می‌کوشد نشان دهد اختلاف بر سر یک روایت ادبی چگونه به اختلافی گسترده‌تر درباره شناخت تاریخ و فرهنگ ایران تبدیل می‌شود. او درباره بخشی از داوری شاملو می‌نویسد:
«داوری او درباره شاهنامه و اسطوره ضحاک نشان داد که با اسطوره‌شناسی و شناخت فردوسی و روزگار او و شاهنامه آشنایی لازم را ندارد و از جهان اسطوره و شاهنامه بیگانه مانده است.» مقاله سپس به مسئله شاهنامه و جایگاه فردوسی می‌رسد. در این بخش، یکی از نقدهای مطرح‌شده به شاملو، فاصله میان ستایش او از ظرفیت‌های زبان و ادبیات فارسی و موضع انتقادی‌اش در برابر برخی آثار کلاسیک است. نویسنده با طرح این تناقض، خواننده را با پرسشی روبه‌رو می‌کند: آیا شاعر معاصر می‌تواند در برابر سنت ادبی موضعی رادیکال بگیرد، بی‌آن‌که از میراث همان سنت برای ساختن زبان تازه خود بهره برده باشد.
یکی از بخش‌های خواندنی مقاله، پرداختن به نگاه شاملو به شعر و زبان است؛ جایی که نویسنده از تقابل میان سنت و نوآوری فراتر می‌رود و به مسئله مسئولیت شاعر در برابر جامعه می‌پردازد. شاملو در این نگاه، شاعری نیست که صرفاً به زیبایی کلمات و صورت‌های ادبی توجه داشته باشد؛ او از شعر انتظار دارد با تجربه انسانی و مناسبات اجتماعی ارتباط برقرار کند.
«شاملو در آغاز»؛ سال‌های شکل‌گیری شاعر در دو روایت
در متن «شاملو در آغاز؛ روایتی سندی از زندگی سیاسی ـ اجتماعی احمد شاملو در دهه‌های ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰»، صونا قاجار به سال‌هایی بازمی‌گردد که شاعر هنوز چهره تثبیت‌شده دهه‌های بعد نبود. متن از کنار هم گذاشتن اسناد اداری و امنیتی، نوشته‌های خود شاملو و برخی روایت‌های دیگر، تصویری از کودکی، ورود زودهنگام به کار، آشنایی با محیط‌های سیاسی و رفت‌وآمد در فضای مطبوعاتی ارائه می‌کند.
یکی از صحنه‌های آغازین مقاله، شاملو را در کتابخانه‌ای نشان می‌دهد که محل رفت‌وآمد افراد سیاسی بود. نویسنده سپس می‌پرسد میان این جوانِ گرفتار دشواری معیشت و شاعر شناخته‌شده سال‌های بعد، چه راهی طی شده است. خود شاملو از تجربه‌های زندگی‌اش سخن گفته و دستگاه‌های رسمی نیز همان دوره را با زبان و مقاصد خود ثبت کرده‌اند.
در بخشی از مقاله، به نخستین سال‌های فعالیت ادبی شاملو و انتشار آثار او اشاره شده است. نویسنده با استفاده از اسناد اداری و مطبوعاتی، تصویری از مسیر پرپیچ‌وخم این سال‌ها ارائه می‌دهد.
در یکی از روایت‌های نقل‌شده در مقاله، شاملو از تجربه جوانی و احساس خود در برابر زندگی سخن می‌گوید:
«در سال‌های کودکی شاملو، سختی از زندگی‌اش جدا نبود؛ پر از نشیب و فراز و جابه‌جایی و فقر و انتظار بود.»
این توصیف، زمینه‌ای برای فهم بخشی از تجربه‌های نخستین شاملو فراهم می‌کند؛ تجربه‌هایی که در سال‌های بعد، در شعر و نگاه اجتماعی او بازتاب یافتند.
زندان، حزب توده و فاصله میان نزدیکی و عضویت
بخش مهمی از پژوهش صونا قاجار به نسبت شاملو با حزب توده و بازداشت او پس از ۲۸ مرداد می‌پردازد؛ موضوعی که درباره آن روایت‌های مختلف وجود دارد. مقاله، گزارش‌هایی را نقل می‌کند که از ارتباط و فعالیت در پیرامون حزب سخن می‌گویند و در کنارشان، نوشته‌های شاملو درباره تجربه خود و نقدش به رفتار برخی اعضای حزب را می‌گذارد.
دقت در واژه‌ها این‌جا ضروری است. نزدیکی به یک محفل، همکاری در نشریه، حضور در جمع‌های سیاسی و عضویت تشکیلاتی، یک معنا ندارند. همچنین آن‌چه یک گزارش امنیتی «اتهام» می‌نامد، به‌تنهایی اثبات وقوع آن نیست. امتیاز مقاله در بهترین بخش‌هایش آن است که این مواد ناهمگون را کنار هم می‌آورد و امکان مقایسه‌شان را برای خواننده فراهم می‌کند.
در یکی از نوشته‌های نقل‌شده در پرونده، شاملو از سرخوردگی خود در برخورد با فضای حزب سخن می‌گوید:
«در این اسناد می‌بینم که هر جوانی در مدت عمرش یک بار سرخکی می‌گیرد!»
وقتی «عنصر ناراحت» به کار فرهنگی دعوت می‌شود
یکی از تناقض‌های جالبی که پژوهش سندی «شاملو در آغاز» نشان می‌دهد، تفاوت نگاه بخش‌های گوناگون حکومت به این فرد است. در برخی گزارش‌ها، شاملو «عنصر ناراحت» و موضوع مراقبت معرفی می‌شود؛ در همان حال، نام او در فعالیت‌های ادبی، هنری و مطبوعاتی دیده می‌شود و برای همکاری فرهنگی نیز مطرح است.
برای نمونه، مقاله به گزارشی درباره جمعی از هنرمندان و نویسندگان اشاره می‌کند که فعالیت‌شان از دید نهادهای رسمی ممکن بود «رنگ سیاسی» بگیرد. در کنار این نگاه بدبینانه، سند دیگری از دعوت شاملو برای کار پژوهشی در فرهنگستان سخن می‌گوید. فاصله این دو نوع برخورد، بخشی از تاریخ زندگی فرهنگی در آن دوره است: نهادی از توانایی یک نویسنده یا شاعر استفاده می‌خواهد و نهادی دیگر همان حضور را زیر نظر می‌گیرد.
در نقل‌قولی از یکی از گزارش‌های دوره پهلوی آمده است:
«احمد شاملو (شاعر و نویسنده) ... بودند و عنوان مکاتبات‌شان نیز ناراحتی هنرمندان گروه کر و اپرای تالار رودکی از نظر بیمه، بازنشستگی، استخدام [بود].»
«الف. بامداد»؛ جست‌وجوی شاملو در پرونده‌های اداری
سومین، مقاله حمیدرضا محمدی با عنوان «الف. بامداد؛ جست‌وجویی در اسناد دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ ساواک درباره احمد شاملو» است. اگر مقاله صونا قاجار بر سال‌های آغازین زندگی اجتماعی و سیاسی شاملو تمرکز دارد، این مقاله او را در دوره‌ای دنبال می‌کند که شاعر شهرت یافته، اما همچنان در معرض مراقبت و گزارش‌نویسی است.
عنوان «الف. بامداد» نیز به نام مستعار شناخته‌شده شاملو اشاره دارد؛ نامی که او در بخشی از فعالیت‌های ادبی خود از آن استفاده می‌کرد. نویسنده در ابتدای مقاله یادآوری می‌کند که شاملو در دهه ۱۳۵۰ دیگر چهره‌ای شناخته‌شده در محافل ادبی و فرهنگی بود و در این دوره، جایگاهش به عنوان شاعر و نویسنده تثبیت شده بود.
یکی از بخش‌های مهم مقاله به فعالیت‌های سیاسی شاملو و ارتباط او با جریان‌های مختلف اختصاص دارد. اسناد نشان می‌دهند که او در دهه ۱۳۲۰ با برخی محافل سیاسی ارتباط داشته و در مقاطعی به دلیل همین فعالیت‌ها بازداشت شده است. نویسنده در این بخش تلاش می‌کند با تفکیک اسناد و گزارش‌های مربوط به دوره‌های مختلف، تصویری مستند از رفت‌وآمدهای سیاسی و وضعیت او در آن سال‌ها ارائه دهد.
در این میان، موضوع بازداشت و آزادی شاملو در اسناد اداری اهمیت ویژه‌ای دارد. گزارش‌های مربوط به سال‌های ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰، ازجمله مدارکی که در پرونده منتشر شده‌اند، نشان می‌دهند که نام او در مکاتبات نهادهای مختلف امنیتی و اداری ثبت شده بود. این اسناد، علاوه بر ثبت وقایع زندگی شخصی شاعر، از شیوه نظارت حکومت بر فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی نیز پرده برمی‌دارند.
مقاله همچنین به سفر شاملو به آمریکا و بازتاب آن در فضای فرهنگی ایران اشاره می‌کند. در یکی از اسناد مطبوعاتی سال ۱۳۵۵، خبر سفر او به آمریکا بازتاب یافته است. نویسنده با نقل این سند، به تصویری از جایگاه شاملو در آن سال‌ها می‌رسد؛ شاعری که آثارش در محافل ادبی خوانده می‌شد و رفت‌وآمدهایش نیز مورد توجه مطبوعات قرار می‌گرفت.
در میان اسناد این بخش، سخنرانی شاملو در دانشگاه نیویورک در نوروز ۱۳۵۶ نیز جایگاه ویژه‌ای دارد. این سخنرانی، تصویری از موضع سیاسی او در سال‌های پایانی حکومت پهلوی به دست می‌دهد. شاملو در آن سخنان بر ضرورت همگرایی نیروهای مخالف حکومت تأکید می‌کند و اختلاف‌های ایدئولوژیک را مانعی در برابر همکاری سیاسی می‌داند. در بخشی از این سخنرانی آمده است:
«ما در برابر این دشمن مشترک به وحدت و هم‌صدایی کامل همه نیروهای سیاسی ملی نیاز داریم.»
مقاله محمدی با رسیدن به سال‌های منتهی به انقلاب و پس از آن، نشان می‌دهد که تغییر حکومت به معنای پایان مناقشه میان شاملو و قدرت نبود. او همچنان در فضای عمومی حضور داشت، در برنامه‌های فرهنگی سخن می‌گفت و درباره وضعیت سیاسی و آزادی بیان موضع می‌گرفت.
ارزش پرونده «گواه» کجاست؟
پرونده شاملو در شماره هشتم «گواه» برای خواننده‌ای که فقط با شعرهای مشهور او آشناست، راهی به بخش‌های کمتر دیده‌شده زندگی شاعر باز می‌کند. برای پژوهشگر نیز مجموعه‌ای از پرسش‌های قابل پیگیری پیش می‌گذارد: یک گزارش امنیتی چگونه نوشته می‌شد؟ اتهام و واقعیت را چگونه می‌توان از هم جدا کرد؟ چرا درباره یک شخص، روایت خودش، دوستانش، منتقدانش و مأموران حکومت تا این اندازه متفاوت است؟ و نسبت تجربه‌های سیاسی و شخصی با آفرینش ادبی چیست؟
وجه مشترک این روایت‌ها آن است که هیچ‌کدام نمی‌کوشند شاملو را صرفاً در قالب یک شاعر بزرگ یا یک روشنفکر سیاسی خلاصه کنند. اختلاف‌های فکری، تجربه‌های شخصی، فعالیت‌های مطبوعاتی و مواجهه او با نهادهای قدرت، در کنار شعر و ادبیات، اجزای یک زندگی واحد هستند.
پرونده «سرود مرد سرگردان» از این جهت خواندنی است که میان نقد ادبی، روایت تاریخی و پژوهش اسنادی ارتباط برقرار می‌کند. خواننده در یک بخش با مناقشه‌ای درباره میراث فردوسی و شاهنامه روبه‌رو می‌شود، در بخش دیگر اسناد زندگی سیاسی و اجتماعی شاملو را دنبال می‌کند
منبع
«سروده مرد سرگردان؛ احمد شاملو به روایت اسناد»، درآمد پرونده «در ساحت فرهنگ»، مجله گواه، شماره ۸، تابستان ۱۴۰۵.