به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، قرآن کریم کتابی برای هدایت بشر است و اشاره‌های علمی آن نیز در همین چارچوب معنا پیدا می‌کنند. بنابراین، نباید هنگام تفسیر آیات علمی، تنها به کشف نکات علمی و تطبیق آن‌ها با یافته‌های دانشمندان بسنده کرد؛ بلکه باید پرسید خداوند با بیان این حقایق علمی چه هدفی را دنبال می‌کند و این آیات چگونه انسان را به شناخت خدا، ایمان به معاد و پذیرش رسالت پیامبر راهنمایی می‌کنند؟
بنابر روایت الشیعه، در ادامه با بررسی هدف اصلی و سه هدف میانی نزول قرآن، به نقش آیات علمی در تحقق این اهداف می‌پردازیم.
هدف اصلی نزول قرآن چیست؟
برای شناخت هدف نهایی نزول قرآن، بهترین مرجع، خود آیات این کتاب آسمانی است. قرآن در آیات متعددی، رسالت و کارکرد اصلی خود را هدایت انسان معرفی می‌کند.
در سوره بقره می‌خوانیم:
«شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًی لِلنَّاسِ وَ بَیِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَی وَ الْفُرْقَانِ» (بقره، ۱۸۵).
یعنی ماه رمضان ماهی است که قرآن در آن نازل شده است؛ کتابی که راهنمای مردم و دارای نشانه‌هایی روشن از هدایت و جداکننده حق از باطل است.
همچنین در سوره حدید، یکی دیگر از اهداف نزول آیات الهی چنین بیان شده است:
«هُوَ الَّذِی یُنَزِّلُ عَلَی عَبْدِهِ آیَاتٍ بَیِّنَاتٍ لِیُخْرِجَکُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ» (حدید، ۹).
خداوند آیات روشنگر خود را بر بنده‌اش نازل می‌کند تا انسان‌ها را از تاریکی‌ها به سوی نور خارج سازد.
بنابراین، اگرچه قرآن اهداف و کارکردهای متنوعی دارد، همه آن‌ها در نهایت به هدایت انسان بازمی‌گردند. این هدایت نیز به معنای رشد و شکوفایی استعدادهای انسان در سه عرصه بینش، گرایش و عمل است.
بر همین اساس، هدف آیات علمی قرآن نمی‌تواند جدا از هدف کلی قرآن باشد. آیات علمی نیز باید در خدمت هدایت انسان تفسیر شوند. مفسر علاوه بر بیان نکات علمی، باید ارتباط این مطالب با پیام هدایتی آیه را روشن کند.
سه هدف مهم آیات علمی قرآن در مسیر هدایت انسان
قرآن کریم برای تحقق هدف اصلی خود، یعنی هدایت بشر، از اهداف میانی و زمینه‌ساز نیز بهره می‌گیرد. این اهداف به‌صورت مستقل و جدا از هدایت مطرح نیستند، بلکه زمینه تحقق آن را فراهم می‌کنند.
سه مورد از مهم‌ترین این اهداف عبارت‌اند از:
۱. آیات علمی چگونه شناخت خداوند را آسان می‌کنند؟
یکی از مهم‌ترین مقدمات هدایت انسان، شناخت خداوند به‌عنوان خالق و پروردگار جهان است. قرآن کریم در آیات مختلف، انسان را به تأمل در پدیده‌های جهان آفرینش دعوت می‌کند تا از طریق شناخت نظم، عظمت و پیچیدگی خلقت، به قدرت و ربوبیت خداوند پی ببرد.
بیان حقایق علمی درباره آفرینش انسان، آسمان‌ها، زمین و سایر موجودات می‌تواند زمینه شناخت عمیق‌تر پروردگار را فراهم کند. این شناخت، انسان را به خضوع در برابر خداوند و پذیرش بندگی او نزدیک می‌سازد.
البته در تفسیر این آیات نباید چنان بر جزئیات علمی تمرکز کرد که هدف اصلی آیه به حاشیه برود. نکته مهم آن است که مفسر ضمن توضیح جنبه‌های علمی، عظمت قدرت الهی و پیام هدایتی آیه را نیز آشکار سازد.
برای نمونه، خداوند در سوره فرقان می‌فرماید:
«وَهُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرًا فَجَعَلَهُ نَسَبًا وَصِهْرًا وَکَانَ رَبُّکَ قَدِیرًا» (فرقان، ۵۴).
یعنی خداوند کسی است که انسان را از آب آفرید و میان انسان‌ها پیوندهای نسبی و سببی برقرار کرد و پروردگار تو همواره تواناست.
در تفسیر این آیه، توجه به آفرینش انسان از آب و پیوندهای خانوادگی می‌تواند ما را به شناخت قدرت خداوند برساند. در تفسیر قرآن مهر نیز از جمله پیام‌های آیه، توجه به آفرینش انسان از آب و قدرت الهی دانسته شده است.
با این حال، برخی برداشت‌ها بدون توجه کافی به جهت هدایتی آیه، به موضوعاتی مانند نقش ارتباطات اجتماعی و خانوادگی در تربیت پرداخته‌اند؛ در حالی که محور اصلی آیه، نمایش قدرت پروردگار است.
نمونه دیگر، آیه ۲۱ سوره بقره است که می‌فرماید:
«یَا أَیُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُمْ وَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ».
خداوند در این آیه، انسان‌ها را به عبادت پروردگاری دعوت می‌کند که آنان و نسل‌های پیشین را آفریده است.
در واقع، یادآوری قدرت خداوند در آفرینش انسان، زمینه‌ای برای شکرگزاری، بندگی و تقوا فراهم می‌کند. بنابراین، نمی‌توان بدون توجه به این هدف تربیتی، از آیه برداشت‌هایی نامرتبط با پیام اصلی آن ارائه داد.
۲. آیات علمی چگونه ایمان به معاد را تقویت می‌کنند؟
یکی دیگر از اهداف مهم نزول قرآن، آماده‌سازی انسان برای پذیرش معاد و رستاخیز است.
یکی از دلایل انکار معاد در طول تاریخ، استبعاد زنده شدن دوباره انسان‌ها بوده است. برخی تصور می‌کردند بازآفرینی انسان پس از مرگ امری دشوار یا ناممکن است.
قرآن کریم برای پاسخ به این شبهه، بارها به قدرت بی‌انتهای خداوند در آفرینش جهان اشاره می‌کند و از انسان می‌خواهد به عظمت خلقت آسمان‌ها و زمین توجه کند.
در سوره نازعات آمده است:
«أَأَنتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا؛ رَفَعَ سَمْکَهَا فَسَوَّاهَا؛ وَأَغْطَشَ لَیْلَهَا وَأَخْرَجَ ضُحَاهَا؛ وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِکَ دَحَاهَا؛ أَخْرَجَ مِنْهَا مَاءَهَا وَمَرْعَاهَا؛ وَالْجِبَالَ أَرْسَاهَا؛ مَتَاعًا لَکُمْ وَلِأَنْعَامِکُمْ» (نازعات، ۲۷ تا ۳۳).
خداوند در این آیات، انسان را به عظمت آفرینش آسمان و زمین، برافراشتن آسمان، تاریکی شب، روشنایی روز، گسترش زمین، جاری شدن آب‌ها و استواری کوه‌ها توجه می‌دهد.
پیام اصلی این آیات صرفاً بیان شگفتی‌های علمی جهان نیست؛ بلکه خداوند با یادآوری عظمت آفرینش، امکان رستاخیز و قدرت خود بر زنده کردن دوباره انسان‌ها را اثبات می‌کند.
در تفسیر نمونه نیز ذیل این آیات، بر همین نکته تأکید شده است که خداوند نمونه‌هایی از قدرت بی‌پایان خود در جهان هستی را به‌عنوان دلیلی بر امکان معاد مطرح می‌کند و با یادآوری نعمت‌های الهی، حس شکرگزاری و معرفت خداوند را در انسان برمی‌انگیزد.
از این رو، اگر مفسر تنها به توضیح علمی آفرینش آسمان‌ها و زمین بپردازد و ارتباط این شگفتی‌ها را با موضوع معاد نادیده بگیرد، از هدف اصلی آیات فاصله گرفته است.
۳. آیا یافته‌های علمی می‌توانند اعجاز قرآن و رسالت پیامبر را اثبات کنند؟
یکی دیگر از اهدافی که در تفسیر آیات علمی باید مورد توجه قرار گیرد، اثبات الهی بودن قرآن و رسالت پیامبر اسلام است.
قرآن کریم در مواردی از حقایق علمی سخن گفته که شناخت دقیق آن‌ها در زمان نزول قرآن برای بشر امکان‌پذیر نبوده است. بررسی این آیات و مقایسه آن‌ها با دانش بشر در دوره‌های مختلف تاریخی، می‌تواند در تبیین جنبه‌های اعجاز علمی قرآن نقش داشته باشد.
از این منظر، آیات علمی تنها بیانگر شگفتی‌های آفرینش نیستند، بلکه می‌توانند نشانه‌ای از فرابشری بودن منشأ قرآن و ارتباط پیامبر با خداوند باشند.
در سوره فصلت می‌خوانیم:
«سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ» (فصلت، ۵۳).
خداوند می‌فرماید به‌زودی نشانه‌های خود را در افق‌ها و در وجود خود انسان‌ها به آنان نشان خواهیم داد تا برایشان روشن شود که قرآن حق است.
بر همین اساس، برخی دانشمندان معاصر معتقدند که پیشرفت علوم طبیعی و انسانی می‌تواند زمینه شناخت بهتر نشانه‌های الهی در جهان آفرینش را فراهم کند و در نتیجه، ایمان انسان‌ها به خداوند و حقانیت کتاب آسمانی را تقویت نماید.
البته در این زمینه باید دقت کرد که هر یافته علمی جدید را نباید به‌سرعت به‌عنوان اعجاز قرآن معرفی کرد. اثبات اعجاز علمی نیازمند بررسی دقیق متن آیه، معنای واژگان، سیاق و اعتبار یافته علمی مورد استناد است.
بنابراین، مفسری که به هدف اثبات رسالت پیامبر و اعجاز قرآن توجه دارد، باید ضمن بیان مطالب علمی، از ادعاهای شتاب‌زده و تحمیل نظریه‌های علمی بر آیات پرهیز کند.
چرا بی‌توجهی به اهداف نزول قرآن باعث تفسیر نادرست آیات علمی می‌شود؟
یکی از آسیب‌های مهم در تفسیر علمی قرآن، تمرکز بیش از اندازه بر کشف نکات علمی و غفلت از پیام اصلی آیات است.
گاهی مفسر یا نویسنده، با هدف اثبات یک نظریه علمی یا استخراج آموزه‌ای خاص، به سراغ آیات قرآن می‌رود؛ در حالی که ممکن است آن برداشت با سیاق آیه و هدفی که خداوند از بیان آن دنبال کرده است، هماهنگ نباشد.
برای جلوگیری از این آسیب، رعایت چند اصل ضروری است:
- توجه به هدف اصلی قرآن: همه آیات، از جمله آیات علمی، باید در چارچوب هدف هدایت انسان تفسیر شوند.
- شناخت پیام هدایتی آیه: مفسر باید مشخص کند که بیان یک حقیقت علمی چه ارتباطی با شناخت خدا، ایمان به معاد یا سایر ابعاد هدایت دارد.
- پرهیز از تحمیل نظریه‌های علمی: نباید دیدگاه‌های شخصی یا نظریه‌های اثبات‌نشده را به آیات نسبت داد.
- حفظ تعادل میان علم و هدایت: بیان نکات علمی نباید چنان گسترده شود که پیام اصلی و نتیجه هدایتی آیه فراموش گردد.
جمع‌بندی؛ هدف آیات علمی قرآن فراتر از بیان شگفتی‌های طبیعت است
هدف نهایی نزول قرآن، هدایت انسان و رساندن او به کمال در ابعاد بینش، گرایش و عمل است. آیات علمی نیز از این قاعده مستثنا نیستند و باید در همین مسیر تفسیر شوند.
بررسی آیات قرآن نشان می‌دهد که بیان حقایق علمی در بسیاری از موارد، اهدافی فراتر از اطلاع‌رسانی علمی دارد. این آیات می‌توانند شناخت انسان از خداوند را تقویت کنند، زمینه پذیرش معاد را فراهم آورند و در تبیین رسالت پیامبر و اعجاز قرآن نقش داشته باشند.
از این رو، تفسیر صحیح آیات علمی تنها با کشف نکات علمی آن‌ها محقق نمی‌شود؛ بلکه شناخت هدف الهی از بیان این حقایق و توجه به پیام هدایتی آیات نیز ضروری است. غفلت از این اصل ممکن است مفسر را از معنای اصلی آیات دور کند و زمینه برداشت‌های سلیقه‌ای و تحمیلی را فراهم سازد.
منابع و مآخذ
۱. قرآن کریم.
۲. جمیلی، سید جمیلی، الإعجاز العلمی فی القرآن، بیروت، دار و مکتبة الهلال، ۲۰۰۰م.
۳. حسنی یوسف، محمد، الإعجاز العلمی فی أسرار القرآن الکریم والسنة النبویة، قاهره و دمشق، دارالکتب العربی، ۲۰۰۶م.
۴. رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
۵. عباس‌نژاد، محسن و همکاران، قرآن، روان‌شناسی و علوم تربیتی، مشهد، مؤسسه انتشاراتی بنیاد پژوهش‌های قرآن حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۴ش.
۶. عباس‌نژاد، محسن و همکاران، قرآن و طب، مشهد، مؤسسه انتشاراتی بنیاد پژوهش‌های قرآن حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۵ش.
۷. عباس‌نژاد، محسن و همکاران، قرآن و علوم طبیعی، مشهد، مؤسسه انتشاراتی بنیاد پژوهش‌های قرآن حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۴ش.
۸. عباس‌نژاد، محسن و همکاران،قرآن، مدیریت و علوم سیاسی، مشهد، مؤسسه انتشاراتی بنیاد پژوهش‌های قرآن حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۴ش.
۹. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ش.