به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، دشنام به مقدسات دیگر مسلمانان، غلو درباره مقام اهل‌بیت (ع)، انزوا از جامعه اسلامی و بی‌توجهی به اخلاق فردی، از جمله رفتارهایی هستند که می‌توانند تصویر نادرستی از مکتب اهل‌بیت (ع) در ذهن دیگر مسلمانان ایجاد کنند. امامان شیعه بارها به پیروان خود سفارش کرده‌اند که با صداقت، امانت‌داری، خوش‌رفتاری و تعامل سازنده با دیگر مسلمانان، زینت مکتب اهل‌بیت باشند، نه مایه بدنامی آن.
پرسش:
بر اساس روایات اهل‌بیت (ع)، چه رفتارهایی از سوی شیعیان موجب بدبینی دیگر مسلمانان به مکتب اهل‌بیت (ع) می‌شود؟
پاسخ:
یکی از دغدغه‌های مهم اهل‌بیت علیهم‌السلام، حفظ اعتبار مکتب تشیع در جامعه اسلامی و جلوگیری از بدبینی دیگر مسلمانان به پیروان این مکتب بوده است. از نگاه امامان معصوم، رفتار هر شیعه تنها به شخصیت فردی او محدود نمی‌شود؛ بلکه دیگران ممکن است کردار او را به مکتبی نسبت دهند که خود را پیرو آن معرفی می‌کند.
به همین دلیل، ائمه اطهار (ع) در روایات متعددی، شیعیان را از رفتارهایی که موجب ایجاد کینه، اختلاف و بدبینی نسبت به اهل‌بیت می‌شود، برحذر داشته‌اند. مهم‌ترین این رفتارها عبارت‌اند از:
۱. دشنام به مقدسات و شخصیت‌های مورد احترام دیگر مسلمانان
یکی از مهم‌ترین عوامل ایجاد اختلاف میان مسلمانان، توهین، دشنام‌گویی و هتک حرمت باورها و مقدسات یکدیگر است. چنین رفتاری نه‌تنها زمینه گفت‌وگوی منطقی را از بین می‌برد، بلکه می‌تواند به واکنش‌های تند و توهین متقابل منجر شود.
قرآن کریم حتی دشنام به معبودهای مشرکان را نیز به دلیل پیامدهای منفی آن ممنوع کرده است؛ زیرا ممکن است آنان از روی نادانی و دشمنی به خداوند متعال ناسزا بگویند (انعام: ۱۰۸).
اهل‌بیت (ع) نیز پیروان خود را از بدزبانی و دشنام‌گویی بازداشته‌اند. امام صادق (ع) در روایتی می‌فرمایند:
«مَعَاشِرَ الشِّیعَهِ کُونُوا لَنَا زَیْناً وَ لَا تَکُونُوا عَلَیْنَا شَیْناً قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً احْفَظُوا أَلْسِنَتَکُمْ وَ کُفُّوهَا عَنِ الْفُضُولِ وَ قَبِیحِ الْقَوْلِ»
ای گروه شیعه! برای ما زینت باشید، نه مایه ننگ و سرافکندگی. با مردم نیکو سخن بگویید و زبان‌هایتان را از زیاده‌گویی و سخنان زشت بازدارید. (۲)
امام صادق (ع) همچنین از دشنام‌دادن به دشمنان خدا در حضور آنان نهی کرده‌اند؛ زیرا چنین رفتاری ممکن است زمینه توهین متقابل به خداوند و اولیای الهی را فراهم کند. (۳)
امیرالمؤمنین علی (ع) نیز در جنگ صفین، هنگامی که شنید گروهی از یارانش به سپاه شام دشنام می‌دهند، آنان را از این کار بازداشت و فرمود:
«إِنِّی أَکْرَهُ لَکُمْ أَنْ تَکُونُوا سَبَّابِینَ وَ لَکِنَّکُمْ لَوْ وَصَفْتُمْ أَعْمَالَهُمْ وَ ذَکَرْتُمْ حَالَهُمْ کَانَ أَصْوَبَ فِی الْقَوْلِ وَ أَبْلَغَ فِی الْعُذْرِ»
من خوش ندارم که شما دشنام‌گو باشید؛ اما اگر رفتارهای نادرست آنان را بیان می‌کردید و وضعیتشان را توضیح می‌دادید، سخنتان درست‌تر و عذرتان موجه‌تر بود. (۴)
این سخن نشان می‌دهد که در سیره اهل‌بیت (ع)، نقد عقاید و رفتارهای نادرست باید با استدلال، انصاف و رعایت ادب همراه باشد؛ نه با توهین و تخریب شخصیت دیگران.
۲. غلو و نسبت‌دادن صفات الهی به اهل‌بیت (ع)
محبت و ارادت به اهل‌بیت (ع) زمانی ارزشمند است که در چارچوب توحید و آموزه‌های صحیح دینی قرار داشته باشد. بزرگ‌نمایی نامعقول مقام امامان و نسبت‌دادن صفات اختصاصی خداوند به آنان، یکی دیگر از رفتارهایی است که می‌تواند موجب بدبینی دیگر مسلمانان به تشیع شود.
در طول تاریخ، جریان‌های غالی با طرح عقایدی مانند نسبت‌دادن خالقیت و رازقیت مستقل به امامان، تصویری نادرست از اعتقادات شیعه ارائه کرده‌اند.
امام رضا (ع) درباره آثار انتشار روایات غلوآمیز می‌فرمایند:
«فَإِذَا سَمِعَ النَّاسُ الْغُلُوَّ فِینَا کَفَّرُوا شِیعَتَنَا وَ نَسَبُوهُمْ إِلَی الْقَوْلِ بِرُبُوبِیَّتِنَا»
هنگامی که مردم سخنان غلوآمیز درباره ما را می‌شنوند، شیعیان ما را تکفیر می‌کنند و آنان را به اعتقاد به پروردگاری ما متهم می‌سازند. (۵)
بنابراین، محبت به اهل‌بیت (ع) نباید به بیان باورهای افراطی و خارج از چارچوب توحید منجر شود. دفاع صحیح از مقام امامان، در گرو شناخت درست جایگاه الهی آنان و پرهیز از غلو است.
۳. فاصله‌گرفتن از دیگر مسلمانان و حضورنداشتن در اجتماعات اسلامی
آیا پایبندی به مکتب اهل‌بیت (ع) به معنای فاصله‌گرفتن از سایر مسلمانان است؟ روایات اهل‌بیت پاسخ روشنی به این پرسش می‌دهند: خیر.
انزواطلبی، قطع روابط اجتماعی، حضورنداشتن در مساجد و بی‌توجهی به مناسبات مشترک مسلمانان می‌تواند زمینه شکل‌گیری سوءظن و فاصله میان پیروان مذاهب اسلامی را فراهم کند.
امام صادق (ع) در سفارش مهمی به زید شحام، شیعیان را به معاشرت نیکو با دیگر مسلمانان دعوت کرده و می‌فرمایند:
«یَا زَیْدُ خَالِقُوا النَّاسَ بِأَخْلَاقِهِمْ صَلُّوا فِی مَسَاجِدِهِمْ وَ عُودُوا مَرْضَاهُمْ وَ اشْهَدُوا جَنَائِزَهُمْ...»
ای زید! با مردم به اخلاق نیکو معاشرت کنید، در مساجدشان نماز بخوانید، بیمارانشان را عیادت کنید و در تشییع جنازه‌هایشان شرکت نمایید...
امام (ع) در ادامه می‌فرمایند اگر چنین رفتار کنید، مردم خواهند گفت: اینان جعفری‌مذهب‌اند؛ خدا جعفر را رحمت کند که چه نیکو یارانش را تربیت کرده است. اما اگر چنین نکنید، خواهند گفت: خدا با جعفر چنین و چنان کند؛ او چه بد یارانی تربیت کرده است! (۶)
این روایت به‌روشنی نشان می‌دهد که حضور اجتماعی، همدلی با دیگر مسلمانان، عیادت بیماران و شرکت در مراسم مشترک، از توصیه‌های مهم امام صادق (ع) به شیعیان بوده است.
۴. دروغ‌گویی، خیانت در امانت و بدرفتاری با مردم
یکی از مؤثرترین راه‌های معرفی مکتب اهل‌بیت (ع)، رفتار اخلاقی و اجتماعی پیروان آن است. مردم بیش از آنکه تحت تأثیر شعارها قرار بگیرند، از رفتار واقعی افراد درباره یک مکتب قضاوت می‌کنند.
اگر فردی خود را شیعه معرفی کند، اما در معاملات دروغ بگوید، امانت دیگران را حفظ نکند، به وعده‌هایش وفادار نباشد یا با اطرافیان بدرفتاری کند، ممکن است دیگران این رفتارها را به مذهب او نسبت دهند.
امام باقر (ع) در روایتی خطاب به جابر جعفی، معیار واقعی تشیع را تقوا و عمل صالح معرفی کرده و می‌فرمایند:
«فَوَ اللَّهِ مَا شِیعَتُنَا إِلَّا مَنِ اتَّقَی اللَّهَ وَ أَطَاعَهُ وَ مَا کَانُوا یُعْرَفُونَ یَا جَابِرُ إِلَّا بِالتَّوَاضُعِ وَ التَّخَشُّعِ وَ الْأَمَانَهِ وَ کَثْرَهِ ذِکْرِ اللَّهِ»
به خدا سوگند، شیعه ما کسی نیست مگر آنکه تقوای الهی پیشه کند و خدا را اطاعت نماید. ای جابر! شیعیان ما جز با فروتنی، خشوع، امانت‌داری و یاد فراوان خداوند شناخته نمی‌شدند. (۷)
امام صادق (ع) نیز در روایتی، صداقت و امانت‌داری شیعیان را عامل افتخار اهل‌بیت (ع) معرفی می‌کنند:
«إِنَّ الرَّجُلَ مِنْکُمْ إِذَا وَرِعَ فِی دِینِهِ وَ صَدَقَ الْحَدِیثَ وَ أَدَّی الْأَمَانَهَ وَ حَسُنَ خُلُقُهُ مَعَ النَّاسِ قِیلَ هَذَا جَعْفَرِیٌّ فَیَسُرُّنِی ذَلِکَ»
هرگاه فردی از شما در دینش پارسا باشد، راست بگوید، امانت را ادا کند و با مردم خوش‌رفتار باشد، می‌گویند: این شخص جعفری است؛ و این سخن مرا شادمان می‌کند. (۸)
بر اساس این روایات، صداقت، امانت‌داری، خوش‌رفتاری و رعایت حقوق دیگران از مهم‌ترین نشانه‌های پیروی حقیقی از اهل‌بیت (ع) است. در مقابل، بی‌اخلاقی و بی‌تعهدی می‌تواند به اعتبار مکتب تشیع آسیب بزند.
۵. بیان نسنجیده معارف حساس و اختلاف‌برانگیز
همه معارف دینی را نمی‌توان بدون توجه به سطح آگاهی و ظرفیت مخاطب در هر جمعی مطرح کرد. برخی مباحث اعتقادی و تاریخی نیازمند زمینه‌سازی علمی، گفت‌وگوی تخصصی و انتخاب زمان و مکان مناسب هستند.
طرح نسنجیده موضوعات حساس مذهبی در محافل عمومی، بدون توضیح کافی و رعایت شرایط مخاطب، ممکن است به سوءبرداشت، اختلاف و تشدید بدبینی‌ها منجر شود.
امام صادق (ع) درباره افشای نسنجیده معارف مکتب اهل‌بیت (ع) می‌فرمایند:
«إِنَّ الْمُذِیعَ لِأَمْرِنَا کَالْجَاحِدِ لَهُ»
کسی که امر ما را بی‌محابا افشا می‌کند، مانند کسی است که آن را انکار کرده است. (۹)
این روایت بر ضرورت حکمت و رعایت ملاحظات در انتقال معارف تأکید دارد. البته این موضوع به معنای پنهان‌کردن اصول اعتقادی یا کنارگذاشتن گفت‌وگوی علمی نیست؛ بلکه مقصود آن است که مطالب حساس باید متناسب با شرایط، ظرفیت و نیاز مخاطب بیان شوند.
چگونه می‌توان از بدبینی به مکتب اهل‌بیت (ع) جلوگیری کرد؟
مرور روایات اهل‌بیت (ع) نشان می‌دهد که راه مقابله با بدبینی دیگر مسلمانان، بیش از هر چیز در اصلاح رفتار پیروان این مکتب نهفته است. شیعه واقعی باید در گفتار و کردار خود چنان رفتار کند که دیگران از معاشرت با او، تصویری روشن از اخلاق اهل‌بیت به دست آورند.
مهم‌ترین راهکارهای عملی عبارت‌اند از:
- پرهیز از توهین و دشنام به مقدسات و شخصیت‌های مورد احترام دیگر مسلمانان.
- دفاع از جایگاه اهل‌بیت (ع) بدون غلو و خروج از مرزهای توحید.
- حفظ روابط دوستانه و محترمانه با پیروان سایر مذاهب اسلامی.
- حضور در اجتماعات مشترک، عیادت بیماران و مشارکت در امور خیر.
- رعایت صداقت، امانت‌داری و انصاف در معاملات و روابط اجتماعی.
- بیان معارف دینی با حکمت، استدلال و توجه به شرایط مخاطب.
جمع‌بندی: بهترین تبلیغ تشیع، رفتار شیعیان است
از نگاه اهل‌بیت علیهم‌السلام، شیعه‌بودن تنها به ادعای محبت و اظهار ارادت محدود نمی‌شود؛ بلکه این انتساب باید در اخلاق، رفتار اجتماعی و پایبندی به ارزش‌های دینی آشکار باشد.
دشنام‌گویی، غلو، انزواطلبی، دروغ‌گویی، خیانت در امانت و بیان نسنجیده مباحث حساس، از جمله رفتارهایی هستند که می‌توانند زمینه بدبینی دیگر مسلمانان به مکتب اهل‌بیت (ع) را فراهم کنند.
در مقابل، امامان معصوم راه معرفی صحیح تشیع را در صداقت، تواضع، امانت‌داری، خوش‌رفتاری و تعامل سازنده با دیگر مسلمانان دانسته‌اند.
بنابراین، هر شیعه‌ای با رفتار خود می‌تواند مبلغ مکتب اهل‌بیت (ع) باشد؛ همان‌گونه که رفتار نادرست او ممکن است به اعتبار این مکتب آسیب بزند. تحقق این توصیه امام صادق (ع) که فرمودند «کُونُوا لَنَا زَیْناً وَ لَا تَکُونُوا عَلَیْنَا شَیْناً»؛ یعنی «برای ما زینت باشید، نه مایه ننگ»، یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌های پیروان اهل‌بیت در جامعه اسلامی امروز است.
منابع و پی‌نوشت‌ها
۱. قرآن کریم، سوره انعام، آیه ۱۰۸.
۲. شیخ صدوق، الأمالی، تهران: کتابچی، ۱۳۷۶ش، ص ۴۰۰، ح ۱۷.
۳. کلینی، الکافی، تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دارالکتب الإسلامیه، ۱۴۰۷ق، ج ۸، ص ۸، ح ۱.
۴. شریف رضی، نهج‌البلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم: هجرت، ۱۴۱۴ق، ص ۳۲۳.
۵. شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا (ع)، تصحیح مهدی لاجوردی، تهران: نشر جهان، ۱۳۷۸ق، ج ۱، ص ۳۰۴، ح ۶۳.
۶. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق، ج ۱، ص ۳۸۳، ح ۱۱۲۸.
۷. کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۷۴، ح ۳.
۸. کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۶۳۶، ح ۵.
۹. کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۲۲۴، ح ۸.
مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی