پویا طالب‌نیا، دانش‌آموخته مقطع دکترای باستان‌شناسی و از چهره‌های باسابقه حوزه میراث فرهنگی کشور، با ارائه استعفای خود به دوره مسئولیت مدیریتی‌اش در این مجموعه پایان داد. او در سال‌های فعالیت علمی و اجرایی خود، تجربه‌های ارزشمندی در حوزه باستان‌شناسی، حفاظت و مستندسازی آثار تاریخی، مدیریت پایگاه‌های میراثی و معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری کشور کسب کرده است؛ تجربه‌هایی که بخشی از آن در پروژه‌های مهم ملی و بین‌المللی نمود یافته‌اند.
مدیریت پروژه ثبت جهانی منظر فرهنگی هورامان (اورامانات)، بی‌تردید یکی از برجسته‌ترین و ماندگارترین تجربه‌های حرفه‌ای طالب‌نیا به شمار می‌رود؛ پروژه‌ای که با ثبت این منظر فرهنگی در فهرست میراث جهانی یونسکو در سال ۲۰۲۱، جایگاه تاریخی، فرهنگی و تمدنی منطقه هورامان را در سطح بین‌المللی تثبیت کرد و زمینه معرفی گسترده‌تر ظرفیت‌های فرهنگی و گردشگری کردستان را فراهم آورد.
مدیریت پروژه ثبت جهانی غار معبد کرفتو، مدیریت پایگاه ملی تاق‌بستان و مشارکت در فعالیت‌های تخصصی مرتبط با شناخت، حفاظت و معرفی آثار تاریخی نیز از دیگر سوابق حرفه‌ای اوست. تألیف کتاب‌ها و انتشار مقالات علمی در حوزه باستان‌شناسی، میراث فرهنگی و گردشگری، بخش دیگری از کارنامه پژوهشی وی را تشکیل می‌دهد.
هورامان؛ فراتر از یک ثبت جهانی
ثبت جهانی منظر فرهنگی هورامان را باید فراتر از یک موفقیت در حوزه میراث فرهنگی و گردشگری ارزیابی کرد. این رویداد، به رسمیت شناخته‌شدن ارزش‌های تاریخی، معماری، فرهنگی و زیست‌محیطی منطقه‌ای بود که طی قرن‌ها، تعامل انسان و طبیعت در آن به شکل‌گیری یکی از منحصربه‌فردترین منظرهای فرهنگی ایران انجامیده است.
اما ثبت جهانی، پایان مسئولیت‌ها نیست؛ بلکه آغاز مرحله‌ای مهم‌تر در حفاظت، مدیریت و بهره‌برداری پایدار از این سرمایه ارزشمند است. صیانت از اصالت معماری، کنترل مداخلات کالبدی، مدیریت ساخت‌وسازها، حفاظت از محیط طبیعی، توسعه زیرساخت‌های متناسب با ظرفیت منطقه و مشارکت مؤثر جوامع محلی، از الزامات استمرار جایگاه جهانی هورامان به شمار می‌روند.
از سوی دیگر، این فرصت باید به عاملی برای ارتقای کیفیت زندگی ساکنان منطقه تبدیل شود. توسعه اقامتگاه‌های بومی، حمایت از صنایع‌دستی، تقویت مشاغل محلی، معرفی آیین‌ها و فرهنگ بومی و ایجاد فرصت‌های شغلی برای نسل جوان، می‌تواند منافع اقتصادی ثبت جهانی را به جامعه محلی منتقل کند.
در واقع، موفقیت واقعی ثبت جهانی زمانی محقق می‌شود که حفاظت از میراث با منافع اجتماعی و اقتصادی مردم منطقه پیوند بخورد و ساکنان هورامان خود را صاحبان اصلی این سرمایه تمدنی بدانند.
کرفتو؛ پرونده‌ای راهبردی در مسیر ثبت جهانی
غار معبد کرفتو، از دیگر ظرفیت‌های شاخص تاریخی و باستان‌شناختی کردستان است که به دلیل ویژگی‌های معماری، ساختار تاریخی و ارزش‌های فرهنگی، در مسیر ثبت جهانی قرار دارد. این اثر می‌تواند جایگاه کردستان را در نقشه میراث جهانی بیش از پیش ارتقا دهد و زمینه معرفی بخشی دیگر از پیشینه تاریخی و تمدنی این منطقه را فراهم سازد.
پیشبرد پرونده ثبت جهانی کرفتو، مستلزم تداوم مطالعات تخصصی، تکمیل مستندات علمی، حفاظت اصولی از اثر، سامان‌دهی محوطه و فراهم‌کردن الزامات مدیریتی و حفاظتی مورد نیاز است. همچنین باید توجه داشت که معرفی کرفتو نباید به فرآیند ثبت جهانی محدود بماند؛ بلکه لازم است این اثر در چارچوب یک برنامه جامع گردشگری و فرهنگی مورد توجه قرار گیرد.
توسعه زیرساخت‌های بازدید، آموزش راهنمایان تخصصی، روایتگری حرفه‌ای، معرفی دیجیتال و ارتباط کرفتو با سایر جاذبه‌های تاریخی و طبیعی منطقه، می‌تواند آن را به یکی از محورهای مهم گردشگری فرهنگی کردستان تبدیل کند.
میراث فرهنگی؛ سرمایه‌ای برای توسعه پایدار
کردستان از ظرفیت‌های کم‌نظیری در حوزه میراث تاریخی و فرهنگی برخوردار است؛ از منظر فرهنگی هورامان و معماری پلکانی روستاهای تاریخی گرفته تا غار معبد کرفتو، محوطه‌های باستانی، بناهای تاریخی، موسیقی، آیین‌ها و صنایع‌دستی.
با این حال، مسئله اساسی تنها برخورداری از این ظرفیت‌ها نیست؛ بلکه چگونگی حفاظت، معرفی و تبدیل آن‌ها به فرصت های پایدار اقتصادی و اجتماعی است.
در جهان امروز، میراث فرهنگی به یکی از مؤلفه‌های مهم قدرت نرم کشورها، دیپلماسی فرهنگی، برندینگ سرزمینی و اقتصاد گردشگری تبدیل شده است. از این منظر، مدیریت میراث فرهنگی باید از رویکرد صرفاً اداری و حفاظتی فراتر برود و با اقتصاد گردشگری، سرمایه‌گذاری مسئولانه، مشارکت اجتماعی و توسعه منطقه‌ای ارتباط برقرار کند.
یکی از چالش‌های مهم این حوزه، فاصله میان ظرفیت‌های تاریخی کردستان و میزان بهره‌برداری اصولی از آن‌هاست. کمبود زیرساخت‌های گردشگری، محدودیت منابع مالی برای حفاظت و مرمت، ضرورت معرفی حرفه‌ای جاذبه‌ها و ضعف هماهنگی میان برخی دستگاه‌های اجرایی، از جمله موضوعاتی هستند که توجه مستمر و برنامه‌ریزی راهبردی را طلب می‌کنند.
پنج محور برای تداوم مسیر توسعه میراث فرهنگی کردستان
برای بهره‌گیری مؤثر از ظرفیت‌های استان، پنج محور می‌تواند در کانون برنامه‌های آینده قرار گیرد:
نخست؛ تدوین نقشه جامع میراث فرهنگی و گردشگری استان. شناسایی و مستندسازی آثار تاریخی، محوطه‌های باستانی، منظرهای فرهنگی، آیین‌ها و صنایع‌دستی و تعیین اولویت‌های حفاظتی و توسعه‌ای، زمینه تصمیم‌گیری دقیق‌تر و تخصیص هدفمند منابع را فراهم می‌کند.
دوم؛ تقویت مدیریت یکپارچه آثار و منظرهای تاریخی. پرونده‌هایی مانند هورامان و کرفتو نیازمند برنامه‌های بلندمدت، نظارت مستمر، مدیریت تخصصی و استمرار اقدامات حفاظتی هستند. حفاظت از این آثار نباید به پروژه‌های مقطعی محدود شود.
سوم؛ توسعه اقتصاد میراث و گردشگری مسئولانه. حمایت از اقامتگاه‌های بوم‌گردی، صنایع‌دستی، کسب‌وکارهای فرهنگی و سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، می‌تواند زمینه ایجاد اشتغال و تقویت اقتصاد جوامع محلی را فراهم کند؛ مشروط بر آنکه توسعه اقتصادی به اصالت تاریخی و فرهنگی آثار آسیب وارد نکند.
چهارم؛ تقویت دیپلماسی فرهنگی و معرفی بین‌المللی کردستان. تولید محتوای چندزبانه، توسعه همکاری‌های دانشگاهی و فرهنگی، حضور در رویدادهای بین‌المللی و معرفی ظرفیت‌های تاریخی و آیینی استان، می‌تواند جایگاه کردستان را در گردشگری فرهنگی ارتقا دهد.
پنجم؛ مشارکت مردم، دانشگاه‌ها و نسل جوان. حفاظت از میراث بدون همراهی جوامع محلی پایدار نخواهد بود. بهره‌گیری از ظرفیت دانشگاه‌ها، پژوهشگران، تشکل‌های مردم‌نهاد و فعالان فناوری در مستندسازی دیجیتال، پژوهش، آموزش و معرفی آثار، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.
سخن پایانی؛ میراثی فراتر از دوره‌های مدیریتی
پایان مأموریت پویا طالب‌نیا در میراث فرهنگی کردستان، در کنار فرصتی برای قدردانی از تجربه‌های علمی و اجرایی او، یادآور یک واقعیت مهم است: میراث تاریخی و فرهنگی یک استان، سرمایه‌ای فراتر از عمر مسئولیت‌ها و دوره‌های مدیریتی است.
تجربه مدیریت پروژه ثبت جهانی منظر فرهنگی هورامان، تلاش برای پیشبرد پرونده ثبت جهانی غار معبد کرفتو و فعالیت‌های تخصصی مرتبط با حفاظت و معرفی آثار تاریخی، بخش ارزشمندی از کارنامه حرفه‌ای طالب‌نیا را تشکیل می‌دهد؛ تجربه‌هایی که می‌توانند در ادامه مسیر تخصصی او نیز مورد بهره‌برداری قرار گیرند.
آنچه امروز برای کردستان اهمیت دارد، استمرار برنامه‌های حفاظتی، تکمیل پرونده‌های میراثی، تقویت زیرساخت‌های گردشگری و تبدیل داشته‌های تاریخی و فرهنگی به فرصت‌هایی پایدار برای توسعه استان است.
کردستان تنها برخوردار از آثار تاریخی نیست؛ بلکه حامل یک هویت تمدنی زنده است که در معماری، فرهنگ، زبان، موسیقی، آیین‌ها و حافظه تاریخی مردمانش جریان دارد. صیانت از این هویت و معرفی شایسته آن، مسئولیتی ملی و بین‌نسلی است.
پایان یک مأموریت مدیریتی، نباید به معنای پایان یک مسیر باشد؛ چراکه میراث کردستان، امانتی از گذشته و سرمایه‌ای برای آینده است و ارزش واقعی آن در استمرار حفاظت، شناخت عمیق‌تر و انتقال شایسته‌اش به نسل‌های بعدی معنا پیدا می‌کند.
یاسین شریعتی
*روزنامه‌نگار