به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، بسیاری از افراد تصور می‌کنند وقتی نصیحت و تذکر آن‌ها در دیگران تأثیری ندارد، ادامه امر به معروف و نهی از منکر بی‌فایده است. اما آموزه‌های قرآن و روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام نشان می‌دهد که آثار این فریضه دینی تنها به تغییر فوری رفتار افراد محدود نمی‌شود.
بنابر روایت حوزه، گاهی یک تذکر، وجدان فردی را در آینده بیدار می‌کند؛ گاهی مانع عادی شدن گناه در جامعه می‌شود و گاهی نیز موجب می‌شود انسان در پیشگاه خداوند، از انجام مسئولیت خود سربلند باشد.
قرآن درباره ترک نکردن امر به معروف چه می‌گوید؟
خداوند متعال در آیه ۱۶۴ سوره اعراف، ماجرای گروهی از بنی‌اسرائیل را بیان می‌کند که در برابر گناه و قانون‌شکنی برخی از مردم سکوت نمی‌کردند و آنان را نصیحت می‌کردند.
در مقابل، گروهی دیگر به این افراد اعتراض می‌کردند و می‌گفتند چرا کسانی را موعظه می‌کنید که خداوند سرانجام آن‌ها را هلاک خواهد کرد یا به عذابی سخت گرفتارشان می‌سازد؟
پاسخ گروه نصیحت‌گر بسیار قابل تأمل است:
«مَعْذِرَةً إِلَیٰ رَبِّکُمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ»
یعنی: ما این کار را برای آن انجام می‌دهیم که در پیشگاه پروردگارتان عذری داشته باشیم و شاید آنان نیز تقوا پیشه کنند.
این آیه نشان می‌دهد که امر به معروف و نهی از منکر، تنها زمانی ارزشمند نیست که حتماً نتیجه فوری داشته باشد؛ بلکه انجام مسئولیت الهی و فراهم کردن زمینه هدایت دیگران نیز اهمیت دارد.
چرا امر به معروف حتی در صورت بی‌تأثیر بودن اهمیت دارد؟
بر اساس آموزه‌های قرآن و معارف اسلامی، امر به معروف و نهی از منکر فواید متعددی دارد که برخی از آن‌ها حتی در صورت تغییر نکردن رفتار فرد گناهکار نیز تحقق پیدا می‌کنند.
۱. شاید تذکر امروز، در آینده اثر کند
همیشه نباید انتظار داشت که نصیحت و تذکر ما بلافاصله نتیجه بدهد. ممکن است فردی امروز به سخنان ما توجه نکند، اما سال‌ها بعد، در شرایطی متفاوت، همان سخنان در ذهنش زنده شود و مسیر زندگی او را تغییر دهد.
۲. مانع عادی شدن گناه در جامعه می‌شود
وقتی در برابر ناهنجاری‌ها سکوت کنیم، ممکن است به‌تدریج زشتی گناه در جامعه از بین برود. تذکر دادن، حتی اگر مخاطب آن را نپذیرد، نشان می‌دهد که ارزش‌ها و قوانین اخلاقی همچنان اهمیت دارند.
۳. لذت و آرامش گناه را از فرد می‌گیرد
گاهی تذکرهای مکرر و محترمانه باعث می‌شود فرد گناهکار نتواند با آسودگی خاطر به رفتار نادرست خود ادامه دهد. شاید در ظاهر تغییری نکند، اما بذر تردید و بیداری در وجدان او کاشته شود.
۴. از گسترش فضای سکوت و بی‌تفاوتی جلوگیری می‌کند
اگر همه در برابر رفتارهای نادرست سکوت کنند، جامعه به محیطی تبدیل می‌شود که افراد از بیان حق و اعتراض به ناهنجاری‌ها می‌ترسند. امر به معروف و نهی از منکر، در شکل صحیح خود، مسئولیت‌پذیری اجتماعی را تقویت می‌کند.
۵. موجب رشد معنوی و تقرب به خداوند می‌شود
قرآن کریم در آیه ۳۳ سوره فصلت می‌فرماید:
«وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعَا إِلَی اللَّهِ وَعَمِلَ صَالِحًا...»
چه کسی خوش‌گفتارتر است از آن کس که به سوی خدا دعوت می‌کند و عمل صالح انجام می‌دهد؟
دعوت دیگران به خوبی‌ها، خود عملی ارزشمند است و می‌تواند موجب رشد معنوی انسان شود.
۶. شجاعت و احساس مسئولیت را در انسان تقویت می‌کند
کسی که در برابر نادرستی‌ها بی‌تفاوت نیست، روحیه مسئولیت‌پذیری و شجاعت را در خود تقویت می‌کند. امر به معروف و نهی از منکر، تمرینی برای دفاع از ارزش‌های اخلاقی و دینی است.
۷. ممکن است در لحظه بیداری وجدان، اثر خود را نشان دهد
گاهی فردی مدت‌ها به تذکر دیگران توجه نمی‌کند، اما هنگامی که با پیامدهای رفتار خود روبه‌رو می‌شود، به یاد سخنان کسانی می‌افتد که خیرخواهانه او را نصیحت کرده بودند. در چنین شرایطی، تذکرهای گذشته می‌توانند زمینه بازگشت او را فراهم کنند.
۸. آرامش وجدان را به همراه دارد
انسانی که با رعایت شرایط و شیوه صحیح، وظیفه خود را انجام داده است، می‌داند که در برابر ناهنجاری‌ها سکوت نکرده است. این احساس انجام مسئولیت، آرامش معنوی ارزشمندی به همراه دارد.
۹. ادامه دادن راه پیامبران است
امر به معروف و نهی از منکر از مسئولیت‌های مهم پیامبران الهی بوده است. بسیاری از پیامبران با بی‌اعتنایی، مخالفت و حتی آزار مردم روبه‌رو شدند؛ اما این برخوردها باعث نشد از دعوت به حق دست بکشند.
بنابراین نباید انتظار داشته باشیم همه افراد به تذکرهای ما گوش دهند.
۱۰. حجت را بر فرد گناهکار تمام می‌کند
یکی از آثار مهم تذکر دادن، اتمام حجت است؛ یعنی فرد نمی‌تواند در آینده ادعا کند که هیچ‌کس او را از رفتار نادرستش آگاه نکرده است.
از سوی دیگر، کسی که مسئولانه و با رعایت ضوابط شرعی تذکر داده، برای انجام وظیفه خود نزد خداوند عذر دارد.
۱۱. می‌تواند زمینه نجات از عذاب الهی باشد
در ماجرای بنی‌اسرائیل، قرآن کریم از نجات کسانی سخن می‌گوید که در برابر فساد و گناه سکوت نکردند و به مسئولیت خود عمل کردند. این موضوع اهمیت بی‌تفاوت نبودن در برابر ناهنجاری‌های اجتماعی را نشان می‌دهد.
خداوند به چه کسانی سوگند یاد می‌کند؟
در آیات ۵ و ۶ سوره مرسلات، خداوند از فرشتگانی یاد می‌کند که مأموریت القای ذکر و اتمام حجت یا انذار را بر عهده دارند:
«فَالْمُلْقِیَاتِ ذِکْرًا عُذْرًا أَوْ نُذْرًا»
یعنی سوگند به القاکنندگان ذکر، برای اتمام حجت یا هشدار دادن.
این آیات نیز بر اهمیت یادآوری حق، هشدار دادن و اتمام حجت تأکید دارند.
پیام‌های مهم آیه ۱۶۴ سوره اعراف درباره امر به معروف
از این آیه می‌توان چند درس مهم اجتماعی و اخلاقی دریافت کرد:
۱. بی‌تفاوتی با ایمان و مسئولیت‌پذیری سازگار نیست: برخی نه خود اهل موعظه‌اند و نه تحمل تذکر دیگران را دارند.
۲. گناه دیگران نباید بهانه سکوت ما شود: نمی‌توان با این استدلال که خداوند خودش گناهکاران را مجازات می‌کند، از مسئولیت اجتماعی شانه خالی کرد.
۳. نباید به اهل امر به معروف اعتراض کرد: گاهی افراد بی‌تفاوت به جای اعتراض به گناهکاران، کسانی را سرزنش می‌کنند که برای اصلاح جامعه تلاش می‌کنند.
۴. نباید درباره آینده افراد زود قضاوت کرد: شاید کسی که امروز مرتکب گناه می‌شود، فردا با شنیدن یک تذکر مسیر خود را تغییر دهد.
۵. انجام وظیفه مهم‌تر از تضمین نتیجه است: انسان مسئول انجام درست وظیفه خویش است، نه تضمین اینکه حتماً دیگران سخنش را بپذیرند.
امام صادق (ع) سه شرط مهم برای امر به معروف را بیان می‌کنند
با وجود اهمیت امر به معروف و نهی از منکر، باید توجه داشت که هر نوع تذکر و برخوردی صحیح نیست. اسلام برای آمران به معروف و ناهیان از منکر شرایط و ویژگی‌هایی در نظر گرفته است.
امام صادق علیه‌السلام در روایتی می‌فرمایند:
«إِنَّمَا یَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ مَنْ کَانَتْ فِیهِ ثَلَاثُ خِصَالٍ...»
کسی که امر به معروف و نهی از منکر می‌کند، باید سه ویژگی داشته باشد:
۱. آگاهی و شناخت: بداند به چه چیزی دعوت می‌کند و از چه چیزی بازمی‌دارد. زیرا ممکن است فردی به دلیل ناآگاهی، به جای دعوت به معروف، دیگران را به منکر فرا بخواند یا از یک کار پسندیده جلوگیری کند.
۲. عدالت و انصاف: در امر و نهی خود تبعیض قائل نشود. نباید رفتاری را برای دیگران نادرست بداند، اما همان رفتار را از نزدیکان یا اعضای خانواده خود بپذیرد.
۳. مدارا و مهربانی: تذکر باید با ادب، احترام و خیرخواهی همراه باشد. خشونت، تحقیر، توهین و تهمت نه‌تنها کمکی به اصلاح افراد نمی‌کند، بلکه ممکن است موجب لجبازی و دور شدن آن‌ها از پذیرش حق شود.
این روایت در کتاب وسائل‌الشیعه، جلد ۱۶، صفحه ۱۳۰ نقل شده است.
آیا برای امر به معروف باید تا مرز شهادت پیش رفت؟
تاریخ اسلام نشان می‌دهد که پیامبران، اولیای الهی و امامان معصوم علیهم‌السلام برای دفاع از حق و مبارزه با فساد، سختی‌های فراوانی تحمل کرده‌اند.
قیام امام حسین علیه‌السلام نیز نمونه برجسته‌ای از ایستادگی در برابر انحراف و تلاش برای احیای ارزش‌های اسلامی است.
با این حال، انجام این فریضه باید با شناخت شرایط، رعایت احکام شرعی، توجه به احتمال تأثیر و پرهیز از مفسده و آسیب‌های بزرگ‌تر همراه باشد. امر به معروف به معنای رفتار خودسرانه، تحقیر دیگران یا به خطر انداختن بی‌ضابطه جان و آبروی افراد نیست.
سخن پایانی؛ بی‌تفاوت نباشیم، اما درست تذکر بدهیم
پیام آیه ۱۶۴ سوره اعراف این است که نباید به بهانه بی‌اثر بودن نصیحت، مسئولیت خود را فراموش کنیم. گاهی یک تذکر، امروز نتیجه نمی‌دهد؛ اما ممکن است فردا وجدان انسانی را بیدار کند، مانع عادی شدن گناه شود یا دست‌کم عذری برای انسان در پیشگاه خداوند باشد.
البته امر به معروف و نهی از منکر زمانی می‌تواند به اصلاح جامعه کمک کند که همراه با آگاهی، عدالت، اخلاق و مدارا باشد.
پس نه باید در برابر ناهنجاری‌ها بی‌تفاوت بود و نه باید به نام اصلاح دیگران، حرمت و کرامت انسانی را نادیده گرفت. وظیفه ما دعوت آگاهانه و خیرخواهانه به خوبی‌هاست؛ نه تحمیل و تضمین نتیجه.
منابع:
- قرآن کریم، سوره اعراف، آیه ۱۶۴
- قرآن کریم، سوره مرسلات، آیات ۵ و ۶
- قرآن کریم، سوره فصلت، آیه ۳۳
- تفسیر نور
- وسائل‌الشیعه، جلد ۱۶، صفحه ۱۳۰
- مشکات هدایت