به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین برای شناخت لابی‌گری باید میان اصل تلاش برای اثرگذاری بر تصمیم‌های عمومی و روش‌های این اثرگذاری تفاوت گذاشت. پرسش اصلی این است که چه کسانی، با چه منابع و ابزارهایی و با چه میزان شفافیت بر تصمیم‌ها اثر می‌گذارند.
لابی‌گری یعنی چه؟
واژه «لابی» در معنای عمومی به فضای ورودی یا راهروی ساختمان گفته می‌شود. در کاربرد سیاسی، این واژه به‌تدریج برای توصیف تلاش افرادی به کار رفت که در محل رفت‌وآمد سیاست‌مداران با آن‌ها دیدار می‌کردند و خواسته‌های خود را مطرح می‌ساختند.
امروزه لابی‌گری فقط به دیدار حضوری محدود نیست. مکاتبه رسمی، ارائه گزارش پژوهشی، حضور در جلسات مشورتی، برگزاری نشست تخصصی و راه‌اندازی کارزارهای عمومی یا رسانه‌ای نیز می‌توانند در فرایند اثرگذاری بر سیاست‌گذاری نقش داشته باشند.
در تعریف کلی، لابی‌گری مجموعه اقداماتی است که با هدف اثرگذاری بر قوانین، سیاست‌ها، مقررات یا تصمیم‌های نهادهای عمومی انجام می‌شود. این کار ممکن است مستقیماً از سوی یک فرد یا سازمان انجام شود یا به متخصصان و شرکت‌هایی سپرده شود که در زمینه ارتباط با نهادهای حکومتی فعالیت می‌کنند.
تعریف حقوقی لابی‌گری در کشورها یکسان نیست. برخی قوانین، ارتباط مستقیم با مقام‌های دولتی را ملاک می‌گیرند؛ برخی دیگر فعالیت‌های غیرمستقیم، مانند کارزارهای رسانه‌ای یا سازمان‌دهی گروه‌های اجتماعی را هم در نظر می‌گیرند.
تاریخچه لابی‌گری؛ از ارتباط سیاسی تا فعالیت حرفه‌ای
تلاش برای اثرگذاری بر صاحبان قدرت پدیده تازه‌ای نیست. در جوامع گوناگون، گروه‌های اقتصادی، صنفی، مذهبی و اجتماعی کوشیده‌اند از راه گفت‌وگو، اعتراض یا ارائه پیشنهاد، تصمیم‌های حاکمان را تحت تأثیر قرار دهند. اما شکل مدرن لابی‌گری با گسترش نهادهای نمایندگی و نظام‌های قانون‌گذاری و پیچیده‌تر شدن اقتصاد، ساختار منظم‌تری پیدا کرد.
در ایالات متحده، فعالیت شرکت‌ها، اتحادیه‌های کارگری، انجمن‌های تجاری و سازمان‌های مدنی باعث شد ارتباط سازمان‌یافته با نمایندگان و مقام‌های دولتی اهمیت بیشتری پیدا کند. با پیچیده‌تر شدن قوانین و مقررات، سازمان‌ها به متخصصانی روی آوردند که با فرایند قانون‌گذاری، ساختار دولت و روش‌های ارتباط با سیاست‌گذاران آشنا بودند. به این ترتیب، لابی‌گری حرفه‌ای به فعالیتی تخصصی در حوزه‌هایی مانند پژوهش، تحلیل سیاسی، مذاکره و ارتباطات تبدیل شد.
نگرانی درباره تأثیر پول و منافع خصوصی بر تصمیم‌های عمومی نیز به شکل‌گیری مقررات شفافیت انجامید. در آمریکا، قانون افشای لابی‌گری سال ۱۹۹۵ و اصلاحات بعدی، از جمله اصلاحات سال ۲۰۰۷، چارچوبی برای ثبت و افشای بخشی از فعالیت‌های لابی‌گری فراهم کردند.
در سطح بین‌المللی نیز سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) در سال ۲۰۱۰ توصیه‌نامه‌ای درباره شفافیت و سلامت لابی‌گری تصویب کرد که در سال ۲۰۲۴ اصلاح شد. این توصیه‌ها بر شفافیت، پاسخ‌گویی، رعایت اصول اخلاقی و فراهم‌کردن فرصت منصفانه برای گروه‌های مختلف تأکید دارند.
انواع لابی‌گری
لابی‌گری را می‌توان بر اساس شیوه فعالیت، هدف یا گروه‌های درگیر دسته‌بندی کرد. این دسته‌بندی‌ها الزاماً از هم جدا نیستند؛ یک کارزار ممکن است هم‌زمان در چند گروه قرار بگیرد.
۱. لابی‌گری مستقیم
در لابی‌گری مستقیم، نماینده یک سازمان یا گروه ذی‌نفع با سیاست‌گذاران، نمایندگان مجلس یا مقام‌های اجرایی ارتباط می‌گیرد و خواسته خود را توضیح می‌دهد.
برای نمونه، انجمن تولیدکنندگان یک صنعت ممکن است در جلسه‌ای با مسئولان اقتصادی درباره پیامدهای تغییر تعرفه یا مقررات واردات توضیح دهد. ارائه آمار، تحلیل هزینه‌ها و پیشنهاد اصلاح یک ماده قانونی از ابزارهای رایج این شیوه است.
۲. لابی‌گری غیرمستقیم
در این روش، گروه تلاش می‌کند با اثرگذاری بر افکار عمومی، رسانه‌ها یا گروه‌های اجتماعی، فضای تصمیم‌گیری را تغییر دهد. انتشار گزارش، برگزاری نشست عمومی و راه‌اندازی کارزار رسانه‌ای از نمونه‌های آن است.
برای مثال، یک سازمان محیط‌زیستی ممکن است با انتشار پژوهشی درباره آلودگی هوا، توجه عمومی را جلب کند و زمینه تغییر سیاست‌های حمل‌ونقل یا صنعتی را فراهم آورد.
۳. لابی‌گری اقتصادی و تجاری
شرکت‌ها و انجمن‌های تجاری ممکن است برای تغییر تعرفه‌ها، مقررات مالیاتی، استانداردهای تولید، شرایط سرمایه‌گذاری یا قوانین رقابت تلاش کنند. انتقال تجربه و اطلاعات تخصصی بازار به تصمیم‌گیران می‌تواند به اجرای بهتر مقررات کمک کند.
در مقابل، اگر یک صنعت یا شرکت بزرگ نسبت به مصرف‌کنندگان، کسب‌وکارهای کوچک یا گروه‌های کم‌برخوردار دسترسی بسیار بیشتری به تصمیم‌گیران داشته باشد، احتمال آن وجود دارد که سیاست‌ها بیش از اندازه از منافع همان گروه اثر بپذیرند.
۴. لابی‌گری اجتماعی و مدنی
اتحادیه‌های کارگری، انجمن‌های صنفی، سازمان‌های مردم‌نهاد و گروه‌های مدافع حقوق شهروندان نیز برای تغییر قوانین و سیاست‌ها فعالیت می‌کنند. پیگیری حقوق افراد دارای معلولیت، دفاع از حقوق کارگران، حفاظت از محیط زیست و اصلاح نظام آموزشی می‌توانند موضوع این نوع لابی‌گری باشند.
۵. لابی‌گری خارجی
لابی‌گری خارجی به فعالیت‌هایی گفته می‌شود که شرکت‌ها، سازمان‌ها یا افراد مرتبط با کشورهای دیگر برای اثرگذاری بر تصمیم‌های یک کشور انجام می‌دهند. برای نمونه، یک شرکت خارجی ممکن است در پی تغییر مقررات سرمایه‌گذاری یا تسهیل ورود به بازار کشوری دیگر باشد.
این فعالیت به‌خودی‌خود لزوماً غیرقانونی نیست؛ اما پنهان‌ماندن حامی مالی، مشخص‌نبودن منافع مورد حمایت یا تلاش مخفیانه برای اثرگذاری بر سیاست‌های عمومی می‌تواند شفافیت و استقلال تصمیم‌گیری را به خطر بیندازد. قوانین ثبت و افشای چنین فعالیت‌هایی در کشورهای مختلف متفاوت است.
لابی‌گر کیست و چه می‌کند؟
لابی‌گر فردی است که برای پیشبرد منافع یک شخص، شرکت یا گروه، فعالیت‌های ارتباطی و اقناعی انجام می‌دهد. برخی لابی‌گران کارمند همان سازمان‌اند و برخی دیگر در شرکت‌های تخصصی کار می‌کنند و از طرف مشتریان با نهادهای عمومی در ارتباط‌اند.
کار لابی‌گر معمولاً با شناخت مسئله و شناسایی نهادهای تصمیم‌گیر آغاز می‌شود. او ممکن است قوانین مرتبط را بررسی کند، مواضع ذی‌نفعان را بشناسد، اطلاعات پشتیبان گردآوری کند و پیشنهادهای یک گروه را به شکلی روشن و مستند در اختیار سیاست‌گذاران بگذارد.
لابی‌گر تصمیم‌گیرنده نیست و اختیار تصویب قانون یا صدور دستور اجرایی ندارد. نقش او تلاش برای اثرگذاری بر تصمیمی است که مسئولیت نهایی آن بر عهده مقام یا نهاد قانونی مربوط قرار دارد.
لابی‌گری چگونه بر تصمیم‌های دولت اثر می‌گذارد؟
اثرگذاری لابی‌گری می‌تواند از مسیرهای مختلفی انجام شود. گاهی گروهی با ارائه اطلاعات تازه، برداشت سیاست‌گذاران از یک مسئله را تغییر می‌دهد؛ گاهی هم با توضیح پیامدهای احتمالی یک تصمیم، زمینه بازنگری در آن را فراهم می‌کند.
این فرایند ممکن است شامل شناسایی تصمیم موردنظر، یافتن نهاد مسئول، تدوین پیشنهاد، ارتباط با سیاست‌گذاران، جلب حمایت گروه‌های دیگر و پیگیری نتیجه باشد. هدف گاهی اصلاح یک قانون است و گاهی تغییر شیوه اجرای آن یا جزئیات یک مقرره.
برای نمونه، اگر دولت بخواهد استاندارد تازه‌ای برای تولید محصولات صنعتی تعیین کند، تولیدکنندگان می‌توانند درباره هزینه اجرا و زمان لازم برای تطبیق با مقررات اطلاعات بدهند. سازمان‌های مصرف‌کننده و محیط‌زیستی نیز ممکن است بر ضرورت حفاظت از سلامت عمومی و کاهش آلودگی تأکید کنند.
در چنین شرایطی، لابی‌گری می‌تواند اطلاعات گروه‌های مختلف را وارد فرایند تصمیم‌گیری کند. تصمیم‌گیری منصفانه زمانی امکان‌پذیرتر است که مقام‌های مسئول شواهد و ادعاها را مستقلانه ارزیابی کنند و منابع مالی یا دسترسی ویژه را جایگزین سنجش منافع عمومی نکنند.
تفاوت لابی‌گری با فساد و رشوه چیست؟
لابی‌گری را نباید به‌طور خودکار با فساد یکی دانست. لابی‌گری به تلاش برای اثرگذاری بر تصمیم‌ها اشاره دارد؛ درحالی‌که فساد معمولاً به سوءاستفاده از قدرت یا موقعیت سپرده‌شده برای کسب منفعت ناموجه گفته می‌شود. رشوه نیز می‌تواند شامل پیشنهاد، پرداخت، درخواست یا دریافت منفعت نامشروع برای اثرگذاری بر انجام یک وظیفه یا تصمیم باشد. تعریف دقیق حقوقی این مفاهیم به قوانین هر کشور بستگی دارد.
لابی‌گری شفاف نوعی فعالیت اثرگذار است که در آن اطلاعات لازم افشا می‌شود و قواعد قانونی و اخلاقی رعایت می‌شوند. در مقابل، تعارض منافع وضعیتی است که در آن منافع شخصی فرد ممکن است با وظایف عمومی یا حرفه‌ای او ناسازگار باشد. وجود تعارض منافع لزوماً به معنای وقوع فساد نیست، اما اگر مدیریت نشود می‌تواند زمینه سوءاستفاده را فراهم کند.
پس دیدار یک نماینده شرکت با مقام دولتی، به‌تنهایی اثبات‌کننده فساد نیست. اما اگر ارتباط با پرداخت رشوه، پنهان‌کردن منافع مالی یا سوءاستفاده از اطلاعات محرمانه همراه شود، ممکن است تخلف یا جرم باشد.
از سوی دیگر، قانونی‌بودن یک فعالیت لزوماً به معنای عادلانه‌بودن پیامدهای آن نیست. گروهی ممکن است در چارچوب قانون فعالیت کند، اما به دلیل منابع مالی و دسترسی بیشتر، نفوذی بسیار بالاتر از گروه‌های دیگر داشته باشد. بنابراین ارزیابی لابی‌گری به بررسی هم‌زمان قانون، شفافیت، انصاف و پیامدهای عمومی نیاز دارد.
چه زمانی لابی‌گری می‌تواند به فساد یا نابرابری منجر شود؟
خطر زمانی بیشتر می‌شود که ارتباط میان گروه‌های ذی‌نفع و تصمیم‌گیران از نظارت عمومی دور بماند. اگر مشخص نباشد چه کسی از یک پیشنهاد حمایت می‌کند، منابع مالی آن از کجا می‌آید و با کدام مقام‌ها ارتباط دارد، شهروندان امکان کمتری برای ارزیابی استقلال تصمیم‌گیری خواهند داشت.
دسترسی نابرابر یکی از نگرانی‌های اصلی است. شرکت‌های بزرگ ممکن است توان استخدام مشاوران حرفه‌ای و تهیه گزارش‌های تخصصی داشته باشند، درحالی‌که گروه‌های کوچک یا کم‌درآمد از چنین امکاناتی برخوردار نباشند.
تعارض منافع نیز نیازمند توجه است. اگر تصمیم مقام عمومی مستقیماً با منافع مالی شخصی یا نزدیکان او ارتباط داشته باشد، افشای منافع و بررسی مستقل اهمیت پیدا می‌کند. وجود تعارض منافع همیشه به معنای وقوع فساد نیست، اما مدیریت‌نکردن آن می‌تواند زمینه سوءاستفاده را فراهم کند.
ارائه اطلاعات گزینشی، انتشار داده‌های گمراه‌کننده، پنهان‌کردن حامی مالی کارزارها و ایجاد تصور ساختگی از حمایت گسترده عمومی نیز می‌تواند کیفیت تصمیم‌گیری را کاهش دهد.
چگونه می‌توان لابی‌گری را شفاف و پاسخ‌گو کرد؟
هدف از شفافیت، ممنوع‌کردن ارتباط گروه‌های ذی‌نفع با دولت نیست؛ بلکه فراهم‌کردن امکان شناخت این ارتباط‌ها و ارزیابی اثر آن‌ها بر تصمیم‌های عمومی است. از جمله اقدام‌هایی که می‌توانند به این هدف کمک کنند، ثبت عمومی لابی‌گران و سازمان‌ها یا مشتریانی است که از طرف آن‌ها فعالیت می‌کنند، انتشار اطلاعات لازم درباره موضوع فعالیت و منابع مالی، ثبت مشورت‌های انجام‌شده هنگام تدوین قوانین و مقررات و انتشار برنامه دیدارهای مقام‌های عمومی در مواردی است که قانون اجازه می‌دهد.
وجود قواعد روشن درباره هدایا، کمک‌های مالی، تعارض منافع و اشتغال مقام‌ها پس از پایان مسئولیت نیز اهمیت دارد. همچنین باید دسترسی گروه‌های مختلف به فرایندهای مشورتی تا حد امکان منصفانه باشد.
شفافیت به‌تنهایی کافی نیست. مقررات باید ضمانت اجرا داشته باشند و نهادهای ناظر نیز از استقلال و امکانات لازم برخوردار باشند. لابی‌گران و سازمان‌های سفارش‌دهنده هم مسئول‌اند منافع مورد حمایت خود را پنهان نکنند و از اطلاعات نادرست یا روش‌های فریبکارانه استفاده نکنند.
نقش شبکه‌های اجتماعی در لابی‌گری جدید
اینترنت و شبکه‌های اجتماعی روش‌های لابی‌گری را تغییر داده‌اند. اثرگذاری بر افکار عمومی اکنون می‌تواند بخشی مهم از این فرایند باشد: سازمان‌ها می‌توانند با انتشار گزارش، تولید محتوای آموزشی، جمع‌آوری امضا یا راه‌اندازی کارزار آنلاین، مسئله‌ای را به موضوعی عمومی تبدیل کنند.
ابزارهای دیجیتال فرصت‌هایی برای گروه‌های کوچک‌تر ایجاد کرده‌اند، زیرا در بسیاری موارد هزینه کمتری از روش‌های سنتی دارند. اما همین ابزارها ممکن است برای انتشار اطلاعات نادرست، پنهان‌کردن حامیان مالی یا ایجاد تصور غیرواقعی از میزان حمایت عمومی به کار گرفته شوند.
ازاین‌رو، در بررسی لابی‌گری معاصر باید به فعالیت‌های آنلاین، منابع مالی کارزارها و رابطه میان تبلیغات، روابط عمومی و تصمیم‌گیری عمومی نیز توجه کرد.
آیا لابی‌گری در ایران وجود دارد؟
برای پاسخ به این پرسش باید میان کاربرد عمومی واژه و تعریف حقوقی آن تفاوت گذاشت. در معنای عمومی، تلاش سازمان‌یافته برای اثرگذاری بر تصمیم‌های نهادهای عمومی ممکن است «لابی‌گری» نامیده شود. اما برای نسبت‌دادن عنوان حقوقی مشخص به یک فعالیت، باید قوانین مرتبط، اختیارات نهادها و جزئیات همان فعالیت بررسی شود.
ارتباط انجمن‌های صنفی با نهادهای دولتی، ارائه پیشنهادهای کارشناسی به سیاست‌گذاران و پیگیری مطالبات بخش‌های اقتصادی را می‌توان از منظر عمومی به‌عنوان فعالیت‌هایی برای اثرگذاری بر سیاست‌گذاری بررسی کرد؛ اما صرف این ارتباط‌ها برای نتیجه‌گیری درباره مصداق حقوقی آن‌ها کافی نیست.
همچنین، از وجود ارتباط میان یک گروه اقتصادی و یک مقام دولتی نمی‌توان بدون شواهد کافی نتیجه گرفت که تصمیمی غیرقانونی یا مبتنی بر فساد بوده است. ارزیابی مستند نیازمند بررسی نوع ارتباط، منافع درگیر، قوانین مربوط و چگونگی اتخاذ تصمیم است.
در بررسی این موضوع در ایران، شفافیت ارتباط ذی‌نفعان با نهادهای تصمیم‌گیر، مدیریت تعارض منافع، امکان دسترسی برابر به فرایندهای مشورتی و انتشار دلایل تصمیم‌های عمومی اهمیت دارند. داوری قطعی درباره وضعیت حقوقی لابی‌گری نیز باید بر پایه بررسی قوانین جاری و شواهد مشخص صورت بگیرد.
جمع‌بندی؛ لابی‌گری خوب است یا بد؟
لابی‌گری ذاتاً نه خوب است و نه لزوماً به فساد می‌انجامد. این فعالیت می‌تواند راهی برای انتقال اطلاعات، مطالبات و منافع گروه‌های مختلف به مراکز تصمیم‌گیری باشد. اگر شفاف و پاسخ‌گو انجام شود، ممکن است به شناخت بهتر مسائل و تدوین سیاست‌های کارآمدتر کمک کند.
اما اگر دسترسی به تصمیم‌گیران به منابع مالی و روابط غیرشفاف وابسته شود، لابی‌گری می‌تواند به ابزاری برای امتیازگیری گروه‌های قدرتمند تبدیل شود. بنابراین مسئله اصلی، حذف همه تلاش‌ها برای اثرگذاری بر سیاست‌گذاری نیست؛ بلکه ایجاد سازوکاری است که روشن کند چه کسانی در تصمیم‌گیری نقش دارند، از چه منافعی دفاع می‌کنند و چگونه می‌توان عملکردشان را ارزیابی کرد. شفافیت، مدیریت تعارض منافع، نظارت مؤثر و دسترسی منصفانه به فرایند تصمیم‌گیری، از مهم‌ترین شرایط تحقق این هدف‌اند.