به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، کودک پیش از آن‌که بتواند معنای نماز را بفهمد، تصویر نماز خواندن مادرش را در ذهن ثبت می‌کند. پیش از آن‌که با مفهوم توحید آشنا شود، صدای «بسم‌الله» را سر سفره می‌شنود و پیش از آن‌که درباره خدا سؤالی بپرسد، نشانه‌های ایمان را در رفتار نزدیک‌ترین افراد زندگی‌اش می‌بیند.
شاید به همین دلیل است که بسیاری از باورهای دینی، نه در کلاس درس و نه در مسجد، بلکه از خانه آغاز می‌شوند؛ جایی که مادر اغلب نخستین الگوی کودک است.
این موضوع فقط یک برداشت عاطفی یا توصیه تربیتی نیست. یافته‌های یک پژوهش مرکز تحقیقاتی پیو در آمریکا نیز نشان می‌دهد مادران همچنان نقش پررنگ‌تری در انتقال آموزه‌های دینی به فرزندان دارند؛ یافته‌ای که می‌تواند برای خانواده‌های ایرانی هم قابل تأمل باشد.
آمار پیو چه می‌گوید؟ سهم مادران در تربیت دینی دو برابر پدران است
مرکز تحقیقاتی پیو در نظرسنجی ماه مه ۲۰۲۵، از ۸ هزار و ۹۳۷ بزرگسال آمریکایی پرسید: «چه کسی مسئولیت بیشتری در آموزش دینی فرزندان شما دارد؟»
نتایج نشان داد ۳۹ درصد مادران خود را مسئول اصلی این آموزش می‌دانند؛ درحالی‌که این رقم در میان پدران فقط ۱۷ درصد است.
به بیان دیگر، مادران بیش از دو برابر پدران گفته‌اند که خودشان نقش اصلی را در آموزش دینی فرزندان بر عهده دارند.
البته این آمار به معنای بی‌نقش بودن پدران نیست. ۳۸ درصد پدران گفته‌اند مسئولیت تربیت دینی به‌طور مساوی میان آن‌ها و فرد دیگری تقسیم شده است. بااین‌حال، فاصله میان پاسخ مادران و پدران نشان می‌دهد که بار اصلی این مسئولیت در بسیاری از خانواده‌ها بر دوش مادران قرار دارد.
ایمان چگونه وارد زندگی روزمره کودکان می‌شود؟
یکی از بخش‌های جالب پژوهش پیو، بررسی رفتارهای دینی روزمره کودکان است؛ رفتارهایی که شاید ساده به نظر برسند، اما در شکل‌گیری عادت‌ها و باورهای دینی نقش دارند.
بر اساس این گزارش، والدین آمریکایی گفته‌اند فرزندانشان به‌طور منظم فعالیت‌هایی مانند این موارد را انجام می‌دهند:
- ۴۶ درصد: خواندن دعا پیش از خواب
- ۴۳ درصد: دعا کردن پیش از صرف غذا
- ۴۳ درصد: خواندن داستان‌های دینی
- ۳۷ درصد: گوش دادن به موسیقی مذهبی
- ۲۸ درصد: انجام فعالیت‌های هنری و کاردستی با موضوعات دینی
در مجموع، ۶۳ درصد والدین گفته‌اند فرزندانشان دست‌کم یکی از این پنج فعالیت را به‌طور منظم انجام می‌دهند.
این آمار یک نکته مهم را یادآوری می‌کند: تربیت دینی همیشه به آموزش رسمی و جلسات طولانی نیاز ندارد. گاهی یک دعای کوتاه پیش از خواب، یک ذکر ساده سر سفره یا قصه‌ای درباره زندگی پیامبران و اهل‌بیت، می‌تواند بخشی از تجربه معنوی کودک شود.
در فرهنگ ایرانی نیز نمونه‌های فراوانی از این عادت‌های کوچک وجود دارد؛ از گفتن «بسم‌الله» پیش از غذا و خواندن آیت‌الکرسی هنگام خواب تا قصه‌های قرآنی و لالایی‌هایی که نام اهل‌بیت علیهم‌السلام در آن‌ها شنیده می‌شود.
پرسش مهم این است: این سنت‌های ساده هنوز در خانه‌های ما زنده‌اند یا جای خود را به سرگرمی‌های بی‌وقفه صفحه‌نمایش‌ها داده‌اند؟
آیا نسل جدید کمتر با دین بزرگ می‌شود؟
پژوهش پیو فقط به نقش والدین امروز نپرداخته، بلکه تجربه خانواده‌هایی را که فرزندان بزرگسال دارند نیز بررسی کرده است.
مقایسه این دو گروه، تفاوت‌هایی قابل توجه را نشان می‌دهد.
۶۳ درصد والدینی که فرزندانشان اکنون بزرگسال‌اند، گفته‌اند فرزندانشان در دوران کودکی دست‌کم ماهی یک‌بار در مراسم دینی شرکت می‌کردند. این رقم در میان والدین دارای فرزند زیر ۱۸ سال به ۴۳ درصد رسیده است.
همچنین والدین فرزندان بزرگسال بیشتر از والدین امروز گزارش کرده‌اند که فرزندانشان در کودکی دعای شب و دعای پیش از غذا را به‌طور منظم انجام می‌دادند.
در موضوع دیگری نیز تفاوت دیده می‌شود: ۸۱ درصد والدین دارای فرزند زیر ۱۸ سال گفته‌اند دین فرزندشان با دین خودشان یکسان است؛ اما این رقم در میان والدینی که فرزندان بزرگسال دارند، ۶۴ درصد است.
این تفاوت‌ها به‌تنهایی ثابت نمی‌کنند که نسل جدید الزاماً کمتر دیندار است، اما نشان می‌دهند تجربه دینی دوران کودکی و استمرار آن در خانواده اهمیت زیادی دارد.
چرا نقش مادر در تربیت دینی ماندگار است؟
در سال‌های نخست زندگی، کودک بیش از آن‌که از توصیه‌ها و نصیحت‌ها تأثیر بگیرد، از رفتار اطرافیان الگوبرداری می‌کند.
مادری که با آرامش نماز می‌خواند، در لحظات دشوار به خدا توکل می‌کند، با مهربانی درباره مفاهیم دینی حرف می‌زند و مناسبت‌های مذهبی را با شادی و محبت برگزار می‌کند، دین را به بخشی طبیعی از زندگی فرزندش تبدیل می‌کند.
در فرهنگ شیعی، حضرت فاطمه زهرا سلام‌الله‌علیها نمونه‌ای برجسته از چنین الگویی است. فرزندان ایشان در محیطی رشد کردند که عبادت، دعا، ایثار و توجه به دیگران در آن حضوری زنده و عملی داشت.
روایت دعا برای همسایگان پیش از خانواده نیز از همین الگوی تربیتی حکایت می‌کند؛ الگویی که نشان می‌دهد ارزش‌های دینی زمانی عمیق‌تر منتقل می‌شوند که کودک آن‌ها را در رفتار والدین مشاهده کند.
بنابراین، مادر در تربیت دینی فقط آموزگار چند حکم و مناسک نیست؛ او می‌تواند نخستین تصویر عاطفی کودک از ایمان و معنویت را شکل دهد.
تربیت دینی فقط وظیفه مادر نیست؛ پدران چه نقشی دارند؟
در کنار برجسته شدن نقش مادران، یکی از پیام‌های مهم این پژوهش ضرورت مشارکت بیشتر پدران است.
اگر ۳۹ درصد مادران خود را مسئول اصلی آموزش دینی فرزندان می‌دانند، در مقابل فقط ۱۷ درصد پدران چنین پاسخی داده‌اند. این فاصله نباید به معنای سپردن تمام مسئولیت به مادران تعبیر شود.
در نگاه اسلامی، تربیت فرزند مسئولیتی خانوادگی و مشترک است. قرآن کریم در آیه ۱۳۲ سوره طه می‌فرماید:
«وَأْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَیْهَا»
خانواده خود را به نماز فرمان ده و بر آن شکیبا باش.
این آیه یادآور مسئولیت سرپرست خانواده در توجه به نماز و تربیت معنوی اعضای آن است.
کودکی که پدرش را در حال نماز خواندن می‌بیند، با او درباره خدا گفت‌وگو می‌کند و در مناسبت‌های مذهبی همراهی‌اش را تجربه می‌کند، درمی‌یابد که دین موضوعی مختص مادر یا یک وظیفه زنانه نیست؛ بلکه بخشی از هویت مشترک خانواده است.
پنج راه ساده برای تقویت تربیت دینی در خانه
یافته‌های پژوهش پیو را می‌توان به چند پیشنهاد کاربردی برای خانواده‌ها تبدیل کرد:
۱. عادت‌های کوچک را جدی بگیرید.
دعای پیش از خواب، ذکر سر سفره و تشکر از خدا برای نعمت‌ها، می‌توانند به بخشی طبیعی از زندگی کودک تبدیل شوند.
۲. به جای سخنرانی، گفت‌وگو کنید.
سؤالات دینی کودکان را جدی بگیرید. اجازه دهید درباره خدا، پیامبران و مفاهیم مذهبی سؤال کنند و پاسخ‌هایی متناسب با سنشان بشنوند.
۳. خاطره‌های خوشایند از مناسبت‌های دینی بسازید.
جشن اعیاد، قصه‌گویی، هنر، موسیقی مناسب و فعالیت‌های خانوادگی می‌توانند تجربه‌ای شیرین از دین در ذهن کودک ایجاد کنند.
۴. خودتان الگو باشید.
کودکان بیش از توصیه‌های مستقیم، رفتار والدین را به خاطر می‌سپارند. هماهنگی میان گفتار و رفتار، یکی از پایه‌های اعتماد کودک است.
۵. پدر و مادر در کنار هم باشند.
تربیت دینی زمانی به تجربه‌ای مشترک در خانواده تبدیل می‌شود که هر دو والد در آن حضور فعال داشته باشند.
ایمان؛ میراثی که در خانه شکل می‌گیرد
پژوهش مرکز تحقیقاتی پیو بار دیگر توجه‌ها را به واقعیتی مهم جلب می‌کند: خانواده یکی از نخستین محیط‌های شکل‌گیری هویت دینی کودکان است و مادران در این مسیر نقش برجسته‌ای دارند.
ایمان را نمی‌توان فقط با آموزش چند مفهوم یا حفظ کردن چند عبارت به نسل بعد منتقل کرد. کودک باید آن را در رفتار، محبت، آرامش و سبک زندگی خانواده تجربه کند.
شاید بتوان گفت ایمان نیز مانند زبان مادری، با شنیدن و دیدن و تکرار آموخته می‌شود؛ اما ماندگاری آن به همراهی و انتخاب آگاهانه اعضای خانواده نیاز دارد.
مادر می‌تواند نخستین معلم ایمان باشد، اما حفظ و انتقال این میراث مسئولیتی است که پدر و مادر باید در کنار یکدیگر بر عهده بگیرند.
منبع:تبیان