به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، اسلام دین اعتدال و پیامبر اسلام(ص) مبعوث‌شده برای تکمیل مکارم اخلاقی است؛ بااین‌حال، چرا گاهی شاهد تندروی، کندروی و رفتارهای غیراخلاقی به نام دین هستیم؟ چرا برخی افراد با برداشت‌های متفاوت از دین، یکدیگر را به بی‌دینی متهم می‌کنند؟ چگونه می‌توان به حقیقت تعالیم اسلامی نزدیک شد و مسلمانی متعادل بود؟
بنابر روایت ایکنا، مسعود اسماعیلی، پژوهشگر حوزه تربیت دینی، در کتاب «مؤمن متعادل و تربیت متعادل» به این پرسش‌ها پرداخته است. وی در مجموعه درس‌گفتارهایی با محوریت این کتاب، ابعاد مختلف تربیت دینی و ویژگی‌های مؤمن متعادل را بررسی می‌کند.
یکی از موضوعات مهم این درس‌گفتارها، جایگاه تکبر در شکل‌گیری انحراف‌های اخلاقی و فاصله گرفتن انسان از حقیقت است.
چرا تکبر را مادر بسیاری از رذائل اخلاقی می‌دانند؟
بالاترین نشانه هوس‌ورزی چیست؟ بدترین صفت اخلاقی کدام است؟ بزرگ‌ترین آفت عقل و مادر عیب‌های انسان چیست؟ چه خصلتی زمینه آشکار شدن رذائل اخلاقی را فراهم می‌کند؟
در روایات اسلامی، پاسخ این پرسش‌ها به صفتی مشترک می‌رسد: تکبر.
تکبر از زشت‌ترین صفات اخلاقی است که می‌تواند عقل انسان را تحت تأثیر قرار دهد و زمینه بروز بسیاری از رذائل را فراهم کند. این صفت در روایات با تعابیری مانند مادر عیب‌ها، لباس ابلیس و از بزرگ‌ترین عوامل طغیان انسان معرفی شده است.
تکبر فقط خودبرتربینی و تحقیر دیگران نیست
معنای شناخته‌شده تکبر برای بسیاری از مردم، خودبزرگ‌بینی و برتر دانستن خویش نسبت به دیگران است. فرد متکبر ممکن است در برخورد با اطرافیان چنان رفتار کند که گویی دیگران را کوچک و بی‌ارزش می‌داند.
نگاه تحقیرآمیز، احساس برتری نسبت به مردم و جدا دانستن خود از دیگران، از نشانه‌های این نوع تکبر است.
اما در فرهنگ روایی اسلام، معنای مهم دیگری نیز برای تکبر مطرح شده که کمتر مورد توجه قرار گرفته است: حق‌گریزی و نپذیرفتن حقیقت.
پیامبر(ص) تکبر را چگونه معنا کرده‌اند؟
در روایات، یکی از معانی مهم تکبر، ترک حق و خودداری از پذیرش حقیقت است.
بر اساس این نگاه، ممکن است انسانی دیگران را آشکارا تحقیر نکند و حتی در ظاهر رفتاری متواضعانه داشته باشد، اما هنگامی که با حقیقتی روبه‌رو می‌شود، به دلیل غرور و خودخواهی از پذیرش آن سر باز بزند.
امام صادق(ع) در روایتی می‌فرمایند:
«الکبرُ اَنْ تَغْمِضَ النّاسَ وَتَسفُهَ الحَقّ»
یعنی تکبر آن است که مردم را خوار بشماری و حق را نادیده بگیری و آن را سفاهت بدانی.
در تعابیر مختلف روایی نیز واژه‌هایی مانند «ترک الحق»، «انکار الحق»، «بطر الحق» و «جهد الحق» برای بیان ابعاد حق‌گریزی به کار رفته‌اند.
بنابراین، تکبر تنها به رفتار ظاهری و نوع برخورد با دیگران محدود نمی‌شود؛ بلکه گاهی در واکنش انسان به حقیقت آشکار می‌شود.
چرا پذیرش حق نشانه تواضع است؟
حضرت علی(ع) در روایتی، پذیرش حق را از مهم‌ترین جلوه‌های فروتنی معرفی می‌کنند:
«طَلَبتُ الخُضوعَ فما وَجَدْتُ إلّا بقبولِ الحقِّ، اقبَلُوا الحَقَّ، فإنَّ قبولَ الحقِّ یُبَعِّدُ مِن الکِبرِ»
یعنی فروتنی را جست‌وجو کردم و آن را جز در پذیرش حق نیافتم. پس حق‌پذیر باشید؛ زیرا پذیرفتن حق، انسان را از تکبر دور می‌کند.
این روایت نشان می‌دهد که معیار واقعی تواضع، صرفاً ظاهر رفتار یا شیوه سخن گفتن نیست. انسان متواضع کسی است که وقتی با حقیقت روبه‌رو می‌شود، حتی اگر پذیرش آن برخلاف خواسته‌ها و تصوراتش باشد، در برابر آن تسلیم شود.
در مقابل، کسی که با وجود شناخت حقیقت، از پذیرش آن خودداری می‌کند، گرفتار نوعی تکبر درونی است.
آیا پوشیدن لباس خوب و داشتن امکانات، تکبر محسوب می‌شود؟
در روایتی از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که اگر کسی به اندازه ذره‌ای تکبر داشته باشد، وارد بهشت نمی‌شود.
یکی از حاضران از پیامبر(ص) پرسید: گاهی انسان لباس زیبا می‌پوشد یا از مرکب و امکانات خوبی استفاده می‌کند؛ آیا این رفتارها نیز تکبر به شمار می‌روند؟
پیامبر(ص) توضیح دادند که صرف برخورداری از لباس مناسب یا امکانات خوب، تکبر نیست. البته ممکن است فردی همین امکانات را وسیله‌ای برای خودبرتربینی و تحقیر دیگران قرار دهد.
نکته اصلی این است که تکبر حقیقی با نپذیرفتن حق و انکار حقیقت ارتباط دارد، نه صرفاً با نوع پوشش یا امکانات زندگی.
چه کسانی گرفتار حق‌گریزی می‌شوند؟
در ادامه این بحث، به آیه ۹۴ سوره شعراء اشاره می‌شود:
«فَکُبْکِبُوا فِیهَا هُمْ وَالْغَاوُونَ»
یعنی آنان و گمراهان، در آتش افکنده می‌شوند.
در تبیین مفهوم گمراهی در این بحث، به این نکته اشاره می‌شود که مسئله اصلی، صرفاً ندانستن حقیقت نیست؛ بلکه گاهی انسان حق را می‌شناسد، اما برخلاف آن رفتار می‌کند.
اگر کسی حقیقتی را نشناسد، نمی‌توان همان مسئولیتی را که بر عهده فرد آگاه است، برای او در نظر گرفت. اما کسی که حق را می‌فهمد و بااین‌حال از پذیرش آن خودداری می‌کند، در معرض حق‌گریزی قرار دارد.
مهم‌ترین نشانه ایمان؛ حق‌جویی و حق‌پذیری
بر اساس این درس‌گفتار، تکبر را نباید فقط در رفتارهای آشکار خودبرتربینانه جست‌وجو کرد. گاهی انسان در ظاهر متواضع است، اما در برابر حقیقتی که با خواسته‌ها و باورهایش سازگار نیست، مقاومت می‌کند.
ازاین‌رو، یکی از مهم‌ترین راه‌های دوری از تکبر، تمرین پذیرش حق است؛ حتی زمانی که این پذیرش به معنای اصلاح رفتار، تغییر دیدگاه یا کنار گذاشتن اشتباهات گذشته باشد.
پرسش اساسی این است: آیا ما از کسانی هستیم که حقیقت را می‌شناسند، اما حاضر نیستند زیر بار آن بروند؟
مؤمن متعادل باید همواره در مسیر حق‌جویی، حق‌شناسی و حق‌پذیری حرکت کند؛ زیرا پذیرش حقیقت، یکی از مهم‌ترین نشانه‌های فروتنی و فاصله گرفتن از تکبر است.