به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، حوادث پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) از موضوعات مهم تاریخ اسلام است که در پژوهش‌های تاریخی و کلامی مورد توجه قرار گرفته است. در این میان، گزارش‌های مربوط به حضرت فاطمه زهرا(س) و فرزند ایشان، حضرت محسن(ع)، در منابع شیعه جایگاه ویژه‌ای دارد و از موضوعات مورد اختلاف در مطالعات تاریخی میان شیعه و اهل سنت به شمار می‌رود.
روایت شهادت حضرت زهرا(س) و سقط حضرت محسن(ع) در منابع کهن
برای بررسی پیشینه این موضوع، شماری از پژوهشگران به منابعی مانند «التحریش»، «الکافی»، «الاختصاص» و «کامل الزیارات» استناد می‌کنند.
بنابر روایت تسنیم، این آثار گزارش‌های متفاوتی دارند و برای شناخت دلالت تاریخی آنها باید میان محتوای روایت، زمان تألیف کتاب و اعتبار سند آن تفاوت گذاشت.
گزارش «التحریش» درباره باور شیعیان
یکی از متون مورد استناد در این زمینه، کتاب «التحریش» منسوب به ضرار بن عمرو، متکلم قرن دوم هجری، است. در گزارشی که از این اثر نقل شده، به باور گروهی از شیعیان درباره ظلم به حضرت فاطمه زهرا(س) و سقط فرزند ایشان اشاره شده است.
اهمیت این گزارش برای پژوهش تاریخی، در بازتاب این باور در اثری منسوب به متکلمی غیرشیعی در قرن دوم هجری است. بااین‌حال، برای تعیین ارزش استنادی آن باید متن اصلی، اعتبار انتساب کتاب به مؤلف و زمینه نقل این گزارش بررسی شود. همچنین، بازتاب یک عقیده در یک اثر، به‌تنهایی برای تعیین میزان رواج آن در همه جوامع شیعی آن دوره کافی نیست.
بر اساس اطلاعات ارائه‌شده درباره نسخه‌ای از «التحریش» که در کتابخانه شهر شهاره یمن نگهداری می‌شود، این نسخه در سال ۵۴۰ هجری قمری کتابت شده است. تاریخ کتابت نسخه موجود با تاریخ تألیف کتاب تفاوت دارد و برای تعیین قدمت دقیق متن باید شواهد نسخه‌شناختی و تاریخ انتقال اثر نیز بررسی شود.
«الکافی» درباره نام‌گذاری حضرت محسن(ع) پیش از تولد چه می‌گوید؟
در کتاب «الکافی» اثر شیخ کلینی، روایتی درباره نام‌گذاری فرزندان پیش از تولد نقل شده که در آن به نام حضرت محسن(ع) اشاره می‌شود. در بخشی از این روایت آمده است:
«سَمُّوا أَوْلَادَکُمْ قَبْلَ أَنْ یُولَدُوا، فَإِنْ لَمْ تَدْرُوا أَذَکَرٌ أَمْ أُنْثَی، فَسَمُّوهُمْ بِالْأَسْمَاءِ الَّتِی تَکُونُ لِلذَّکَرِ وَالْأُنْثَی، فَإِنَّ أَسْقَاطَکُمْ إِذَا لَقُوکُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَلَمْ تُسَمُّوهُمْ، یَقُولُ السِّقْطُ لِأَبِیهِ: أَلَا سَمَّیْتَنِی، وَقَدْ سَمَّی رَسُولُ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ مُحَسِّنًا قَبْلَ أَنْ یُولَدَ».
مضمون روایت این است که فرزندان پیش از تولد نام‌گذاری شوند و اگر جنسیت آنان مشخص نیست، نامی انتخاب شود که برای هر دو جنس کاربرد داشته باشد. در ادامه، از نام‌گذاری محسن به دست پیامبر اکرم(ص) پیش از تولد سخن گفته می‌شود.
این روایت در «الکافی» (جلد ۶، صفحه ۱۸، بر اساس ارجاع ارائه‌شده) آمده است. دلالت مستقیم آن بر نام‌گذاری حضرت محسن(ع) پیش از تولد است؛ اما این متن به‌تنهایی علت سقط ایشان را توضیح نمی‌دهد و برای بررسی چگونگی این واقعه باید به گزارش‌های دیگر مراجعه کرد.
روایت «الاختصاص» درباره سقط حضرت محسن(ع)
در کتاب «الاختصاص» نیز روایتی منسوب به امام صادق(ع) نقل شده که در آن، از آسیب‌دیدن حضرت فاطمه زهرا(س) و سقط فرزند ایشان سخن به میان آمده است. در بخشی از این گزارش می‌خوانیم:
«فَرَفَسَهَا بِرِجْلِهِ، وَکَانَتْ حَامِلَةً بِابْنٍ اسْمُهُ الْمُحْسِنُ، فَأَسْقَطَتِ الْمُحْسِنَ مِنْ بَطْنِهَا، ثُمَّ لَطَمَهَا، فَکَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی قُرْطٍ فِی أُذُنِهَا حِینَ نُقِفَتْ».
در این روایت، از واردشدن ضربه به حضرت زهرا(س)، بارداری ایشان و سقط حضرت محسن(ع) سخن گفته شده است. این گزارش، برخلاف روایت «الکافی»، مستقیماً به موضوع سقط می‌پردازد.
ارجاع ارائه‌شده برای این روایت، «الاختصاص» (صفحات ۱۸۴ و ۱۸۵) و «بحارالأنوار» (جلد ۲۹، صفحه ۱۹۲) است. برای داوری دقیق درباره اعتبار تاریخی آن، بررسی سند، نسخه مورد استفاده و نحوه نقل روایت در منابع بعدی ضرورت دارد.
حضرت محسن(ع) در روایت کوه کَمَد
روایت دیگری از عبدالله بن بکر ارجانی از امام صادق(ع) نقل شده که در آن، از کوهی به نام «کَمَد» در مسیر مکه یاد می‌شود. در این گزارش، کوه مذکور با سرنوشت قاتلان شماری از شخصیت‌های خاندان پیامبر(ص) مرتبط دانسته شده است.
در بخشی از متن آمده است:
«وَ قَاتِلِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ، وَقَاتِلِ فَاطِمَةَ، وَمُحَسِّنٍ، وَقَاتِلِ الْحَسَنِ وَالْحُسَیْنِ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ».
در این عبارت، از قاتل امیرالمؤمنین(ع)، قاتل حضرت فاطمه(س)، محسن و قاتلان امام حسن(ع) و امام حسین(ع) نام برده شده است. این روایت در ارجاعات ارائه‌شده به «الاختصاص» (جلد ۱، صفحه ۳۴۴) و «کامل الزیارات» (صفحات ۳۲۶ و ۳۲۷) نسبت داده شده است.
حضور نام حضرت محسن(ع) در این گزارش، یکی دیگر از شواهد متنی برای بررسی بازتاب یاد و سرنوشت ایشان در میراث روایی است. بااین‌حال، تفسیر دقیق عبارت و نسبت آن با گزارش‌های دیگر، به بررسی متن کامل روایت و اسناد مربوط نیاز دارد.
این منابع درباره پیشینه روایت شهادت حضرت زهرا(س) چه نشان می‌دهند؟
مجموع این گزارش‌ها نشان می‌دهد که موضوع حضرت محسن(ع) و حوادث مرتبط با حضرت فاطمه زهرا(س) در شماری از متون روایی و کلامی بازتاب یافته است. بااین‌حال، هر یک از این منابع به جنبه متفاوتی از موضوع می‌پردازد.
روایت «الکافی» بر نام‌گذاری محسن پیش از تولد تأکید دارد؛ روایت «الاختصاص» از آسیب‌دیدن حضرت زهرا(س) و سقط فرزند ایشان سخن می‌گوید؛ و روایت کوه کَمَد نام حضرت محسن(ع) را در کنار دیگر شخصیت‌های یادشده در متن می‌آورد. گزارش منسوب به ضرار بن عمرو نیز برای بررسی بازتاب این باور در نوشته‌های یک متکلم غیرشیعی اهمیت دارد.
برای رسیدن به نتیجه‌ای مستند، باید قدمت هر گزارش، اعتبار سند، انتساب کتاب و دلالت متن بر واقعه تاریخی به‌صورت جداگانه ارزیابی شود. همچنین، نقل یک باور در اثری متعلق به قرن دوم هجری، لزوماً به معنای اثبات همه جزئیات واقعه یا فراگیری یکسان آن باور در همه جوامع شیعی آن دوره نیست.
ازاین‌رو، این متون را می‌توان بخشی از شواهد موجود برای مطالعه پیشینه روایت شهادت حضرت زهرا(س) و سقط حضرت محسن(ع) دانست؛ شواهدی که ارزیابی دقیق آنها به بررسی مستقیم منابع و تحلیل تاریخی و حدیثی نیاز دارد.