به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، از سال ۱۳۹۶ که نخستین دوره جشنواره «خاتم» با هدف تولید ادبیات داستانی با محوریت شخصیت پیامبر اسلام(ص) توسط دفتر نشر فرهنگ اسلامی پایه‌گذاری شد تا روز گذشته، سه‌شنبه ۲۸ مهر ۱۴۰۵ که شاهد برگزاری آیین افتتاحیه تازه‌ترین دوره این رویداد در فروشگاه کتاب زیتون تهران بودیم، دوازده سال می‌گذرد. دوازده سالی که در طولش ضمن برگزاری «پیوسته و بدون انقطاع خاتم»، رد پای تغییراتی چون اضافه شدن بخش‌های «داستانک»، «طرح رمان» و «رمان» به بخش اصلی جشنواره؛ «داستان کوتاه در حداکثر پنج هزار کلمه در حوزه‌های بزرگسال، کودک و نوجوان» نیز قابل مشاهده است. فلسفه شکل‌گیری جشنواره «خاتم» در نخستین سال برگزاری (۱۳۹۶) از زبان مجید قیصری، دبیر وقت جشنواره این‌طور توضیح داده شده بود: «فلسفه شکل‌گیری جشنواره خاتم این بود که چون درباره حضرت محمد(ص) کمتر داستان ادبی تولید شده، براساس سیاست‌های برنامه‌ریزی شده، آثاری در این زمینه نوشته و داستان‌هایی که از جنبه ادبی خوبی برخوردارند، به جامعه معرفی شوند.» این فلسفه، روز گذشته (سه‌شنبه ۲۸ مهر ۱۴۰۵) در آیین افتتاحیه دوره دوازدهم از زبان علی‌اکبر اشعری، رئیس جشنواره این‌طور توضیح داده شد: «همه آموزه‌های دینی را نمی‌توان صرفاً از مسیر استدلال‌های عقلی و فلسفی به مخاطب رساند. روایت و داستان از مؤثرترین ابزارهای انتقال مفاهیم عمیق انسانی و اخلاقی است و همین باور، زمینه شکل‌گیری جشنواره خاتم را در دوازده سال گذشته فراهم کرده است.» علی‌اکبر اشعری، رئیس جشنواره «خاتم» در گفت‌وگو با خبرآنلاین، ضمن اشاره مجدد به انگیزه‌های شکل‌گیری جشنواره، ضرورت پرداختن به سیره پیامبر اسلام(ص) در ادبیات داستانی، روند تغییر بخش‌های رقابتی، نقش جشنواره در پرورش نویسندگان و برنامه‌های دوازدهمین دوره را تشریح کرد.
در جست‌وجوی یک الگو
علی‌اکبر اشعری درباره انگیزه شکل‌گیری جشنواره «خاتم» می‌گوید: «حدود ۱۲ سال پیش، همراه با جمعی از دوستان درباره مسائل فرهنگی جامعه و آسیب‌هایی که در این حوزه وجود دارد، گفت‌وگو می‌کردیم. بداخلاقی‌های اجتماعی و دیگر مشکلاتی که ریشه‌ها و ابعاد فرهنگی دارند، ما را به این فکر رساند که برای بهبود وضعیت موجود باید از جایی آغاز کرد. هرچند مسئولیت اصلی در این زمینه بر عهده دولت و نهادهای حکومتی است، اما یک مؤسسه انتشاراتی (دفتر نشر فرهنگ اسلامی) نیز می‌تواند به سهم خود نقش مؤثری ایفا کند.»
او ادامه می‌دهد: «ما برای پرداختن به مسائل مربوط به زندگی و رفتار اجتماعی، به محوری نیاز داشتیم که بتوان حول شخصیت و سیره او کار کرد و به این نتیجه رسیدیم که پیامبر اسلام می‌تواند چنین محوری باشد؛ شخصیتی که نه‌تنها مسلمانان، بلکه بسیاری از پیروان ادیان دیگر نیز برای او احترام قائل‌اند. در قرآن نیز بر اخلاق نیکوی پیامبر و پیروی از ایشان تأکید شده است. بنابراین، سیره پیامبر می‌توانست مبنایی برای پرداختن به موضوعات اخلاقی و فرهنگی جامعه باشد.»
رئیس جشنواره «خاتم» با اشاره به پیوند این ایده با ترویج کتاب‌خوانی توضیح می‌دهد: «از سوی دیگر، این نکته نیز مطرح بود که برای رونق کتاب‌خوانی باید نویسندگی را تقویت کرد. به همین دلیل، تصمیم گرفتیم جشنواره‌ای راه‌اندازی کنیم و از علاقه‌مندان بخواهیم درباره زندگی و سیره پیامبر اسلام داستان بنویسند. چنین رویکردی دو نتیجه داشت؛ نخست این‌که نویسندگان برای خلق اثر ناگزیر به مطالعه و تحقیق درباره زندگی پیامبر می‌شدند و دوم این‌که حاصل کار آنان می‌توانست سیره پیامبر را به شکلی خواندنی‌تر در اختیار نسل‌های جدید قرار دهد.»
تلاش برای پر کردن خلأ آثار داستانی درباره پیامبر
یکی از دغدغه‌های اولیه برگزارکنندگان جشنواره «خاتم»، کمبود آثار مکتوب درباره زندگی پیامبر اسلام بود؛ موضوعی که به گفته اشعری، در مقایسه با آثار مربوط به برخی پیامبران دیگر نیز به چشم می‌آمد. او در این‌باره می‌گوید: «در بررسی‌هایی که در آغاز کار انجام دادیم، متوجه شدیم آثار مکتوب درباره سیره پیامبر اسلام بسیار اندک است. حتی در میان آثار مربوط به شخصیت‌های دینی نیز حجم کارهایی که درباره خود پیامبر نوشته شده، با توجه به جایگاه ایشان، چشمگیر نیست؛ در حالی که پیامبر اسلام در مرکز این سنت دینی قرار دارد. طبیعی است وقتی آثار کافی برای مطالعه وجود نداشته باشد، شناخت عمومی از زندگی و سیره ایشان نیز محدود بماند.»
اشعری با اشاره به این‌که در نخستین سال‌های فعالیت جشنواره، برخی نویسندگان نیز از کمبود آثار درباره پیامبر اسلام انتقاد کرده بودند، می‌افزاید: «در سال‌های
بعد اما، اتفاق‌هایی افتاد که نشان داد این موضوع به‌تدریج مورد توجه بیشتری قرار گرفته است. برخی نویسندگان به نوشتن درباره پیامبر روی آوردند و ناشران دیگری نیز آثاری در این زمینه منتشر کردند. به گونه‌ای که در سال‌های اخیر، تعداد کتاب‌هایی که برای بررسی و انتشار به ما پیشنهاد می‌شود و موضوع آنها سیره پیامبر اسلام است، بسیار بیشتر شده است.»
به اعتقاد رئیس جشنواره «خاتم»، این روند نشان می‌دهد که ایجاد یک بستر ادبی و تشویق نویسندگان به پرداختن به موضوعی مشخص، می‌تواند توجه بیشتری به آن موضوع جلب کند. او همچنین معتقد است داستان کوتاه می‌تواند مقدمه‌ای برای ورود نویسندگان به تجربه‌های جدی‌تر داستان‌نویسی باشد و زمینه را برای خلق آثار گسترده‌تر فراهم سازد.
از داستان کوتاه تا رمان؛ گسترش قالب‌های جشنواره
جشنواره «خاتم» در نخستین دوره‌های خود با چند گروه از شرکت‌کنندگان و قالب‌های محدودتری فعالیت می‌کرد، اما به‌تدریج بخش‌های مختلفی به آن افزوده شد. اشعری در توضیح این روند می‌گوید: «در آغاز، آثار بسیار متفاوتی به جشنواره می‌رسید؛ از نوشته‌های دانش‌آموزان گرفته تا داستان‌های نویسندگان حرفه‌ای. برخی آثار برای کودکان نوشته شده بودند و برخی دیگر مخاطب بزرگسال داشتند. به همین دلیل، تصمیم گرفتیم شرکت‌کنندگان را در گروه‌های جداگانه دسته‌بندی کنیم تا هر گروه در فضای متناسب با خود رقابت کند.»
بر همین اساس، بخش دانش‌آموزی برای آثاری که خود دانش‌آموزان می‌نویسند، بخش داستان کودک و نوجوان و بخش داستان کوتاه بزرگسالان شکل گرفت. به گفته او، جشنواره از ابتدا محدودیتی از نظر سن، جنسیت، مذهب یا محل زندگی نویسندگان نداشته است و آثار ارسالی از خارج از کشور و نیز نوشته‌های پیروان ادیان مختلف را دریافت کرده است.
اشعری می‌گوید: «در ادامه مسیر، قالب‌های دیگری مانند داستانک و داستان کوتاهِ کوتاه نیز به جشنواره اضافه شد. پس از آن، برای حمایت از نویسندگانی که قصد نوشتن رمان داشتند، ابتدا بخش طرح رمان را راه‌اندازی کردیم. طرح‌های برتر انتخاب می‌شدند و برای نویسندگان آنها استاد راهنما در نظر می‌گرفتیم تا با کمک او کار را ادامه دهند و به مرحله تکمیل برسانند. حمایت از این آثار به انتشار و معرفی آنها نیز محدود نمی‌شد و تلاش می‌کردیم نویسندگان در مسیر تکمیل نوشته‌هایشان همراهی شوند. بعدتر، با توجه به تجربه به‌دست‌آمده، بخش رمان نیز به جشنواره اضافه شد.»
او با اشاره به اهمیت پشتیبانی از نویسندگان توضیح می‌دهد که آثار برگزیده پس از طی مراحل تکمیلی و ویرایش، در قالب کتاب منتشر می‌شوند. به گفته اشعری، تاکنون حدود ۴۰ عنوان کتاب در پیوند با فعالیت‌های جشنواره منتشر شده است؛ آثاری که برخی از آنها مجموعه‌داستان و برخی دیگر کتاب‌هایی مستقل هستند.
جشنواره‌ای برای پرورش نویسندگان، نه فقط انتخاب برگزیدگان
به گفته اشعری، یکی از دلایل استمرار جشنواره «خاتم»، نگاه تدریجی به رشد نویسندگان و کیفیت آثار بوده است. او تأکید می‌کند که برگزارکنندگان از همان ابتدا انتظار نداشته‌اند آثار کاملاً پخته و در سطح حرفه‌ای به دستشان برسد.
رئیس جشنواره خاتم می‌گوید: «در کنار جشنواره، کارگاه‌های آموزشی حضوری و مجازی برگزار کرده‌ایم و نشست‌های نقد داستان نیز داشته‌ایم تا نویسندگان بتوانند آثار خود را با کمک استادان و منتقدان بازبینی کنند. بر همین اساس، به‌تدریج شاهد بوده‌ایم که داستان‌ها پخته‌تر شده‌اند و کیفیت بهتری پیدا کرده‌اند. این روند نشان می‌دهد که اگر فرصت آموزش، تمرین و اصلاح در اختیار نویسندگان قرار بگیرد، امکان رشد آنها فراهم می‌شود.»
او با اشاره به حضور هم‌زمان نویسندگان حرفه‌ای و تازه‌کار در جشنواره می‌افزاید: «طبیعتاً شمار نویسندگان تازه‌قلم، به‌ویژه در بخش دانش‌آموزی، بیشتر است. با این حال، یکی از اتفاق‌های امیدوارکننده این بوده که برخی از برگزیدگان دوره‌های نخست، در سال‌های بعد به نویسندگان باتجربه‌تری تبدیل شده‌اند و اکنون در شمار داوران یا همکاران جشنواره قرار دارند.»
اشعری استمرار برگزاری جشنواره را نیز در همین چارچوب ارزیابی می‌کند و می‌گوید توقف رویدادهای فرهنگی می‌تواند اعتماد عمومی را نسبت به آنها کاهش دهد. به گفته او، جشنواره «خاتم» حتی در دوره همه‌گیری کرونا و در شرایط دشوار سال‌های اخیر متوقف نشده است؛ هرچند گاهی به دلیل محدودیت‌های ارتباطی و اینترنتی، زمان‌بندی برخی برنامه‌ها تغییر کرده است. او تأکید دارد که استمرار جشنواره به نویسندگان امکان می‌دهد برای دوره‌های بعدی برنامه‌ریزی کنند و از پیش نوشتن آثار خود را آغاز کنند.
پنج محور متناسب با نیازهای امروز جامعه
دوازدهمین دوره جشنواره خاتم در شرایطی فراخوان خود را منتشر کرده که برگزارکنندگان، علاوه بر هدف همیشگی جشنواره در زمینه پرداختن به سیره پیامبر اسلام، بر موضوعات مرتبط با مسائل روز جامعه نیز تأکید دارند.
اشعری در توضیح تفاوت این دوره با سال‌های گذشته می‌گوید: «در یازده دوره پیشین، نویسندگان آزادی بیشتری در انتخاب موضوع داشتند؛ اما در این دوره، هیئت علمی جشنواره پنج محور را با توجه به نیازهای امروز جامعه تعیین کرده است. موضوعاتی مانند وحدت مردم و همیاری اجتماعی در میان این محورها قرار دارند. هدف این است که نویسندگان از سیره پیامبر اسلام الهام بگیرند و درباره چگونگی تقویت همبستگی و همکاری در جامعه داستان بنویسند.»
او درباره برنامه‌های آموزشی این دوره نیز توضیح می‌دهد: «قرار است نشست‌هایی با حضور کارشناسان و استادان برگزار شود تا محورهای جشنواره تبیین شوند. مطالب مرتبط با این موضوعات و مقاله‌های راهنما نیز در اختیار علاقه‌مندان قرار خواهد گرفت. در کنار این برنامه‌ها، کارگاه‌های آموزشی و نشست‌های نقد داستان ادامه پیدا می‌کند. هیئت علمی نیز به‌طور مستمر جلسه دارد و هر زمان که نتایج این جلسات برای مخاطبان عمومی مفید باشد، اطلاعات آن منتشر خواهد شد.»
رئیس جشنواره «خاتم» در عین حال تأکید می‌کند که شرکت‌کنندگان برای تکمیل آثار خود فرصت دارند و می‌توانند پیش از پایان مهلت ارسال، نوشته‌هایشان را برای دریافت نظر و پیشنهادهای اصلاحی در اختیار داوران قرار دهند. به گفته او، نویسندگان می‌توانند با استفاده از این فرصت، آثار خود را بازبینی و پس از تکمیل، به‌صورت رسمی به جشنواره ارسال کنند.
گامی برای بین‌المللی شدن جشنواره خاتم
یکی دیگر از برنامه‌های دوازدهمین دوره جشنواره، تلاش برای گسترش فعالیت‌ها در خارج از ایران است. اشعری با اشاره به مناسبت هزار و پانصدمین سال ولادت پیامبر اسلام می‌گوید برگزارکنندگان تصمیم گرفته‌اند روند بین‌المللی شدن جشنواره را جدی‌تر دنبال کنند.
او توضیح می‌دهد: «در سال‌های گذشته، آثاری از خارج از کشور نیز به جشنواره رسیده بود، اما امسال می‌خواهیم این حضور را به شکلی رسمی‌تر و سازمان‌یافته‌تر دنبال کنیم. برای این کار باید گروه‌هایی از علاقه‌مندان به همکاری با جشنواره را در خارج از کشور شناسایی کنیم و با آنها ارتباط بگیریم. این گروه‌ها می‌توانند جشنواره را معرفی کنند و زمینه حضور نویسندگان ایرانی و غیرایرانی را فراهم آورند.»
به گفته اشعری، این روند به‌تدریج دنبال خواهد شد و هدف آن است که در دوره‌های آینده، جشنواره بتواند نویسندگانی را از بیرون از مرزهای ایران نیز جذب کند.
همکاری نهادهای فرهنگی در برگزاری جشنواره
رئیس جشنواره «خاتم» درباره نهادهای همکار نیز می‌گوید: «دفتر نشر فرهنگ اسلامی بنیان‌گذار و متولی اصلی این رویداد بوده است. در دوره‌های مختلف، مجموعه‌هایی مانند کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، حوزه هنری، سازمان اوقاف و خانه کتاب در برگزاری و پیشبرد بخش‌هایی از جشنواره همکاری داشته‌اند.» او به‌ویژه از نقش کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در بخش دانش‌آموزی یاد می‌کند.
اشعری در پایان تأکید می‌کند که هدف جشنواره صرفاً افزایش تعداد آثار یا انتخاب برگزیدگان نیست، بلکه ایجاد فرصتی برای آشنایی نسل‌های تازه با نویسندگی و کمک به رشد تدریجی آنان است. از نگاه او، حتی اگر نویسندگان در نخستین تجربه‌های خود به نتیجه‌ای کاملاً مطلوب نرسند، فرصت نوشتن، آموزش و اصلاح می‌تواند در آثار بعدی آنها نتیجه دهد و به پرورش نویسندگان بیشتری در کشور کمک کند.