به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، نهج‌البلاغه، مجموعه‌ای ارزشمند از خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات حکمت‌آمیز امام علی(ع)، حاصل تلاش ادبی و علمی سید رضی برای گردآوری گزیده‌ای از برجسته‌ترین سخنان امیرالمؤمنین(ع) است؛ اثری که با هدف نمایاندن جایگاه بی‌بدیل آن حضرت در فصاحت و بلاغت تدوین شد و به یکی از مهم‌ترین متون ادبی و دینی جهان اسلام تبدیل شد.
از یک فصل در کتابی ناتمام تا تألیف نهج‌البلاغه
سید ابوالحسن محمد بن حسین موسوی، مشهور به سید رضی یا شریف رضی، از دانشمندان، ادیبان و شاعران برجسته قرن چهارم هجری بود که نام او با تألیف نهج‌البلاغه پیوند خورده است. او در سال ۳۵۹ هجری قمری متولد شد و در سال ۴۰۶ هجری قمری درگذشت.
بنابر روایت شبستان، سید رضی در مقدمه نهج‌البلاغه، درباره چگونگی شکل‌گیری این اثر می‌نویسد که در دوران جوانی، نگارش کتابی درباره ویژگی‌ها و فضائل ائمه(ع) را آغاز کرده بود. این کتاب مجموعه‌ای از روایت‌های جالب و سخنان برجسته آنان را در بر می‌گرفت؛ اما دشواری‌های روزگار و موانع پیش‌آمده، فرصت تکمیل آن را از او گرفت.
در پایان آن کتاب، فصلی به سخنان کوتاه امام علی(ع) اختصاص داشت که در آن، مواعظ، حکمت‌ها، مثل‌ها و آداب نقل‌شده از آن حضرت گردآوری شده بود. این بخش، به دلیل برخورداری از مضامین ارزشمند و نکات ادبی برجسته، مورد توجه گروهی از دوستان سید رضی قرار گرفت. آنان از او خواستند مجموعه‌ای مستقل فراهم کند که در آن، سخنان برگزیده امیرالمؤمنین(ع)، از خطبه‌ها و نامه‌ها تا مواعظ و کلمات حکمت‌آمیز، گردآوری شده باشد.
انگیزه سید رضی از تدوین نهج‌البلاغه چه بود؟
سید رضی در مقدمه کتاب، به جایگاه ممتاز امام علی(ع) در عرصه سخنوری اشاره می‌کند و کلام آن حضرت را نمونه‌ای کم‌نظیر از فصاحت، بلاغت و ژرفای معنایی می‌داند. از نگاه او، سخنان امیرالمؤمنین(ع) مجموعه‌ای از آموزه‌های دینی، اخلاقی و اجتماعی را در خود جای داده و از نظر ادبی نیز جایگاهی ویژه دارد.
او بر این باور بود که امام علی(ع) سرچشمه فصاحت و منشأ بلاغت است و سخنوران و واعظان، مستقیم یا غیرمستقیم، از شیوه بیان و سخنان آن حضرت بهره گرفته‌اند. سید رضی همچنین کلام امام را برخوردار از جلوه‌هایی از دانش الهی و متأثر از تعالیم پیامبر اکرم(ص) معرفی می‌کند.
بر همین اساس، او درخواست دوستانش را پذیرفت و گردآوری این مجموعه را آغاز کرد. هدفش تنها جمع‌آوری سخنان پراکنده نبود؛ بلکه می‌خواست در کنار دیگر فضائل امیرالمؤمنین(ع)، عظمت شخصیت آن حضرت را در حوزه فصاحت و بلاغت نیز آشکار سازد. سید رضی معتقد بود که امام علی(ع) در میان شخصیت‌های گذشته‌ای که سخنی از آنان به یادگار مانده است، به مرتبه‌ای ممتاز در سخنوری دست یافته است.
«نهج‌البلاغه» به چه معناست؟
سید رضی پس از پایان کار، نام «نهج‌البلاغه» را برای اثر خود برگزید؛ عنوانی که به معنای «راه روشن بلاغت» است.
او درباره علت انتخاب این نام توضیح می‌دهد که کتاب، راه‌های سخنوری و بلاغت را پیش روی خواننده می‌گشاید و او را به مقصود نزدیک می‌کند. به اعتقاد سید رضی، این اثر تنها برای ادیبان و سخنوران سودمند نیست، بلکه دانشمندان، دانشجویان و پرهیزکاران نیز می‌توانند از معارف و آموزه‌های آن بهره ببرند.
این نام‌گذاری، بیانگر رویکرد ادبی و معرفتی سید رضی به سخنان امام علی(ع) است؛ رویکردی که در آن، ارزش‌های زبانی و هنری کلام، در کنار محتوای دینی، اخلاقی و اجتماعی آن مورد توجه قرار می‌گیرد.
ساختار نهج‌البلاغه؛ از خطبه‌ها تا کلمات حکمت‌آمیز
سید رضی برای تنظیم مطالب نهج‌البلاغه، سخنان امام علی(ع) را بر اساس موضوع و قالب بیان، در سه بخش اصلی دسته‌بندی کرد: خطبه‌ها و فرمان‌ها، نامه‌ها و پیام‌ها، و کلمات حکمت‌آمیز و موعظه‌ها.
او ابتدا خطبه‌های برجسته، سپس نامه‌های منتخب و در ادامه حکمت‌ها و سخنان کوتاه امام را گردآوری کرد و هر گروه را در بخشی مستقل قرار داد. البته همه سخنان به‌دست‌آمده الزاماً در یکی از این سه دسته نمی‌گنجیدند. ازاین‌رو، سید رضی برخی مطالب، از جمله مباحث مربوط به مناظره‌ها و پاسخ‌های امام به پرسش‌ها را، متناسب با موضوع در نزدیک‌ترین بخش جای داد.
نکته مهم در روش تدوین این کتاب آن است که سید رضی، گزینش سخنان درخشان و نکات برجسته را بر ترتیب تاریخی یا پیوستگی موضوعی همه مطالب مقدم می‌دانست. به همین دلیل، ممکن است بخش‌هایی از سخنان گردآوری‌شده، از نظر موضوع یا زمینه بیان، پیوند مستقیمی با یکدیگر نداشته باشند.
این شیوه نشان می‌دهد که هدف اصلی مؤلف، ارائه مجموعه‌ای برگزیده از زیباترین و پرمعناترین سخنان امام علی(ع) بوده است، نه تدوین گزارشی جامع و زمان‌بندی‌شده از همه خطبه‌ها و نامه‌های آن حضرت.
نهج‌البلاغه شامل چند خطبه، نامه و حکمت است؟
در نسخه‌ها و شمارش‌های رایج نهج‌البلاغه، این کتاب شامل ۲۴۱ خطبه، ۷۹ نامه و ۴۸۰ حکمت دانسته می‌شود. این مجموعه، گزیده‌ای از سخنان و مکتوبات امام علی(ع) است که سید رضی از منابع مختلف گردآوری و تنظیم کرده است.
سید رضی در مقدمه کتاب، درباره حدود کار خود، با صراحت توضیح می‌دهد که مدعی نیست به تمام سخنان امیرالمؤمنین(ع) دست یافته یا همه آنچه از آن حضرت نقل شده است، در این مجموعه آمده باشد. او حتی احتمال می‌دهد که حجم سخنانی که به آن‌ها دست نیافته، از مطالب گردآوری‌شده بیشتر باشد.
این توضیح، نکته‌ای اساسی درباره ماهیت نهج‌البلاغه به شمار می‌رود: این اثر، مجموعه‌ای منتخب از سخنان امام علی(ع) است که با معیارهایی ادبی و محتوایی گردآوری شده و نباید آن را شامل تمام آثار و گفتارهای باقی‌مانده از آن حضرت دانست.
میراثی ماندگار در ادبیات و معارف اسلامی
نهج‌البلاغه حاصل پیوند دانش، ذوق ادبی و ارادت سید رضی به شخصیت امام علی(ع) است. این کتاب با گردآوری خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های آن حضرت، مجموعه‌ای از آموزه‌های اخلاقی، اجتماعی، سیاسی و دینی را در اختیار خوانندگان قرار می‌دهد و هم‌زمان نمونه‌هایی برجسته از ظرفیت‌های زبان و ادبیات عرب را عرضه می‌کند.
سید رضی با انتخاب عنوان «نهج‌البلاغه» و توضیح انگیزه خود از تألیف آن، بر این نکته تأکید داشت که سخنان امام علی(ع) افزون بر محتوای عمیق و آموزنده، از جایگاهی ممتاز در فصاحت و بلاغت برخوردار است. همین رویکرد، این اثر را به یکی از شناخته‌شده‌ترین مجموعه‌های سخنان امام علی(ع) در سنت علمی و ادبی جهان اسلام تبدیل کرده است.