نگار علی- مرضیه ادهم، پژوهشگر حوزه اینترنت و فضای مجازی، در گفت‌وگو با خبرآنلاین به بررسی ابعاد کمتر دیده‌شده حقوق کودکان در فضای مجازی پرداخته است؛ از انتشار تصاویر کودکان توسط والدین و خطرات هوش مصنوعی تا آزارهای آنلاین و پیامدهای سیاست‌های فیلترینگ. او تأکید می‌کند که حمایت از کودکان نباید به محروم کردن آن‌ها از اینترنت و ابزارهای دیجیتال محدود شود.
ادهم در گفت‌وگو با خبرگزاری خبرآنلاین، با انتقاد از رویکردهای محدودکننده در سیاست‌گذاری فضای مجازی گفت: حمایت از کودکان نباید به محدودسازی فراگیر دسترسی به اینترنت تقلیل پیدا کند. سیاست‌های حمایتی باید ضمن کاهش خطرهای فضای مجازی، حق دسترسی کودکان به آموزش، اطلاعات و امکانات رشد را نیز حفظ کنند.
او با اشاره به تأثیر اختلال اینترنت بر آموزش آنلاین گفت: دسترسی پایدار به اینترنت بخشی از امکان بهره‌مندی کودکان از آموزش است و محدودیت‌های فراگیر، بدون توجه به نیازهای متفاوت گروه‌های سنی، می‌تواند دسترسی آن‌ها به منابع آموزشی و خدمات دیجیتال را مختل کند.
فیلترینگ چگونه کودکان را در معرض خطر قرار می‌دهد؟
ادهم با اشاره به پیامدهای استفاده گسترده از فیلترشکن‌ها گفت: بسیاری از فیلترشکن‌های رایگان ممکن است حاوی بدافزار باشند یا کاربران را در معرض تبلیغات نامناسب و کلاهبرداری قرار دهند. در نتیجه، کودکی که برای دسترسی به یک خدمت عادی اینترنتی ناچار به استفاده از فیلترشکن می‌شود، ممکن است با خطرهایی مواجه شود که در شرایط دسترسی ایمن و متناسب با سن، احتمال مواجهه با آن‌ها کمتر است.
به گفته این پژوهشگر، استفاده از فیلترشکن می‌تواند احتمال مواجهه کودکان با تبلیغات نامناسب، پیام‌های فریبنده و تلاش برای سرقت اطلاعات را افزایش دهد. در چنین شرایطی، سیاستی که با هدف حفاظت از کودک اجرا می‌شود، ممکن است او را در مسیر دسترسی به خدمات آنلاین با خطرهای تازه‌ای مواجه کند.
او افزود: در کنار فیلترینگ، تحریم‌ها نیز دسترسی کاربران ایرانی به برخی خدمات و ابزارهای دیجیتال را دشوارتر کرده‌اند؛ بنابراین خانواده‌ها برای حفاظت از کودکان خود با محدودیت‌های مضاعفی روبه‌رو هستند.
مرضیه ادهم، پژوهشگر حوزه اینترنت و فضای مجازی
فیلترینگ ابزارهای کنترل والدین را محدود می‌کند
این پژوهشگر ارتباطات با بیان اینکه خانواده‌ها برای مدیریت استفاده کودکان از اینترنت به ابزارهای متناسب با سن نیاز دارند، گفت: فیلترینگ می‌تواند امکان استفاده از برخی خدمات ویژه کودکان، تنظیمات ایمنی و ابزارهای کنترل والدین را محدود کند.
به گفته ادهم، والدین باید بتوانند متناسب با سن کودک، زمان استفاده از اینترنت را مدیریت کنند، محدودیت‌های سنی را در نظر بگیرند و دسترسی او به محتواهای نامناسب را کاهش دهند. اما زمانی که دسترسی به برخی خدمات و ابزارهای حمایتی مسدود است، اجرای این اقدامات دشوارتر می‌شود.
او تأکید کرد که حمایت از کودک به معنای محروم کردن او از اینترنت نیست؛ بلکه باید امکان دسترسی ایمن و متناسب با سن فراهم شود تا خانواده‌ها بتوانند از ابزارهای موجود برای کاهش خطرهای فضای مجازی استفاده کنند.
عادی‌شدن استفاده از فیلترشکن؛ چالشی برای تربیت رسانه‌ای کودکان
ادهم یکی دیگر از پیامدهای فیلترینگ را تأثیر آن بر الگوی رفتاری کودکان در خانواده دانست و گفت: وقتی استفاده از ابزارهای دور زدن فیلترینگ در میان بخش بزرگی از جامعه رواج پیدا می‌کند، کودکان نیز این رفتار را در محیط خانواده مشاهده می‌کنند.
به گفته او، در چنین شرایطی والدین نمی‌توانند به‌سادگی از فرزندان خود انتظار داشته باشند که به قواعدی پایبند بمانند که خودشان در عمل آن‌ها را دور می‌زنند. این وضعیت می‌تواند به عادی‌شدن قانون‌گریزی در تجربه روزمره کودکان منجر شود.
این پژوهشگر ارتباطات افزود: خانواده‌ها و مدارس هرچقدر هم برای آموزش مسئولیت‌پذیری و رعایت قانون تلاش کنند، وقتی کودکان به‌طور مستمر شاهد دور زدن قواعد در محیط پیرامون خود هستند، آموزش و تربیت رسانه‌ای آن‌ها با تناقض مواجه می‌شود.
ادهم: حمایت از کودک نباید به محرومیت از اینترنت منجر شود
این پژوهشگر با تأکید بر ضرورت تفکیک حمایت از کودک و محدودسازی دسترسی او گفت: محدودیت‌های مرتبط با ایمنی کودکان باید متناسب با سن و شرایط آن‌ها باشد و نباید به بهانه حفاظت از یک گروه سنی، دسترسی همه کاربران به خدمات دیجیتال محدود شود.
به گفته ادهم، سیاست‌گذاری مؤثر در این حوزه باید بر آموزش سواد رسانه‌ای، فراهم کردن ابزارهای ایمن و متناسب با سن، تقویت توانایی والدین برای نظارت آگاهانه و کاهش خطرهای واقعی فضای مجازی متمرکز باشد.
او تأکید کرد که هدف از حفاظت از کودکان باید فراهم کردن امکان حضور امن آن‌ها در محیط دیجیتال باشد، نه حذف دسترسی‌هایی که برای آموزش، رشد و کسب مهارت به آن نیاز دارند.