به گزارش خبرآنلاین، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امورخارجه جمهوری اسلامی ایران، روز پنجشنبه ۲۳ مهر اعلام کرد عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، برای شرکت در اجلاس سالانه وزیران امور خارجه سازمان همکاری‌های اسلامی به بغداد سفر می‌کند. به گفته او، این سفر برای حضور در پنجاه و دومین اجلاس شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری‌های اسلامی در روزهای شنبه و یکشنبه ۲۵ و ۲۶ مهرماه، انجام می‌شود.
به روایت ایرنا؛ پس از ۴۵ سال این نخستین بار است که عراق میزبان این اجلاس می‌شود؛ بغداد پیش‌تر در سال ۱۹۸۱ میزبان نشست شورای وزیران خارجه سازمان همکاری‌های اسلامی بوده است.
اجلاس مهم در بحبوحه جنگ تحمیلی
اجلاس ۱۹۸۱ بغداد دقیقاً در اوج آغاز جنگ ایران و عراق برگزار شد و یکی از بحث‌برانگیزترین دوره‌های شورای وزیران خارجه سازمان کنفرانس اسلامی (نام پیشین سازمان همکاری‌های اسلامی) بود. جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، دقیقا یک سال قبل از این نشست آغاز شده‌بود و سازمان کنفرانس اسلامی تقریباً بلافاصله تلاش کرد میان دو کشور میانجی‌گری کند؛ هیئت صلح اسلامی در فوریه و مارس ۱۹۸۱ به تهران و بغداد سفر کرد و طرح‌هایی برای آتش‌بس، عقب‌نشینی نیروها و مذاکرات سیاسی ارائه داد اما هر دو طرف آن را نپذیرفتند.
ایران به دلیل اشغال بخش‌هایی از خاک خود توسط عراق، بر لزوم تعیین متجاوز و عقب‌نشینی نیروهای عراقی به‌عنوان پیش‌شرط هر مذاکره تأکید داشت و به همین دلیل با برگزاری اجلاس وزرای خارجه در بغداد مخالفت کرد و خواستار مکانی بی‌طرف شد؛ اما این درخواست پذیرفته نشد. در نشست ۱۹۸۱ بغداد، صدام حسین، رئیس‌جمهور وقت عراق، در سخنرانی افتتاحیه عراق را از هر مسئولیت اخلاقی و حقوقی در ادامه جنگ مبری دانست و مسئولیت تداوم درگیری را متوجه مقام‌های ایران کرد؛ این سخنان بخشی از اسناد رسمی اجلاس شد. در چنین شرایطی می‌توان گفت که اجلاس ۱۹۸۱ بغداد برای ایران نه یک محفل بی‌طرف دیپلماتیک که نمونه‌ای از ناتوانی یا سوگیری سازمان کنفرانس اسلامی در مدیریت جنگ ایران و عراق تلقی شد.
۴۵ سال بعد، روابط تهران و بغداد به شکل قابل توجهی دچار دگردیسی شده‌است. حکومت جدید عراق روابط بسیار نزدیک و دوستانه‌ای با تهران دارد و بغداد یکی از شرکای اصلی تجاری ایران محسوب می‌شود. با این حال پس از ۴۵ سال، بار دیگر این نشست همزمان با جنگ تحمیلی دیگری علیه ایران برگزار می‌شود. تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران در حال نزدیک شدن به هشتمین ماه خود است.
این نخستین بار در سال‌های اخیر نیست که نشست شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری اسلامی با جنگ علیه ایران همزمان می‌شود. سال گذشته نیز اجلاس این شورا در استانبول، در روزهای ۳۱ خرداد و اول تیر ۱۴۰۴، همزمان با جنگ ۱۲روزه و تجاوز نظامی اسرائیل به ایران برگزار شد؛ نشستی که سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، نیز در آن حضور داشت. براین اساس، مواضع اتخاذشده در استانبول می‌تواند معیاری برای سنجش نحوه مواجهه سازمان همکاری اسلامی با جنگ علیه ایران در اجلاس امسال باشد.
در «اعلامیه استانبول»، اعضا حملات اخیر اسرائیل به ایران، سوریه و لبنان را محکوم کردند و این اقدامات را نقض آشکار حاکمیت و امنیت این کشورها و نقض حقوق بین‌الملل دانستند. این اعلامیه همچنین خواستار اقدامات بازدارنده جامعه بین‌المللی برای پایان دادن به تجاوز و پاسخگو کردن رژیم اسرائیل در قبال اقدامات خود شد. بند ۱۲ اعلامیه نیز به‌طور مشخص تجاوز اسرائیل به جمهوری اسلامی ایران را به‌شدت محکوم کرد، بر ضرورت توقف فوری حملات تأکید داشت و نسبت به پیامدهای انسانی، اقتصادی و زیست‌محیطی تشدید تنش‌ها در منطقه ابراز نگرانی کرد. شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری اسلامی همچنین قطعنامه‌ای در محکومیت حملات به ایران تصویب کرد.
باید دید آیا نشست بغداد می‌تواند به موضعی هم‌سنگ یا قاطع‌تر در محکومیت تجاوز نظامی به ایران منجر شود یا اختلاف دیدگاه کشورهای عضو، مانع از تکرار چنین موضعی خواهد شد. انتظار می‌رود تهران رایزنی‌های گسترده‌ای را برای ایجاد اجماع میان اعضا و دستیابی به موضعی قاطع در قبال تجاوز نظامی به ایران دنبال کند. در مقابل، برخی کشورهای عربی نیز ممکن است بر گنجاندن اشاره به حملات ایران علیه پایگاه‌هایی که مبدأ تجاوز به ایران بوده‌اند و در خاک کشورهای منطقه قرار دارند، در بیانیه پایانی تأکید کنند.
از این رو، دستیابی به اجماع در دومین سازمان بین‌المللی بزرگ جهان، به‌ویژه درباره تجاوز نظامی خارجی به یکی از اعضای آن، ساده نخواهد بود. تجربه اجلاس استانبول نشان داد که امکان محکومیت رسمی حملات به ایران وجود دارد؛ اما آزمون امسال این است که آیا چنین موضعی در شرایط پیچیده‌تر جنگ و اختلاف دیدگاه‌های منطقه‌ای نیز قابل تکرار خواهد بود یا خیر.
برگزاری اجلاس امسال در بحبوحه بحران‌های متعدد در جهان اسلام، از سودان و یمن تا لبنان، سوریه، افغانستان و پاکستان، اهمیت این آزمون را دوچندان می‌کند. این نشست با شعار محوری «گفت‌وگو و همبستگی: دو رکن اساسی برای ارتقای صلح و توسعه پایدار» برگزار می‌شود؛ شعاری که تحقق آن مستلزم آن است که اعضا بتوانند فراتر از اختلافات دوجانبه و ملاحظات سیاسی، درباره بحران‌های درون جهان اسلام و تجاوزهای تحمیل‌شده از بیرون به مواضعی مشترک دست یابند.
عراق آماده میزبانی از مهم‌ترین رویداد دیپلماتیک این کشور
وزارت خارجه عراق اعلام کرده که ۵۵ کشور عضو و ناظر در نشست حضور خواهند داشت و تمامی ترتیبات سازمانی، لجستیکی و امنیتی برای برگزاری اجلاس تکمیل شده است.
مهم‌تر از تعداد شرکت‌کنندگان، تحویل ریاست یک‌ساله شورای وزیران امور خارجه از ترکیه به عراق است. این تحویل مسئولیت به بغداد امکان می‌دهد در طول یک سال آینده، دست‌کم در سطح دیپلماتیک، بر اولویت‌های سازمان همکاری‌های اسلامی اثر بگذارد؛ از جمله هماهنگی مواضع کشورهای عضو درباره فلسطین، امنیت منطقه‌ای، بحران‌های انسانی و تقویت همکاری‌های اقتصادی و فرهنگی.
برای عراق، این میزبانی از ابعاد نمادین فراتر است. کشوری که دهه‌ها جنگ، تحریم، اشغال، بحران امنیتی و ناآرامی داخلی را تجربه کرده، اکنون می‌کوشد خود را به‌عنوان کشوری معرفی کند که می‌تواند میزبان گفت‌وگوهای بین‌المللی باشد و در مدیریت بحران‌های منطقه‌ای نقش میانجی ایفا کند. سخنگوی نشست، حسنین کامل، تأکید کرده میزبانی بغداد به تقویت حضور دیپلماتیک و جایگاه منطقه‌ای و بین‌المللی عراق کمک می‌کند.
دستور کار در سایه بحران‌های متعدد
نشست بغداد در شرایطی برگزار می‌شود که جهان اسلام با مجموعه‌ای از بحران‌های همزمان روبه‌روست. محور اصلی و پررنگ‌ترین موضوع نشست، مسئله فلسطین و پیامدهای نسل‌کشی در نوار غزه است. رسانه‌ها و منابع رسمی عراقی، فلسطین و غزه را محور اصلی ۵۲مین اجلاس وزیران خارجه سازمان همکاری‌های اسلامی معرفی کرده‌اند.
هر چند که موضوع فلسطین محوری‌ترین مساله کانونی در تشکیل این سازمان بزرگ بین‌المللی بود، اما در سال‌های اخیر با عادی‌سازی روابط برخی کشورهای مسلمان با رژیم اسرائیل، فرآیند ایجاد اجماع میان کشورها برای محکومیت جنایت‌های رژیم اسرائیل تا حدی دچار اخلال شده‌است. با این حال موضوع فلسطین همچنان کانونی‌ترین محور مذاکرات و بیانیه‌های سازمان است.
در کنار نسل‌کشی غزه، وضعیت کرانه باختری از جمله شهرک‌سازی‌ها و اقدام‌های تروریستی سازمان‌یافته تحت حمایت رژیم اسرائیل علیه فلسطینیان، اشغالگری اسرائیل در سوریه و لبنان نیز در فضای نشست اهمیت دارد.
بحران یمن نیز از دیگر موضوعات مهم نشست است. گزارش‌ها حاکی‌اند وضعیت یمن، تنش‌های مرتبط با امنیت دریایی و پیامدهای ادامه‌دار جنگ در این کشور در دستور کار قرار دارد. بحران یمن نه‌تنها یک مسئله داخلی، بلکه به دلیل اثرگذاری بر امنیت دریای سرخ، تنگه باب‌المندب و مسیرهای تجاری جهانی، ابعادی فراملی دارد.
افغانستان و پاکستان نیز در این نشست در کانون توجه قرار دارند. تنش‌های تازه میان کابل و اسلام‌آباد، می‌تواند یکی از موضوعات حساس رایزنی‌های حاشیه‌ای نشست باشد.
بحران سودان نیز از جمله فاجعه‌های انسانی و سیاسی جهان اسلام است که در نشست مطرح می‌شود. جنگ داخلی، فاجعه انسانی، آوارگی گسترده و فروپاشی نهادهای دولتی، سودان را به یکی از بحرانی‌ترین کشورهای منطقه تبدیل کرده است.
تجاوز نظامی ادامه‌دار آمریکا و اسرائیل به ایران نیز بخشی از زمینه سیاسی نشست است. موضوعی که بدون تردید در رایزنی‌های ایران با کشورهای اسلامی و در سخنرانی عراقچی مورد اشاره قرار خواهد گرفت.
پیشنهاد وساطت ایران برای پایان جنگ یمن
از آنجا که پیش‌بینی می‌شود موضوع یمن یکی از محورهای اصلی سخنرانی‌ها و موضع‌گیری‌ها در این نشست باشد، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران از هفته گذشته به صورت پیوسته تلاش‌هایی را برای میانجی‌گری با هدف توقف درگیری‌ها در یمن آغاز کرده‌است. در طول هفته گذشته سیدعباس عراقچی با همتایان خود از عربستان سعودی، ترکیه، مصر و عراق در خصوص برنامه ایران برای کاهش تنش در یمن به صورت تلفنی رایزنی کرد.
سیدعباس عراقچی در تماس تلفنی با فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، بر ضرورت رویکرد سیاسی و دیپلماتیک تاکید کرد و گفت ایران آماده است هر کمک لازم را برای آغاز گفت‌وگو میان عربستان و یمن و رسیدن به راه‌حل سیاسی ارائه دهد.
وزیر خارجه در این تماس گفت: «اصرار بر رویکرد نظامی و بی‌توجهی به راه‌حل سیاسی، موجب پیچیده‌ترشدن وضعیت موجود خواهد شد.» وی تاکید کرد: «جمهوری اسلامی ایران آماده هرگونه مساعدت برای کمک به شروع گفت‌وگو بین عربستان و یمن و مساعدت جهت دستیابی به راه‌حلی سیاسی است.»
اسماعیل بقائی نیز در نشست هفتگی با خبرنگاران، آمادگی ایران برای کمک به حل مسئله یمن از طریق گفت‌وگو را تکرار کرد. او اعلام کرد ایران «آماده کمک به حل‌وفصل بحران یمن از طریق گفت‌وگو» است و از «مساعی جمیله خود برای کمک به گفت‌وگو میان طرفین» استفاده خواهد کرد.
سخنگوی وزارت خارجه همچنین گفت تهران «از اجرای هر آنچه طرفین با یکدیگر بر سر آن توافق کرده‌اند، حمایت می‌کند». او با اشاره به حمله به فرودگاه صنعا در ۲۲ تیرماه، این حادثه را عاملی بالقوه برای تشدید اوضاع توصیف کرد و تأکید کرد ایران اکنون خواستار حل‌وفصل وضعیت از طریق گفت‌وگو و تعامل است.
گفت‌وگو و همبستگی
شعار رسمی دوره ۵۲، «گفت‌وگو و همبستگی: دو رکن اساسی برای ارتقای صلح و توسعه پایدار» است. این شعار در نگاه نخست کلی و نمادین به نظر می‌رسد، اما در شرایط کنونی معنای عملیاتی روشنی دارد.
«گفت‌وگو» در نشست بغداد می‌تواند به معنای کوشش برای جلوگیری از تشدید تنش‌ها، فعال‌سازی کانال‌های دیپلماتیک و ایجاد فضایی برای رایزنی میان کشورهایی باشد که روابطشان پرتنش است. «همبستگی» نیز بیشتر به هماهنگی مواضع کشورهای اسلامی در قبال فلسطین، محکومیت اقدامات نظامی علیه کشورهای منطقه و حمایت از بحران‌زدگان اشاره دارد.
با این حال، تجربه تاریخی سازمان همکاری‌های اسلامی نشان می‌دهد فاصله میان بیانیه‌های مشترک و اقدام عملی همواره یکی از چالش‌های اصلی این سازمان بوده است. سازمان همکاری‌های اسلامی معمولاً در موضوعاتی مانند فلسطین مواضع جمعی صادر می‌کند اما توان اجرایی مستقیم و ابزارهای الزام‌آور آن محدود است. بنابراین، ارزش واقعی نشست بغداد نه فقط در صدور قطعنامه بلکه در توانایی بغداد برای تبدیل شعار «گفت‌وگو و همبستگی» به ابتکارهای مشخص، پیگیری‌شده و اثرگذار خواهد بود.
برای ایران، نشست بغداد فرصتی برای رایزنی با طیف گسترده‌ای از کشورهای اسلامی است. انتظار می‌رود عراقچی در حاشیه این اجلاس دیدارهای متعددی با همتایان خود از کشورهای اسلامی از جمله با وزیران خارجه پاکستان، مصر و ترکیه داشته‌باشد.
با وجود اهمیت نمادین و سیاسی نشست، چالش‌های جدی پیش روی بغداد و سازمان همکاری‌های اسلامی وجود دارد. نخست، اختلافات عمیق میان کشورهای عضو درباره فلسطین، روابط با اسرائیل، موضع‌گیری در قبال آمریکا و نحوه مدیریت بحران‌های منطقه‌ای، می‌تواند مانع از صدور قطعنامه‌های قوی و منسجم شود.
دوم، توان اجرایی محدود سازمان همکاری‌های اسلامی همواره مسئله‌ساز بوده است. سازمان فاقد ابزارهای نظامی، اقتصادی یا قضایی قدرتمند برای الزام کشورهای عضو به اجرای تصمیمات است. بنابراین، خروجی نشست بیشتر در قالب بیانیه، قطعنامه و هماهنگی سیاسی خواهد بود تا اقدام عملی فوری.
نشست بغداد در شرایطی برگزار می‌شود که جهان اسلام با بحران‌های همزمان و پیچیده‌ای روبه‌روست؛ از جنایات رژیم اسرائیل در غزه و کرانه باختری و اشغال شرق سوریه و جنوب لبنان، تا تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، شعله‌ور شدن مجدد بحران یمن، درگیری‌های میان افغانستان و پاکستان و بحران سودان. در چنین فضایی، شعار «گفت‌وگو و همبستگی» نه‌تنها یک شعار نمادین که نیازی عملی برای جلوگیری از تشدید تنش‌ها و هماهنگی مواضع کشورهای اسلامی است.
برای عراق، این نشست فرصتی تاریخی برای بازگشت به صحنه دیپلماسی منطقه‌ای و بین‌المللی پس از ۴۵ سال است. برای ایران، حضور عراقچی در بغداد فرصتی برای رایزنی با طیف گسترده‌ای از کشورهای اسلامی و بیان روایت تهران درباره بحران‌های منطقه‌ای است. پیشنهاد وساطت ایران برای پایان جنگ یمن نیز نشان می‌دهد تهران می‌خواهد پیش از نشست، نقش خود را به‌عنوان میانجی و بازیگر مؤثر در مدیریت بحران‌های منطقه‌ای تقویت کند.