به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، صبر حضرت زینب(س) را نباید به تحمل منفعلانه رنج و اندوه تقلیل داد، صبر زینبی الگویی از مقاومت آگاهانه، دفاع از حق و حفظ کرامت انسانی است که با تکیه بر عقلانیت و مبانی دینی می‌تواند راهگشای نسل‌های مختلف در مواجهه با ظلم و بی‌عدالتی باشد.
بنابر روایت ایسنا، حجت‌الاسلام والمسلمین هادی سروش، استاد فقه و فلسفه حوزه علمیه قم، هم‌زمان با سالروز ولادت حضرت زینب(س) در گفت‌وگویی با تشریح ابعاد شخصیتی و سیره آن حضرت پس از واقعه کربلا اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین مفاهیمی که در ارتباط با زندگی و نقش حضرت زینب(س) پس از عاشورا مطرح می‌شود، «صبر زینبی» است؛ مفهومی که نه‌تنها در تاریخ اسلام، بلکه در زندگی فردی و اجتماعی انسان‌ها نیز می‌تواند الگویی راهبردی برای دفاع از حق و حقیقت باشد.
برای درک درست این الگو، نباید صبر حضرت زینب(س) را به نوعی تحمل منفعلانه یا تسلیم در برابر فشارهای دشمن تقلیل داد. فهم دقیق این مفهوم مستلزم آن است که ابتدا معنای صبر را در آموزه‌های دینی بشناسیم و سپس نسبت آن را با رفتار و مواضع حضرت زینب(س) در مواجهه با مصائب کربلا و حوادث پس از آن بررسی کنیم.
صبر؛ خویشتن‌داری بر مدار عقل و شرع
این استاد حوزه علمیه قم با اشاره به تعریف صبر در آثار عالمان دینی و عارفان گفت: صبر را با عبارت «حبس النفس علی ما یقتضیه العقل و الشرع» تعریف کرده‌اند؛ به این معنا که انسان خود را بر اساس اقتضائات عقل و شرع مدیریت کند و در مواجهه با حوادث، از مسیر درست خارج نشود.
صبر به معنای انفعال و دست‌کشیدن از مسئولیت نیست، بلکه نوعی خویشتن‌داری آگاهانه است که به انسان کمک می‌کند در شرایط دشوار نیز بر اساس عقل، ایمان و اصول اخلاقی رفتار کند. بر همین اساس، صبر می‌تواند با شهامت، تصمیم‌گیری درست و ایستادگی در برابر فشارها همراه باشد.
وی با استناد به آیه هفدهم سوره لقمان، «وَاصْبِرْ عَلَیٰ مَا أَصَابَکَ إِنَّ ذَٰلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ»، اظهار کرد: قرآن کریم صبر در برابر دشواری‌ها را از امور مهم و نیازمند اراده و استواری معرفی می‌کند. در تفسیر این آیه، بر این نکته تأکید شده است که انسان در مواجهه با حوادث و فشارها، ضمن حفظ خویشتن‌داری، شهامت و استقامت خود را نیز حفظ کند.
این استاد فقه و فلسفه حوزه علمیه قم افزود: صبری که با اراده، پایداری و شهامت همراه باشد، از سطح تحمل صرف فراتر می‌رود و به عاملی برای حفظ هویت، کرامت و اصول انسانی تبدیل می‌شود. از این منظر، صبر حضرت زینب(س) را می‌توان نمونه‌ای برجسته از آنچه قرآن از آن با تعبیر «عزم الامور» یاد می‌کند، دانست.
صبر زینبی؛ استقامت همراه با کنشگری
سروش با بیان اینکه سیره حضرت زینب(س) پس از واقعه کربلا از مصادیق روشن صبر فعالانه است، گفت: حضور آن حضرت در کوفه و شام و مواجهه با شرایط دشوار اجتماعی و سیاسی آن روزگار نشان می‌دهد که صبر زینبی صرفاً به معنای تحمل مصیبت نبود، بلکه با روشنگری، دفاع از حقیقت و ایستادگی در برابر ظلم همراه شد.
صبری که به سود دشمن تمام نشود، به پذیرش شکست و تسلیم در برابر اراده او نینجامد و بتواند برای دیگران و نسل‌های آینده منشأ آگاهی و مقاومت باشد، صبری فعالانه و اثرگذار است. در چنین الگویی، حتی اگر انسان بخش مهمی از داشته‌های خود را در حوادث از دست بدهد، همچنان می‌تواند با حفظ اصول و مواضع خود، در مسیر دفاع از حقیقت نقش‌آفرینی کند.
این استاد حوزه علمیه قم با اشاره به مواجهه حضرت زینب(س) با عبیدالله بن زیاد اظهار کرد: هنگامی که ابن زیاد تلاش کرد واقعه کربلا را به‌عنوان نشانه شکست و رسوایی خاندان پیامبر(ص) معرفی کند، حضرت زینب(س) با پاسخی قاطع، این روایت را به چالش کشید و معیار ارزیابی شخصیت انسان را از ظاهر حوادث به پاکی، اخلاق و حقیقت بازگرداند.
به گفته وی، این موضع‌گیری نشان می‌دهد که حضرت زینب(س) حتی در شرایطی که در ظاهر در موقعیت ضعف و اسارت قرار داشت، اجازه نداد دشمن معنای واقعه را مطابق خواست خود تعریف کند. چنین رفتاری جلوه‌ای از شهامت، عزت‌نفس و صبری است که با آگاهی و دفاع از حقیقت پیوند خورده است.
پیام زینب(س) را به یک روایت احساسی محدود نکنیم
سروش با تأکید بر ضرورت بازخوانی عقلانی و عمیق سیره حضرت زینب(س) گفت: پیام آن حضرت نباید به روایتی صرفاً احساسی از تاریخ محدود شود؛ زیرا پیام‌هایی که تنها بر احساسات تکیه دارند، ممکن است با فروکش‌کردن هیجان‌های مقطعی، از توجه جامعه دور شوند. در مقابل، پیامی که بر استدلال، مبانی انسانی و اصول دینی استوار باشد، می‌تواند در شرایط گوناگون همچنان اثرگذار باقی بماند.
سیره حضرت زینب(س) واجد ظرفیت‌هایی است که می‌تواند به‌عنوان الگویی راهبردی برای جوامع اسلامی و حتی همه انسان‌هایی که با ظلم و بی‌عدالتی مواجه می‌شوند، مورد توجه قرار گیرد. این الگو نشان می‌دهد که ایمان و معنویت نه‌تنها با عقلانیت و مسئولیت اجتماعی تعارض ندارند، بلکه می‌توانند زمینه‌ساز مقاومت آگاهانه و اصلاح جامعه باشند.
روشنگری در کوفه؛ مقابله با غفلت اجتماعی
این استاد فقه و فلسفه حوزه علمیه قم با اشاره به مواضع حضرت زینب(س) در کوفه بیان کرد: یکی از محورهای مهم سیره آن حضرت، مواجهه با جامعه‌ای بود که به تعبیر وی، گرفتار غفلت و بی‌توجهی به مسئولیت‌های دینی و اجتماعی خود شده بود.
حضرت زینب(س) در سخنان خود تلاش کرد مردم کوفه را نسبت به جایگاه اهل‌بیت(ع)، پیامدهای رفتارشان و فاصله‌ای که میان ادعاهای دینی و عملکرد آنان ایجاد شده بود، آگاه کند. ایشان در واقع، ریشه‌های انحراف جامعه از حق را مورد توجه قرار داد و نشان داد که چگونه غلبه منافع دنیوی و بی‌توجهی به مسئولیت‌ها می‌تواند زمینه‌ساز همراهی با ظلم شود.
این بخش از سیره حضرت زینب(س) نشان می‌دهد که صبر فعالانه تنها به ایستادگی فردی محدود نیست، بلکه می‌تواند با نقد اجتماعی، بیدارکردن افکار عمومی و دعوت مردم به بازنگری در رفتار و انتخاب‌هایشان همراه باشد.
خطبه شام؛ ایستادگی در برابر قدرت و مطالبه عدالت
وی با اشاره به خطبه حضرت زینب(س) در شام گفت: اگر در کوفه، روشنگری و هشدار به جامعه غفلت‌زده از محورهای اصلی سخنان آن حضرت بود، در شام، مواجهه مستقیم با دستگاه حاکم و افشای ماهیت ظلم اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
این استاد حوزه علمیه قم افزود: حضرت زینب(س) در برابر یزید بن معاویه، به‌عنوان حاکم وقت، موضعی صریح اتخاذ کرد و رفتار دستگاه اموی را در تعرض به خاندان پیامبر(ص) و نقض حقوق انسانی و دینی مورد انتقاد قرار داد. ایشان با این موضع‌گیری، اجازه نداد قدرت سیاسی، معیار تشخیص حق و باطل قرار گیرد.
در این خطبه، افزون بر معرفی ظلم و نقد رفتار حاکم، مسئله دادخواهی نیز جایگاه مهمی دارد. عبارت «اللهم خذ لنا حقنا ممن ظلمنا و قتلنا» بیانگر درخواست بازپس‌گیری حق از ستمگران و تأکید بر ضرورت پاسخ‌گویی در برابر ظلم و خون‌ریزی است.
این مواضع نشان می‌دهد که صبر زینبی با ظلم‌پذیری تفاوت اساسی دارد. حضرت زینب(س) در اوج مصیبت، نه‌تنها از حق خود و خاندان پیامبر(ص) دفاع کرد، بلکه رفتار ظالمانه حاکمیت را نیز به چالش کشید. از این رو، سیره ایشان می‌تواند الگویی برای دفاع از عدالت، مطالبه حقوق و حفظ کرامت انسان در شرایط دشوار باشد.
ماندگاری حقیقت؛ پیام پایانی صبر زینبی
سروش در بخش دیگری از سخنان خود، یکی از پیام‌های مهم سیره حضرت زینب(س) را امید به ماندگاری حقیقت دانست و گفت: آن حضرت در مواجهه با یزید، با عبارتی صریح اعلام کرد که تلاش‌های دشمن برای محو نام و یاد اهل‌بیت(ع) و از میان بردن آثار رسالت پیامبر(ص) به نتیجه نخواهد رسید.
وی با اشاره به عبارت «فَکِدْ کَیْدَکَ وَاسْعَ سَعْیَکَ»، افزود: پیام این سخن آن است که دشمن می‌تواند از قدرت و امکانات خود برای تحریف حقیقت یا خاموش‌کردن صدای حق استفاده کند، اما این اقدامات لزوماً به نابودی حقیقت منجر نمی‌شود.
این استاد حوزه علمیه قم خاطرنشان کرد: از منظر سیره حضرت زینب(س)، ماندگاری حق به معنای نبودن رنج و شکست‌های ظاهری نیست؛ بلکه به این معناست که حوادث تلخ و فشارهای مقطعی نمی‌توانند به‌تنهایی سرنوشت نهایی یک حقیقت را تعیین کنند. ممکن است ظلم برای مدتی بر فضای جامعه سایه بیفکند، اما دفاع آگاهانه از حق می‌تواند زمینه ماندگاری پیام آن را در تاریخ فراهم سازد.
صبر زینبی الگویی است که در آن، استقامت با عقلانیت، ایمان با مسئولیت اجتماعی و تحمل رنج با دفاع از حق پیوند می‌خورد. بازخوانی این الگو می‌تواند به جوامع کمک کند تا در مواجهه با بحران‌ها، به‌جای تسلیم‌شدن در برابر فشارها یا گرفتارشدن در واکنش‌های صرفاً احساسی، با حفظ کرامت انسانی و تکیه بر اصول اخلاقی و دینی، مسیر آگاهی، عدالت‌خواهی و مقاومت را دنبال کنند.