به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، حضرت زینب کبری(سلام‌الله‌علیها)، دختر امام علی(ع) و حضرت فاطمه زهرا(س)، از برجسته‌ترین شخصیت‌های تاریخ اسلام است؛ بانویی که با دانش، بصیرت، شجاعت و استقامت خود، نقشی تعیین‌کننده در پاسداری از پیام عاشورا ایفا کرد. او پس از واقعه کربلا، با حضور در کوفه و شام و ایراد خطبه‌هایی روشنگرانه، پرده از حقیقت حوادث برداشت و اجازه نداد فداکاری امام حسین(ع) و یارانش در غبار تبلیغات امویان پنهان بماند. زندگی این بانوی بزرگ، جلوه‌ای از پیوند ایمان، مسئولیت‌پذیری، آگاهی و مقاومت در برابر ظلم است.
تولد و دوران کودکی حضرت زینب(س)
بنابر روایت ایمانور، حضرت زینب کبری(سلام‌الله‌علیها) دختر امام علی(ع) و حضرت فاطمه زهرا(س) بود. در منابع تاریخی و مذهبی، پنجم جمادی‌الاول سال پنجم یا ششم هجری قمری به‌عنوان تاریخ تولد ایشان ذکر شده است؛ هرچند درباره جزئیات تاریخی زندگی آن حضرت، از جمله تاریخ دقیق تولد، اختلاف‌هایی میان منابع وجود دارد.
ایشان در خانواده‌ای پرورش یافت که کانون علم، ایمان، اخلاق و فضیلت بود. دوران کودکی حضرت زینب(س) در کنار پیامبر اکرم(ص)، پدر بزرگوارش امام علی(ع) و مادرش حضرت فاطمه زهرا(س) سپری شد. با این حال، هنوز چند سالی از عمر ایشان نگذشته بود که رحلت پیامبر(ص) و سپس شهادت مادر، اندوه فقدان عزیزان را به زندگی‌اش وارد کرد.
در نقل‌های روایی، از هوش، درک عمیق و توجه ویژه حضرت زینب(س) به معارف توحیدی از دوران کودکی یاد شده است. در یکی از این روایت‌ها آمده است که روزی امام علی(ع) از دختر خردسال خود خواست عدد یک را بر زبان آورد. حضرت زینب(س) چنین کرد، اما هنگامی که پدر از او خواست عدد دو را بگوید، پاسخ داد چگونه زبانی که به یگانگی خداوند گواهی داده است، کلمه دو را بر زبان آورد؟
این روایت، در ادبیات مذهبی، نمادی از توجه زودهنگام حضرت زینب(س) به اصل توحید و جایگاه یگانگی خداوند دانسته شده است. چنین نقل‌هایی در کنار گزارش‌های مربوط به آموزش‌های خانوادگی ایشان، تصویری از پرورش علمی و معنوی این بانوی بزرگ در خاندان پیامبر(ص) ارائه می‌کند.
ماجرای نام‌گذاری حضرت زینب(س)
در برخی منابع روایی، ماجرای نام‌گذاری حضرت زینب(س) با نزول فرشته وحی و انتخاب این نام به فرمان الهی پیوند خورده است.
بر اساس این روایت، پس از تولد نوزاد، حضرت فاطمه زهرا(س) او را نزد امام علی(ع) برد تا نامی برایش انتخاب شود. امام علی(ع) نام‌گذاری را به پیامبر اکرم(ص) واگذار کرد و پیامبر نیز این موضوع را به اراده الهی موکول دانست. در ادامه روایت آمده است که جبرئیل بر پیامبر نازل شد و نام «زینب» را ابلاغ کرد و از مصائبی خبر داد که این بانوی بزرگ در آینده با آن‌ها روبه‌رو خواهد شد.
همچنین در برخی نقل‌های مذهبی آمده است که پیامبر اکرم(ص) با شنیدن خبر مصائب آینده حضرت زینب(س) گریست. در این روایت‌ها، گریه پیامبر نشانه آگاهی ایشان از دشواری‌هایی دانسته شده که در مسیر زندگی این بانوی بزرگ، به‌ویژه در واقعه کربلا، قرار داشت.
البته جزئیات این گزارش‌ها در منابع روایی یکسان نیست و برای بررسی سندی آن‌ها باید به مأخذ هر روایت مراجعه کرد.
کنیه‌ها و القاب حضرت زینب(س)
حضرت زینب(س) در منابع مذهبی و ادبی با القاب متعددی شناخته می‌شود که هر یک به بُعدی از شخصیت و جایگاه ایشان اشاره دارد. «عقیله بنی‌هاشم» از مشهورترین این عناوین است؛ لقبی که بر خردمندی، فرزانگی و منزلت والای ایشان در خاندان بنی‌هاشم دلالت دارد.
«ام‌المصائب» نیز از عناوینی است که به دلیل تحمل مصائب سنگین زندگی، به‌ویژه حوادث کربلا و پیامدهای آن، درباره ایشان به کار می‌رود. «صدیقه صغری»، «عابده آل علی»، «فاضله»، «کامله»، «عارفه»، «امینةالله» و «نائبةالحسین» از دیگر القابی هستند که در برخی منابع برای آن حضرت ذکر شده‌اند.
این عناوین در مجموع، بازتابی از تصویری هستند که سنت مذهبی شیعه از شخصیت علمی، معنوی، اخلاقی و اجتماعی حضرت زینب(س) ارائه می‌دهد.
ازدواج حضرت زینب(س) و زندگی خانوادگی
حضرت زینب(س) با عبدالله بن جعفر طیار، پسرعموی خود، ازدواج کرد. عبدالله فرزند جعفر بن ابی‌طالب و اسماء بنت عمیس بود و در منابع تاریخی به بخشندگی، کرم و جایگاه اجتماعی خود شهرت داشت.
گزارش‌های تاریخی، ازدواج این دو را در چارچوب پیوندهای خانوادگی خاندان بنی‌هاشم بررسی می‌کنند. در برخی منابع مذهبی، سال هفدهم هجری قمری برای این ازدواج ذکر شده و مهریه حضرت زینب(س) نیز برابر با مهریه حضرت فاطمه زهرا(س) دانسته شده است؛ هرچند جزئیات مربوط به تاریخ و میزان مهریه در همه منابع یکسان نیست.
عبدالله بن جعفر از چهره‌های شناخته‌شده خاندان هاشمی بود و به کمک به نیازمندان و دستگیری از محرومان شهرت داشت. در گزارش‌های تاریخی، از او به‌عنوان مردی سخاوتمند یاد شده است که خانه‌اش پناهگاه افراد نیازمند بود.
درباره همراهی نکردن عبدالله بن جعفر با امام حسین(ع) در سفر کربلا، دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است. برخی نقل‌ها، بیماری و ناتوانی جسمانی را از دلایل این موضوع دانسته‌اند؛ ازاین‌رو، نمی‌توان بدون بررسی منابع، یک علت را به‌عنوان دلیل قطعی غیبت او معرفی کرد.
فرزندان حضرت زینب(س)
در منابع، برای حضرت زینب(س) و عبدالله بن جعفر چند فرزند ذکر شده است. در متن‌های مشهور مذهبی، از علی، عون، عباس، محمد و ام‌کلثوم به‌عنوان فرزندان این خانواده نام برده می‌شود؛ هرچند درباره تعداد فرزندان و جزئیات زندگی آنان، اختلاف‌هایی در گزارش‌ها وجود دارد.
عون و محمد در شمار فرزندان عبدالله بن جعفر معرفی شده‌اند که در واقعه کربلا به یاری امام حسین(ع) رفتند و به شهادت رسیدند. شهادت فرزندان این خانواده در کنار دیگر یاران امام، بر ابعاد عاطفی و انسانی حماسه عاشورا می‌افزاید و جایگاه خانواده‌های همراه نهضت حسینی را برجسته می‌کند.
جایگاه علمی و حدیثی حضرت زینب(س)
حضرت زینب(س) تنها به‌عنوان یکی از شخصیت‌های برجسته واقعه کربلا شناخته نمی‌شود؛ بلکه در منابع مذهبی، از ایشان به‌عنوان بانویی آگاه به معارف دینی و راوی حدیث نیز یاد شده است.
برخی منابع، نقل خطبه فدکیه حضرت فاطمه زهرا(س) از طریق حضرت زینب(س) را گزارش کرده‌اند. همچنین نام ابن‌عباس و شماری دیگر از شخصیت‌های خاندان پیامبر(ص) در شمار راویان یا ناقلان گزارش‌های مرتبط با ایشان دیده می‌شود.
نقل چنین مطالبی، به‌ویژه با توجه به سن کم حضرت زینب(س) در زمان حیات مادرشان، در منابع مذهبی به‌عنوان نشانه‌ای از حافظه، هوش و جایگاه علمی ایشان مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، برای تعیین دقیق زنجیره نقل هر روایت، بررسی مأخذ و سند آن ضرورت دارد.
در برخی گزارش‌ها همچنین آمده است که حضرت زینب(س) در دوران حضور امام علی(ع) در کوفه، برای زنان جلسات آموزشی و تفسیر قرآن برگزار می‌کرد. این گزارش‌ها، در صورت بررسی و تأیید منبع، می‌توانند از حضور علمی و آموزشی زنان در فضای اجتماعی آن دوران حکایت داشته باشند.
عالمه‌ای برخوردار از معرفت
در ادبیات مذهبی شیعه، تعبیر «عالمه غیرمعلّمه» برای توصیف جایگاه علمی حضرت زینب(س) به کار رفته است. این عنوان بر دانش و معرفتی تأکید دارد که در نگاه دینی، فراتر از آموزش‌های معمول و متکی بر فهم عمیق معارف الهی دانسته می‌شود.
در روایت‌هایی منسوب به امام سجاد(ع)، از دانش و آگاهی عمه ایشان با تعابیری بلند یاد شده است. خطبه‌های حضرت زینب(س) در کوفه و شام نیز از شواهدی است که در بررسی شخصیت علمی و ادبی ایشان مورد استناد قرار می‌گیرد؛ سخنانی که از تسلط بر مفاهیم دینی، قدرت استدلال و توانایی در بیان مواضع سیاسی و اخلاقی حکایت دارد.
شجاعت و تدبیر؛ دو ویژگی برجسته شخصیت زینبی
شجاعت حضرت زینب(س) تنها در تحمل مصائب خلاصه نمی‌شود. آنچه جایگاه تاریخی ایشان را برجسته می‌کند، توانایی حفظ انسجام خاندان پیامبر(ص)، دفاع از جان بازماندگان و روشنگری در شرایطی است که فضای سیاسی و اجتماعی به‌شدت تحت کنترل حکومت اموی قرار داشت.
پس از واقعه عاشورا، حضرت زینب(س) با وجود تحمل داغ برادران، فرزندان و دیگر نزدیکان، مسئولیت مراقبت از بازماندگان را بر عهده گرفت. در این میان، حمایت از امام سجاد(ع) نیز اهمیت ویژه‌ای داشت؛ زیرا استمرار حضور امام در جامعه، در شرایطی که خطر جان ایشان را تهدید می‌کرد، برای خاندان اهل‌بیت(ع) حیاتی بود.
در یکی از گزارش‌های مشهور مربوط به مجلس عبیدالله بن زیاد در کوفه آمده است که پس از تهدید امام سجاد(ع) به قتل، حضرت زینب(س) برای دفاع از ایشان پیش‌قدم شد و اعلام کرد تا زمانی که زنده است، اجازه نخواهد داد امام را به قتل برسانند. این روایت، نمونه‌ای از شجاعت و مسئولیت‌پذیری ایشان در دفاع از جان بازماندگان واقعه کربلا به شمار می‌رود.
تدبیر حضرت زینب(س) در مدیریت شرایط دشوار پس از عاشورا نیز در منابع مذهبی مورد توجه قرار گرفته است. او در کنار حفظ روحیه بازماندگان، با سخنان روشنگرانه خود تلاش کرد روایت رسمی حکومت از واقعه کربلا را به چالش بکشد و حقیقت آنچه بر خاندان پیامبر(ص) گذشته بود، برای مردم آشکار سازد.
حیا، عفت و کرامت انسانی در سیره حضرت زینب(س)
حیا و عفت از دیگر ویژگی‌هایی است که در منابع مذهبی برای حضرت زینب(س) برشمرده شده است. در این منابع، رفتار و منش ایشان به‌عنوان الگویی از پایبندی به ارزش‌های اخلاقی و دینی معرفی می‌شود.
در روایتی منسوب به یحیی مازنی آمده است که او مدت‌ها در نزدیکی خانه امام علی(ع) زندگی می‌کرد، اما حضرت زینب(س) را ندیده و صدای ایشان را نشنیده بود. در ادامه این نقل، از همراهی امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و امام علی(ع) با ایشان هنگام زیارت مرقد پیامبر(ص) سخن گفته شده است.
این گزارش در ادبیات مذهبی، برای نشان دادن توجه خاندان پیامبر(ص) به حرمت و کرامت حضرت زینب(س) مورد استناد قرار گرفته است. البته بررسی سند و جزئیات تاریخی آن، نیازمند مراجعه به منابع اصلی است.
در ماجرای اسارت نیز حفظ کرامت زنان و دختران خاندان پیامبر(ص) از موضوعات مهمی است که در روایت‌های مربوط به واقعه کربلا مطرح شده است. حضرت زینب(س) در شرایط دشوار اسارت، افزون بر مراقبت از بازماندگان، در برابر تحقیر و رفتارهای خشن ایستادگی کرد و تلاش داشت شأن و حرمت خاندان پیامبر(ص) حفظ شود.
عبادت، بندگی و استقامت در برابر مصائب
در منابع مذهبی، حضرت زینب(س) به عبادت، تهجد و پایبندی به بندگی خداوند شهرت دارد. گزارش‌هایی از استمرار عبادت ایشان حتی در شب‌های دشوار پس از عاشورا نقل شده است؛ شب‌هایی که فشار روحی و جسمی ناشی از شهادت نزدیکان و مسئولیت مراقبت از بازماندگان، شرایطی طاقت‌فرسا ایجاد کرده بود.
در روایتی از امام سجاد(ع) آمده است که عمه ایشان در شب یازدهم محرم نیز نماز شب خود را به‌جا آورد. این گزارش در سنت مذهبی، نشانه‌ای از پیوند عمیق عبادت و استقامت در شخصیت حضرت زینب(س) دانسته می‌شود.
همچنین نقل شده است که امام حسین(ع) در واپسین وداع خود با خواهرش از او خواست در نماز شب، آن حضرت را فراموش نکند. این روایت، در کنار دیگر گزارش‌های مربوط به ارتباط عاطفی و معنوی این خواهر و برادر، در فرهنگ عاشورایی جایگاه ویژه‌ای دارد.
صبر زینبی؛ ایستادگی در اوج اندوه
زندگی حضرت زینب(س) با مصائب بزرگی همراه بود؛ از دست دادن پدربزرگ و مادر در دوران کودکی تا شهادت برادران، فرزندان و دیگر نزدیکان در کربلا و تحمل دشواری‌های اسارت. با این همه، در گزارش‌های مربوط به عاشورا، ایشان به‌عنوان بانویی معرفی می‌شود که در اوج اندوه، مسئولیت خود را فراموش نکرد و در مسیر دفاع از حقیقت ایستاد.
از مشهورترین عبارت‌های منسوب به حضرت زینب(س)، جمله «ما رأیتُ إلّا جمیلاً» است؛ عبارتی که در پاسخ به پرسشی درباره آنچه در کربلا بر خاندان پیامبر(ص) گذشته بود، نقل شده است.
این سخن در فرهنگ شیعی، بیانگر نگاهی توحیدی به رنج و ابتلاست؛ نگاهی که در آن، فداکاری در راه حق و ایستادگی در برابر ظلم، حتی در دل مصیبت‌های سنگین، معنایی فراتر از رنج ظاهری پیدا می‌کند.
حضرت زینب(س) با این رویکرد، به الگویی از صبر فعال تبدیل شد؛ صبری که نه به معنای سکوت در برابر ستم، بلکه همراه با روشنگری، مسئولیت‌پذیری و دفاع از حقیقت است.
محبت حضرت زینب(س) به امام حسین(ع)
پیوند عاطفی حضرت زینب(س) با امام حسین(ع) از موضوعات برجسته در روایت‌های مربوط به زندگی ایشان است. در منابع مذهبی، از علاقه عمیق این دو خواهر و برادر به یکدیگر سخن گفته شده و این ارتباط، از دوران کودکی تا واقعه کربلا دنبال می‌شود.
در برخی نقل‌ها آمده است که حضرت زینب(س) از کودکی انس ویژه‌ای با امام حسین(ع) داشت و دوری از ایشان برایش دشوار بود. این علاقه در جریان سفر کربلا نیز جلوه‌ای آشکار یافت؛ سفری که سرانجام به شهادت امام حسین(ع) و شماری از نزدیکان ایشان انجامید.
در روایتی مشهور، هنگامی که عبدالله بن عباس درباره همراه بردن زنان به کربلا از امام حسین(ع) پرسش کرد، حضرت زینب(س) بر همراهی خود با برادر تأکید کرد. این گزارش، در فرهنگ عاشورایی، نمادی از پیوند عاطفی و تعهد عمیق ایشان به آرمان امام حسین(ع) تلقی می‌شود.
البته برخی جزئیات این روایت‌ها در منابع متأخر و مجالس مذهبی نقل شده‌اند و برای استناد تاریخی دقیق، باید اعتبار هر گزارش به‌طور جداگانه بررسی شود.
حضرت زینب(س) و مسئولیت پیام‌رسانی عاشورا
واقعه عاشورا با شهادت امام حسین(ع) و یارانش پایان نیافت. بخش مهمی از تداوم پیام این قیام، در مسیر اسارت خاندان پیامبر(ص) و سخنان روشنگرانه حضرت زینب(س) شکل گرفت.
پس از عاشورا، کاروان اسیران از کربلا به کوفه و سپس شام منتقل شد. حضرت زینب(س) در این مسیر، با وجود فشارهای روحی و جسمی، از بیان حقیقت خودداری نکرد و در برابر مسئولان حکومت اموی به افشای ظلم و دفاع از جایگاه اهل‌بیت(ع) پرداخت.
اهمیت نقش ایشان در این بود که روایت کربلا را از محدوده میدان نبرد فراتر برد و آن را به مسئله‌ای عمومی و تاریخی تبدیل کرد. در شرایطی که حکومت وقت می‌کوشید با تبلیغات سیاسی، چهره قیام امام حسین(ع) را مخدوش کند، سخنان حضرت زینب(س) به روشن شدن ابعاد این واقعه کمک کرد.
از همین رو، در سنت شیعی، ایشان را «پیام‌رسان عاشورا» می‌نامند؛ عنوانی که بر نقش تاریخی آن حضرت در انتقال پیام قیام حسینی و حفظ حافظه جمعی جامعه اسلامی تأکید دارد.
خطبه‌های حضرت زینب(س) در کوفه و شام
خطبه‌های حضرت زینب(س) در کوفه و شام، از مهم‌ترین بخش‌های زندگی سیاسی و اجتماعی ایشان به شمار می‌رود. این سخنان در منابع تاریخی و مذهبی نقل شده‌اند و از نظر ادبی، خطابی و محتوایی مورد توجه قرار گرفته‌اند.
خطبه کوفه؛ بیدارگری در برابر افکار عمومی
حضرت زینب(س) پس از ورود کاروان اسیران به کوفه، در برابر مردمی سخن گفت که برخی از آنان در شکل‌گیری شرایط منتهی به شهادت امام حسین(ع) نقش داشتند یا در برابر آن سکوت کرده بودند.
در گزارش‌های مربوط به این خطبه آمده است که سخنان ایشان مردم را به گریه واداشت و فضای مجلس را دگرگون کرد. قدرت بیان، استدلال و یادآوری مسئولیت اخلاقی جامعه، از ویژگی‌های برجسته این سخنرانی معرفی شده است.
خطبه کوفه را می‌توان تلاشی برای مقابله با بی‌تفاوتی اجتماعی و آشکار کردن فاصله میان ادعاهای دینی و رفتار سیاسی دانست. حضرت زینب(س) با یادآوری جایگاه خاندان پیامبر(ص) و پیامدهای رفتار مردم، آنان را در برابر مسئولیت خود قرار داد.
رویارویی با عبیدالله بن زیاد
در مجلس عبیدالله بن زیاد، حضرت زینب(س) با وجود قرار داشتن در موقعیت اسارت، موضعی انتقادی و شجاعانه اتخاذ کرد. در گزارش‌های تاریخی، گفت‌وگوی ایشان با حاکم کوفه از نمونه‌های برجسته ایستادگی در برابر قدرت سیاسی معرفی شده است.
این مواجهه نشان می‌دهد که اسارت ظاهری، مانع حفظ استقلال فکری و اخلاقی حضرت زینب(س) نشد. او به‌جای پذیرش روایت حاکمان، بر حقیقت واقعه و منزلت خاندان پیامبر(ص) تأکید کرد و تلاش داشت ماهیت رفتار حکومت را برای حاضران آشکار سازد.
خطبه شام؛ افشای چهره حکومت اموی
یکی از مشهورترین خطبه‌های منسوب به حضرت زینب(س)، سخنرانی ایشان در مجلس یزید در شام است. این سخنان در منابع مذهبی، به‌عنوان نمونه‌ای از فصاحت، شجاعت و قدرت استدلال آن حضرت شناخته می‌شوند.
حضرت زینب(س) در این مجلس، با یادآوری جایگاه اهل‌بیت(ع) و پیامدهای رفتار حکومت با خاندان پیامبر(ص)، کوشید روایت رسمی پیروزی را به چالش بکشد. در این چارچوب، پیروزی نظامی ظاهری حکومت در برابر شکست اخلاقی و تاریخی آن قرار گرفت.
خطبه شام در حافظه تاریخی شیعه، نمادی از مقاومت در برابر قدرتی است که می‌کوشد با ابزارهای سیاسی و تبلیغاتی، حقیقت را پنهان کند. از این منظر، سخنان حضرت زینب(س) بخشی مهم از فرایند ماندگاری پیام عاشورا به شمار می‌رود.
جایگاه حضرت زینب(س) در تاریخ و فرهنگ اسلامی
نقش حضرت زینب(س) در واقعه عاشورا را نمی‌توان صرفاً به حضور در کنار برادر و تحمل مصائب محدود کرد. ایشان در مرحله پس از شهادت امام حسین(ع)، مسئولیت مهمی در مراقبت از بازماندگان، دفاع از امام سجاد(ع) و انتقال پیام قیام بر عهده داشت.
این نقش، جلوه‌ای از حضور فعال زنان در تحولات اجتماعی و سیاسی تاریخ اسلام است. حضرت زینب(س) در شرایطی که امکان کنش نظامی از او سلب شده بود، از ابزار آگاهی، سخن و استدلال برای مقابله با تحریف استفاده کرد.
در فرهنگ شیعی، ماندگاری عاشورا با دو وجه مکمل شناخته می‌شود: فداکاری امام حسین(ع) و یارانش در میدان نبرد، و روشنگری و پیام‌رسانی حضرت زینب(س) پس از آن. این دو وجه، در کنار یکدیگر، تصویری از مقاومت در برابر ظلم و دفاع از ارزش‌های دینی و انسانی ارائه می‌کنند.
از این منظر، میراث حضرت زینب(س) تنها به یک دوره تاریخی محدود نیست؛ بلکه مفاهیمی چون شجاعت اخلاقی، مسئولیت اجتماعی، حفظ کرامت انسانی و ایستادگی در برابر بی‌عدالتی را به نسل‌های بعد منتقل می‌کند.
وفات حضرت زینب(س)
درباره تاریخ و محل وفات حضرت زینب(س)، گزارش‌های متفاوتی در منابع وجود دارد. پانزدهم رجب سال ۶۲ هجری قمری از تاریخ‌هایی است که در برخی منابع و تقویم‌های مذهبی برای وفات ایشان ذکر می‌شود، اما درباره تاریخ دقیق رحلت و محل دفن آن حضرت اتفاق‌نظر تاریخی وجود ندارد.
حضرت زینب(س) پس از واقعه عاشورا و حوادث مربوط به اسارت، به یکی از مهم‌ترین چهره‌های تاریخ خاندان پیامبر(ص) تبدیل شد. زندگی ایشان، از دوران کودکی در خانه وحی تا حضور در کربلا و سخنرانی در کوفه و شام، با مفاهیمی چون ایمان، صبر، شجاعت و دفاع از حقیقت پیوند خورده است.
مزار حضرت زینب(س)؛ شام یا مصر؟
درباره محل دفن حضرت زینب کبری(س)، دو دیدگاه مشهور مطرح است. گروهی مزار ایشان را در منطقه‌ای نزدیک دمشق در سوریه می‌دانند و گروهی دیگر، مصر را محل دفن آن حضرت معرفی می‌کنند.
بر اساس یکی از روایت‌های نقل‌شده در برخی منابع، عبدالله بن جعفر به دلیل شرایط دشوار زندگی و قحطی در مدینه، همراه همسرش به شام رفت. در ادامه این گزارش آمده است که حضرت زینب(س) در آن منطقه بیمار شد و درگذشت و در همان‌جا به خاک سپرده شد. این روایت از جمله مستنداتی است که طرفداران دیدگاه مدفون بودن حضرت زینب(س) در شام به آن استناد می‌کنند.
در مقابل، برخی پژوهش‌ها و نقل‌های تاریخی، مصر را محل وفات یا دفن ایشان دانسته‌اند. با توجه به اختلاف موجود در منابع، نمی‌توان یکی از این دو دیدگاه را بدون بررسی مستندات تاریخی، نظر قطعی و مورد اتفاق همه پژوهشگران معرفی کرد.
جمع‌بندی؛ میراث ماندگار بانوی عاشورا
حضرت زینب کبری(سلام‌الله‌علیها) از چهره‌های تأثیرگذار تاریخ اسلام است که جایگاه خود را تنها از نسبت خانوادگی با پیامبر(ص) به دست نیاورد، بلکه با عملکرد، دانش، شجاعت و مسئولیت‌پذیری خویش آن را در حافظه تاریخی مسلمانان تثبیت کرد.
او پس از عاشورا، در شرایطی دشوار، از بازماندگان خاندان پیامبر(ص) مراقبت کرد، در برابر تهدیدها ایستاد و با سخنان روشنگرانه خود، حقیقت قیام امام حسین(ع) را به جامعه منتقل کرد. خطبه‌های کوفه و شام، در کنار دیگر گزارش‌های مربوط به زندگی ایشان، نشان می‌دهد که قدرت بیان و آگاهی می‌تواند در برابر سلطه سیاسی و تلاش برای تحریف حقیقت، نقشی تعیین‌کننده داشته باشد.
میراث حضرت زینب(س) برای نسل‌های امروز، یادآور این حقیقت است که ایستادگی در برابر ظلم تنها به میدان نبرد محدود نمی‌شود. گاه دفاع از حقیقت، در قالب سخن، آگاهی‌بخشی، مراقبت از انسان‌ها و حفظ کرامت آنان تحقق می‌یابد؛ مسیری که حضرت زینب(س) در یکی از دشوارترین مقاطع تاریخ اسلام پیمود و نام خود را به‌عنوان نماد صبر، بصیرت و مقاومت در تاریخ ماندگار کرد.
زینب، تو که در حنجر حق، آوایی
تندیس علی، آینه زهرایی
در مکتب عارفان و در دفتر عشق
گلواژه انقلاب عاشورایی