بازسازی صنایع راهبردی کشور پس از آسیب‌دیدن زیرساخت‌ها، ضرورتی اقتصادی و ملی است؛ اما سرعت بازگشت به تولید نباید به بهای نادیده‌گرفتن امنیت تجهیزات و زنجیره تأمین تمام شود. حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی باید از مرحله خرید و تأمین تجهیزات آغاز شود و تا نصب، راه‌اندازی و بهره‌برداری ادامه یابد. در واقع، بازسازی زمانی می‌تواند به افزایش ظرفیت تولید و تقویت تاب‌آوری صنعتی منجر شود که ملاحظات ایمنی، امنیتی و فنی از ابتدا در فرایند آن لحاظ شده باشند.
انفجار پیجرها در لبنان در سپتامبر ۲۰۲۴، بار دیگر توجه‌ها را به اهمیت امنیت زنجیره تأمین جلب کرد. این رویداد ضرورت بررسی اصالت، منشأ و سلامت تجهیزات را یادآوری می‌کند؛ هرچند به‌خودی‌خود دلیلی بر دست‌کاری تجهیزات وارداتی مورد استفاده در صنایع ایران نیست. اهمیت این موضوع در تجهیزات ابزار دقیق، ارتباطی، اتوماسیون و کنترل صنعتی دوچندان است؛ تجهیزاتی که اختلال در عملکرد یا دسترسی غیرمجاز به آن‌ها، بسته به نوع کاربرد و سطح حساسیت، می‌تواند بر ایمنی، تداوم تولید و عملکرد زیرساخت‌ها اثر بگذارد.
در صنایع راهبردی، ارزیابی امنیت نباید صرفاً به بررسی ظاهری تجهیزات، مدارک خرید یا تأییدیه‌های عمومی محدود شود. اصالت قطعات، اعتبار سازنده، قابلیت ردیابی مسیر تأمین، شرایط حمل‌ونقل و نگهداری و انطباق مشخصات فنی کالای تحویلی با سفارش اولیه، همگی باید متناسب با سطح حساسیت تجهیزات بررسی شوند. همچنین، تجهیزات پس از نصب نیز باید از نظر عملکرد، تنظیمات امنیتی و انطباق با الزامات بهره‌برداری مورد ارزیابی قرار گیرند. چنین رویکردی می‌تواند احتمال ورود تجهیزات نامنطبق یا دارای آسیب‌پذیری‌های شناسایی‌نشده را کاهش دهد.
راهنمای «امنیت فناوری عملیاتی» مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا، با شناسه NIST SP 800-82 Rev. 3 و منتشرشده در سال ۲۰۲۳، بر شناسایی تهدیدها و آسیب‌پذیری‌های سامانه‌های صنعتی و به‌کارگیری تدابیر حفاظتی متناسب با سطح ریسک تأکید دارد. این چارچوب نشان می‌دهد که امنیت سامانه‌های صنعتی صرفاً مسئله‌ای نرم‌افزاری نیست؛ بلکه باید تجهیزات، ارتباطات، فرایندهای عملیاتی و الزامات ایمنی را در کنار یکدیگر در نظر گرفت.
از سازمان پدافند غیرعامل کشور انتظار می‌رود با همکاری وزارتخانه‌ها، دستگاه‌های مسئول و بهره‌برداران صنایع راهبردی، تدوین و ابلاغ دستورالعمل جامع ارزیابی امنیتی تجهیزات حساس مورد استفاده در بازسازی را در اولویت قرار دهد. این دستورالعمل باید طبقه‌بندی تجهیزات بر اساس حساسیت و سطح ریسک، احراز اصالت و منشأ، بررسی اعتبار سازندگان و تأمین‌کنندگان، انجام آزمون‌های مستقل پیش از نصب و بهره‌برداری و تعیین سازوکار نظارت بر اجرای الزامات را در بر گیرد.
در کنار این اقدامات، تعیین مسئولیت روشن برای تأیید فنی و امنیتی تجهیزات، مستندسازی نتایج ارزیابی‌ها و پیش‌بینی سازوکار رسیدگی به مغایرت‌های احتمالی ضروری است. همچنین، برای تجهیزات بسیار حساس می‌توان ارزیابی‌های دوره‌ای و بازبینی مجدد را متناسب با سطح ریسک در نظر گرفت. بدیهی است الزامات کنترلی باید متناسب با اهمیت هر تجهیز و پیامدهای احتمالی اختلال در آن طراحی شوند تا ضمن حفظ امنیت، از ایجاد تأخیرهای غیرضروری در پروژه‌های بازسازی جلوگیری شود.
هم‌زمان، تقویت توان داخلی برای تولید، تعمیر و آزمون تجهیزات راهبردی و متنوع‌سازی منابع تأمین می‌تواند وابستگی‌ها و آسیب‌پذیری‌های احتمالی را کاهش دهد. حمایت از مراکز آزمون تخصصی، توسعه دانش فنی و ایجاد سازوکارهای معتبر برای ارزیابی تأمین‌کنندگان نیز می‌تواند زمینه تصمیم‌گیری دقیق‌تر در خریدهای صنعتی را فراهم کند. البته تولید داخل به‌تنهایی تضمین‌کننده امنیت نیست و تجهیزات داخلی نیز باید بر اساس معیارهای فنی و امنیتی متناسب ارزیابی شوند.
بازسازی صنایع حیاتی فرصتی برای ارتقای امنیت و تاب‌آوری زیرساخت‌های کشور است. بهره‌گیری از این فرصت مستلزم آن است که ارزیابی امنیتی به بخشی جدایی‌ناپذیر از فرایند تأمین، نصب و بهره‌برداری تبدیل شود. پیشگیری از مخاطرات احتمالی باید پیش از ورود تجهیزات به چرخه عملیاتی آغاز شود؛ زیرا بازسازی سریع ضروری است، اما بازسازی امن، ضرورتی راهبردی است
*کارشناس حوزه انرژی