فروزان آصف نخعی: کتاب سرخ مائو، که راهنمای ایدئولوژیک جامعه چین به شمار می رفت، مجموعه ای از آموزه های مائوتسه دونگ، به عنوان راهنمای ملت چین تدوین شده بود. این کتاب در پنج محور اصلی شامل برتری اراده و ایدئولوژی، جنگ خلقی و مبارزه طبقاتی، خط مشی توده ای، دیکتاتوری دمکراتیک خلق، مبارزه با امپریالیسم و تحریف گرایی، تدوین شده بود. اما زمانی که بن بست های راه حل های مائو آشکار شد، تغییر با حرکت چوئن لای آغاز شد. این تغییر می توانست با تحلیل چین نسبت به دشمن شکل آشکارتری به خود بگیرد. مائو معتقد بود که چین دارای یک دشمن نزدیک و یک دشمن دور است. او شوروی را دشمن نزدیک و آمریکا را دشمن دور قلمداد کرد و همین امر راه تغییر را برای چوئن لای گشود.
این تقسیم‌بندی نظری در بازآرایی شطرنج دیپلماتیک چین و اقدامات عملی چو ئن‌لای (نخست‌وزیر و معمار دیپلماسی چین) نقش بنیادین و تعیین‌کننده‌ای ایفا کرد. هرچند مائو نیز به دنبال پیروزی درازمدت بود، ولی راه حل های کتاب سرخ ، جز نگاه به نزدیک و تحقق اهداف حاصل از آن، دستاوردی دیگر نمی توانست به همراه داشته باشد. چوئن لای و دوستانش با تغییری که در زمان حیات مائو آغاز کردند، راه حرکت درازمدت چین را صبورانه، سرسختانه، و قدرتمندانه گشودند. تا جایی که اکنون به جای کتاب سرخ مائو، شی جین پینگ، کتاب سفید را منتشر کرده است. این کتاب نخستین کتاب چین در حوزه امنیت ملی چین است که آشکارا نگاه چینی را به عنوان نگاهی درازمدت، و توسعه محور با رویکرد به تامین امنیت چین را به نمایش می گذارد.
با این همه تذکر این نکته ضروری می نماید که هرچند کتاب سفید چین، در اردیبهشت ۱۴۰۴ منتشر شده، بسیار شگفت آور است که انعکاس رسانه ای چندانی به ویژه در داخل کشور نداشته است. حال حامد وفایی عضو هیات علمی دانشگاه تهران در خانه اندیشه ورزان، کتاب سفید چین را که مانیفست راهبردی پکن در حوزه سیاست گذاری امنیتی در محیط داخلی و خارجی است، منتشر و در باره آن دیدگاه های خود را مطرح کرده است.
از نظر وفایی سند رسمی «امنیت ملی چین در عصر جدید» (انتشاریافته در اردیبهشت ۱۴۰۴)، نخستین کتاب سفید جامع پکن در تبیین «نگاه کل‌نگر به امنیت ملی» محسوب می‌شود. او تاکید می کند که متن کتاب سفید تصریح می کند که الگوی چینی، امنیت را از چارچوب‌های سخت نظامی فراتر برده و آن را امری سیستماتیک، کلی و در پیوندی اندام‌وار با توسعه معرفی می‌کند؛ رویکردی که «امنیت مردم» را هدف نهایی، «امنیت سیاسی و حفظ رهبری حزب کمونیست» را وظیفه بنیادین و «توسعه اقتصادی و استقلال فناورانه» را شرط لازم ثبات می‌داند.
نویسنده با تقابل‌سازی میان این دکترین و گفتمان امنیتی غرب (مبتنی بر بازدارندگی و بلوک‌بندی)، تبیین می‌کند که پیشنهاد «امنیت مشترک» پکن، روایت بدیلی را در نظم بین‌الملل ارائه می‌دهد که برای کشورهایی نظیر ایران طنینی آشنا دارد. با این حال، متن بر لزوم یک «خوانش واقع‌بینانه و بدون توهم» تأکید می‌کند؛ زیرا چین پیش از هر چیز منافع حیاتی خود را پی می‌گیرد. در نهایت، نویسنده با اشاره به شرایط پس از تجاوزات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، نتیجه‌گیری می‌کند که تهران باید با درس‌آموزی از دکترین نهادساز و فناورانه پکن، مناسبات خود با چین را از سطح «مدیریت بحران و تاب‌آوری» به سمت برنامه‌ریزی «توسعه‌محور و ایجابی» ارتقا دهد.
حامد وفایی عضو هیات علمی دانشگاه تهران در مقدمه متن ترجمه شده به فارسی سند امنیت ملی چین به عنوان مانیفست راهبردی پکن در حوزه سیاست گذاری امنیتی در محیط داخلی و خارجی می نویسد: «جهـان امـروز در نقطـه عطـفی قرار گرفتـه که مختصـات آن نه تنها موازنه قدرت های سـنتی را دگرگون سـاخته، بلکـه مفهـوم کلاسیـک «امنیـت ملی» را نیـز از چارچوب های تنگ نظامی و سـرزمینی سـنتی فراتر برده اسـت. انتشـار سـند رسـمی «امنیـت مـلی چیـن در عصـر جدید» توسـط دفتر اطلاع رسـانی شـورای دولـتی جمهوری خلـق چیـن در اردیبهشـت مـاه سـال ۱۴۰۴ را نمی تـوان صرفا ً به منزلـه صدور بیانیـه ای تبلیغاتی دانسـت، بلکه ایـن سـند را می تـوان بیـانی نظام مند و عمیقـا ً نظریه پردازی شـده از درک پکن از امنیـت در دورانی توصیف کرد کـه «تغییـرات جهـانی، عصـری و تاریخی» با سـرعتی بی سـابقه به جریـان افتاده اند.»
محور اصلی کتاب سفید چین: نگاهی کل نگر به مقوله امنیت ملی
حامد وفایی: «ایـن سـند، نخسـتین کتـاب سـفید جامـع چیـن در حـوزه امنیـت ملی اسـت کـه محـور آن را «نـگاهی کل نگر بـه مقولـه امنیـت مـلی (总体国家安全观) تشـکیل می دهـد؛ نگـرشی کـه از سـال ۲۰۱۴ بـه بعـد، بـه راهنمـای اصـلی سیاسـت گذاری امنیـتی چین بدل شـده و امـروز نیز به عنوان بخـشی جدایی ناپذیـر از چارچوب سوسیالیسـم چیـنی در عصـر جدیـد شی جین پینـگ مطرح اسـت. به بیان دیگـر متن پیش رو و اسـناد ضمیمه آن را بایـد همچـون چتـری عملیـاتی بـر سیاسـت داخـلی و خـارجی چیـن و چارچوب هـایی چـون ابتـکارات چهارگانـه شی جین پینـگ و رویکردهـای راهبـردی حـزب کمونیسـت چیـن در فضـای د اخـلی ایـن کشـور و سیاسـت خـارجی آن ارزیـابی نماییم.»
سه اصل بنیادین در کتاب سفید چین
«بـا نـگاهی بـه مهنـدسی این سـند می توان چنیـن نتیجه گرفت که در کانون نگرش یادشـده، سـه اصـل بنیادین امنیـت مـردم به عنـوان هـدف غـایی، امنیت سیـاسی به عنـوان وظیفـه ای بنیادین و مسـئله منافع مـلی به عنوان معیـاری راهبـردی قـرار گرفته انـد. امنیـت در ایـن فضـا، نـه صرفـا ً مقولـه ای مطلـق و نظامی محـور، بلکـه امری «کلی، سیسـتماتیک و نسـبی» بـه حسـاب آمـده که حوزه هـای سیـاسی، اقتصادی، نظـامی، فنـاوری، فرهنگی، اجتمـاعی، سـایبری، زیسـتی، فضـایی، قطبی و حـتی منابع کشـور نیز را در بـر می گیرد.
امنیت و توسعه
«چیـن در ایـن سـند رسـمی تأکیـد می کنـد کـه امنیـت و توسـعه دو روی یـک سـکه اند: «در توسـعه امنیـت را تحکیـم می کنیـم و در امنیـت توسـعه را پی می گیریـم» و از قضا همسـویی مسـتقیم دو امر امنیت و توسـعه در سیاسـت خـارجی چیـن کـه ایـن روزهـا ارتباطی وثیـق با تحولات غـرب آسیـا یافته نیز بـا همین مسـئله پیوند می یابـد؛ ایـن پیونـد، بازتـاب بخـشی از تجربـه تاریـخی چین و سیری اسـت که این کشـور از فضـای فقر مطلق بـه مختصـات یـک قـدرت اقتصادی جهـانی طی کرده و هم زمـان ثبات سیـاسی و اجتماعی بلندمـدت خویش را نیـز محفـوظ داشـته و در ایـن متـن به عنـوان دو «معجـزه » مورد اشـاره صریـح قرار گرفته اسـت.»
اهمیت سند امنیت ملی برای ایران
«نظـر بـه اهمیـت روزافـزون جایـگاه چیـن نه تنهـا در معـادلات جهـانی بلکـه در تحولات جـاری در غـرب آسیا و حـوزه خلیـج فـارس، بایـد تصریـح کرد کـه اهمیت این سـند فراتـر از مرزهای چین اسـت؛ نخسـت از آن جهت کـه ایـن سـند روایـت بدیـلی در برابـر گفتمـان امنیـتی غـربی ارائـه می دهـد کـه اغلـب امنیـت را بـا مقـولاتی چـون «بازدارنـدگی نظـامی»، «ائتلاف هـای انحصـاری» و «تهدیدسـازی از دیگـران» تعریـف کرده و حال فکر چیـنی بـا طـرح «ابتـکار امنیـت جهـانی» بر مفاهیـمی چـون امنیت مشـترک، مخالفت بـا ذهنیت جنگ سـرد، یک جانبه گـرایی و سیاسـت های بلـوکی تأکیـد کرده و خـود را نـه قـدرتی تجدیدنظرطلـب در نظـام بین الملل، کـه کشـوری حافـظ و تقویت کننـده نظـم بین الملـلی مبتـنی بـر منشـور ملـل متحـد معـرفی می کند.»
«ایـن موضـع، بـرای نظام هـایی نظیـر جمهـوری اسالمی ایـران کـه دهه هـا با فشـارهای تحریـمی، تهدیدهـای امنیتی و تالش هـای خـارجی بـرای محدودسـازی مبـانی حاکمیـت ملی شـان روبـه رو بوده اند، طنیـنی آشـنا و معنادار خواهـد یافت.»
اهمیت تاکید سند بر استقلال و اتکا بر خویش
«دیگـر علـت اهمیـت ایـن متـن، تأکیـد ویـژه آن بر اسـتقلال و اتـکا بـه خویـش در حوزه هـای راهبـردی به ویژه فنـاوری، زنجیره هـای تأمیـن و حوزه هـای نوظهـور اسـت کـه از قضـا بـا تجربیـات ایـران در مقاومـت در برابـر تحریم هـای یک جانبـه همسـویی می یابـد.»
«چیـن با این نـگاه امنیت را نـه صرفا ً ابـزاری برای اجبار دیگـران، بلکه سـپری بـرای پیشـرفت مـلی و هم زمان بسـتری برای همکاری هـای فی مابیـن می داند. این رویکـرد، فرصت های جدیـدی بـرای تعمیـق همکاری هـای تهران – پکـن در چارچوب ابتکار پهنـه و راه، سـازوکارهایی نظیر بریکس و سـازمان همـکاری شـانگهای و البتـه ابتـکارات امنیتی چندجانبـه از جمله دو ابتـکار اخیـر شی جین پینگ برای معمـاری جدیـد امنیـتی در خاورمیانـه و خلیـج فـارس را فراهـم می آورد؛ همکاری هـایی کـه می توانند از سـطح اقتصـادی فراتـر رفتـه و بـه ابعـاد امنیـتی، فناورانـه و حوزه هایی چـون حکمرانی جهـانی نیز گسـترش یابند.»
اولویت نخست سند امنیت ملی چین
بـا ایـن حـال تردیـدی نیسـت کـه خوانـش ایـرانی از ایـن سـند نبایـد سـاده انگارانه و به مثابـه یـک متن خوانی متعـارف باشـد. چیـن قـدرت بزرگی اسـت کـه منافع ملی خـود را بـا صراحت تمـام—از جمله در مسـئله تایوان، تمامیـت ارضی و حقـوق دریایی—تعریـف و بـدون ملاحظـه از آن دفاع می کنـد. نگرش کلی امنیـت ملی در نگاه چیـنی، در عیـن حـال کـه توسـعه و رفـاه مـردم ایـن کشـور را محور قـرار می دهـد، اولویـت مطلـق را به حفظ نظـام سیـاسی و رهبـری حـزب کمونیسـت می دهد. ایـن ترکیب ِ توسـعه، کنترل و نـگاه جهـانی، نیازمند تحلیل دقیـق و ارائـه ارزیـابی ای بدون توهم اسـت.»
درس چین برای ایران: امنیت پایدار با پیوند به نظام جهانی
«در همیـن چارچـوب بایـد توجـه داشـت کـه تجربـه چیـن نشـان می دهـد امنیـت پایـدار بـدون ظرفیت سـازی نهـادی، نـوآوری فناورانـه و پیونـد هوشـمندانه بـا اقتصاد جهـانی ممکن نیسـت؛ درسی که به نظر می رسـد برای بازاندیـشی در مفاهیـم امنیـت ملی ایـران در چارچوب هـایی نظیر اقتصاد مقاومـتی و حوزه هایی بـه مراتب فراتر از دفـاع سـنتی و بـا حرکـتی چابک به سـوی چارچوب های امنیـتی جامع و توسـعه محور بسیار ارزشـمند خواهد بـود.»
حرکت ایران وچین از «تاب آوری محور» به «توسعه محور»
تأکیـد صاحـب ایـن قلـم بر لـزوم هدایت مناسـبات تهران – پکـن به فضای «توسـعه محور» بـه جای «تاب آوری محـور» به ویـژه در شـرایط پـس از تجـاوزات نظامی ایـالات متحده و رژیم اسـرائیل به کشـورمان از همین باب اسـت. ترجمـه فـارسی ایـن سـند از سـوی کانـون مطالعـات چیـن خانـه اندیشـه ورزان در زمـانی انجـام گرفتـه کـه نظـم جهـانی بـه وضـوح در حـال بـازآرایی اسـت و صـدای قدرت هـای نوظهـور و جنـوب جهـانی بیـش از پیش طنین انـداز شـده اسـت. مطالعـه دقیق این سـند بـرای پژوهشـگران، سیاسـت گذاران، دیپلمات هـا و عالقه مندان بـه مطالعـات چیـن در ایـران علاوه بـر آن که فرصـت بررسی بی واسـطه نـگاه چینی به یـکی از مهم تریـن مقولات داخـلی و خـارجی ایـن کشـور را فراهـم آورده که چارچـوبی دقیق برای گفت وگـوی انتقادی با یـکی از مهم ترین روایت هـای امنیـتی غیرغـربی دوران معاصـر را بـه دسـت می دهد. امیـد اسـت کـه برگردان و انتشـار این سـند راهبـردی، گامی در جهـت تعمیق فهـم متقابل و تقویـت بنیان های نظـری همکاری هـای راهبـردی ایران و چین باشـد.»
مقدمه کتاب سفید چین
نویسنده یا نویسندگان کتاب سفید چین به عنوان سند امنیت ملی در مقدمه خود «تبیین دقیقی در دکترین امنیت جامع پکن در مقدمه نخستین کتاب سفید امنیت ملی چین به دست داده اند. آنان از «رقم زدن معجزه ثبات» تا «ردّ اقدامات قهری غرب» و کالبدشکافی چارچوب نوسازی امنیتی در عصر شی جین‌پینگ می گویند و گذار از استعمار تاریخی به هژمونی جامع را تبیین کرده اند. همچنین تلاش دارند «امنیت توسعه‌محور» را به الگویی برای جنوب جهانی بدل کنند. در نهایت مقدمه کتاب برشی مدیریتی از سند استراتژیک امنیت ملی چین است که سیر تحول امنیت در این کشور را از دورهٔ «احیای پس از جنگ تریاک» تا «عصر جدید شی جین‌پینگ» تبیین می‌کند. تز مرکزی متن بر مفهوم «نگرش جامع به امنیت ملی» استوار است که در آن، امنیت نه یک هدف مجرد نظامی، بلکه زیربنای اصلی توسعهٔ پایدار، گشایش اقتصادی، و حفظ ثباتِ سیاسی قلمداد می‌شود. متن با تکیه بر تجربه تاریخی حزب کمونیست چین در مهار تهدیدهای هژمونیک، دستاوردهایی نظیر ثبات اجتماعی، یکپارچگی سرزمینی (بازگشت هنگ‌کنگ و ماکائو)، و تحقق «معجزه دوگانهٔ رشد اقتصادی و امنیت» را به عنوان پشتوانهٔ مشروعیتِ این دکترین ارائه می‌دهد. از منظر استراتژیک این دکترین پکن را از یک قدرت انفعالی به سازنده‌ٔ نظم بدل می‌سازد: امنیتی که «مردم‌محور در هدف، سیاست‌محور در بنیاد، و منافع‌محور در معیار» است. متن با ردّ صریحِ «امپریالیسم، یک‌جانبه‌گرایی و گسترش افراطی مفاهیم امنیتی غرب»، بر استقلال راهبردی، حاکمیت قانون و اتکا به توان داخلی تأکید می‌ورزد. در نهایت، چین با انتشار این سند رسمی، الگوی امنیتی بومی خود را به عنوان روایتی ایجابی برای دستیابی به «جامعه‌ای با سرنوشت مشترک» در عرصه بین‌الملل صورت‌بندی می‌کند. متن کامل مقدمه «کتاب سفید چین» به شرح زیر است:
«امنیت ملی، اولویت عالی کشور است. ملت چین طی پنج هزار سال، بی وقفه برای صلح و ثبات تلاش کرده است. از زمان جنگ تریاک ، مردم چین برای نجات کشور از مخاطرات، به مقاومت و مبارزه برخاستند. حزب کمونیست چین از زمان تأسیس، رسالت تاریخی تحقق تجدید حیات ملت چین را برعهده گرفته است. این حزب، مردم چین را متحد و رهبری کرد و آن ها را طی ۲۸ سال مبارزه دشوار، برای تأسیس جمهوری خلق چین هدایت کرد؛ اقدامی که استقلال ملی و رهایی مردم را به ارمغان آورد.»
«پس از تأسیس جمهوری خلق چین، مردم چین تحت رهبری حزب، با اتکا به تالش های خود و با موفقیت مسیر امنیت ملی با ویژگی های چینی را ایجاد کرده اند. چین در برابر تجاوزها، اقدامات معطوف به براندازی۵ و تحریکات نظامی امپریالیسم و هژمونیسم ایستادگی کرده و از حاکمیت ملی و نظام دموکراتیک مردم پاسداری کرده است. چین با عزم راسخ روند تحقق وحدت کامل کشور را پیش برده، گذار روابط دو سوی تنگه از انزوا به تعامل را ارتقا داده و بازگشت موفقیت آمیز هنگ کنگ و ماکائو را محقق ساخته است.»
«چین به درستی رابطه میان اصلاحات، توسعه و ثبات را مدیریت کرده و دو «معجزه» یعنی توسعه سریع اقتصادی و ثبات اجتماعی بلندمدت را رقم زده است. چین به مسیر توسعه صلح آمیز پایبند مانده و محیط امنیتی مطلوبی را برای اصلاحات، گشایش و نوسازی فراهم آورده است. با ورود به عصر جدید، کمیته مرکزی حزب با محوریت شی جین پینگ، نگرش جامع به امنیت ملی را به صورت خلاقانه مطرح کرد، کمیسیون امنیت ملی را تأسیس کرد، اصلاحات در چارچوب امنیت ملی را به طور جامع تعمیق بخشید و روند نوسازی نظام و ظرفیت های امنیت ملی را تسریع کرد؛ در نتیجه، امنیت ملی به طور همه جانبه تقویت شد.»
«چین در مسائل اصولی بر مواضع خود استوار ماند، درگیر مبارزه ای بزرگ با ویژگی های تاریخی جدید شد و در برابر خطرها و چالش های سیاسی، اقتصادی، ایدئولوژیک و طبیعی ایستادگی کرد. فعالیت های امنیت ملی چین به دستاوردهای تاریخی و تحوالت تاریخی دست یافته و تضمین امنیتی قدرتمندی برای ساختن جامعه ای نسبتا ً مرفه و آغاز مسیر جدید برای ساخت یک کشور سوسیالیستی مدرن فراهم آورده است. امنیت ملی چین در عصر جدید، جامع، نظام مند و نسبی است. این نوع امنیت، امنیت مردم را هدف خود، امنیت سیاسی را بنیان خود و منافع ملی را معیار خود قرار می دهد. این امنیت، در خدمت توسعه باکیفیت قرار دارد و آن را ارتقا می بخشد و متناسب با تحوالت اقتصادی و اجتماعی، به صورت پویا تنظیم می شود.»
«همچنین، از گسترش بیشتر گشایش در سطح بالا پشتیبانی می کند و در چارچوب حاکمیت قانون، به صورت نظام مند و استاندارد عمل می کند. چین امنیت خود را با امنیت مشترک هماهنگ می کند، با گسترش افراطی مفاهیم امنیتی مخالفت می ورزد، اقدامات قهری امنیتی و تهدیدها را رد می کند و بر استقالل، اتکای به خود و اعتمادبه نفس پایبند است. چین رویکرد خود برای حل مسائل امنیتی را بر توانمندی های خویش استوار می سازد و همچنان به مسیر امنیت ملی با ویژگی های چینی متعهد باقی می ماند. امنیت ملی، بنیانی مهم برای توسعه پایدار و بلندمدت نوسازی چین به شمار می رود. دولت چین به منظور تبیین جامع مفاهیم نوآورانه، اقدامات عملی پویا و دستاوردهای برجسته فعالیت های امنیت ملی چین در عصر جدید، به اشتراک گذاشتن تجربیات و رویکردهای خود، پیشبرد مشترک صلح و توسعه با دیگر کشورها و ایفای سهم در ساخت جامعه ای با سرنوشت مشترک برای بشریت، این سند را منتشر می کند.»