جهان صنعت نیوز – پس از حدود ۹ ماه درگیری، دونالد ترامپ اعلام کرده است که آمریکا دیگر به توافق با ایران نیازی ندارد. او روز پنجشنبه در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «ما به توافق با ایران نیاز نداریم. آن روزها مدت‌هاست گذشته است.»
بااین‌حال، اعلام بی‌نیازی از توافق لزوماً به معنای پایان جنگ نیست. ترامپ در گذشته نیز مواضع قاطعی درباره مذاکرات با تهران اتخاذ کرده، اما در فاصله کوتاهی از آنها عقب‌نشینی کرده است. برای مثال، در ماه ژوئن اعلام کرد توافق با ایران نهایی شده، اما این توافق تنها چند هفته بعد فروپاشید.
هم‌زمان، رئیس‌جمهور آمریکا در همان پیام از جی‌دی ونس، معاون خود، خواست به‌جای مذاکره با ایران، موضوع فساد ادعایی در ایالت‌های تحت مدیریت دموکرات‌ها را پیگیری کند. این اظهارات در شرایطی مطرح شد که ونس یک روز پیش از آن، به‌عنوان مذاکره‌کننده اصلی واشنگتن با تهران مطرح شده بود. او پیش‌تر نیز گفته بود دلیل شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای، جنگ با ایران بوده است.
ترامپ همچنین مدعی شده آمریکا صدها میلیارد دلار از دارایی‌های ایران و کنترل تنگه هرمز را در اختیار دارد. بااین‌حال، این ادعاها با محدودیت‌هایی مواجه است. مقام‌های ایرانی گفته‌اند دست‌کم ۱۰۰ میلیارد دلار از دارایی‌های کشور در خارج مسدود شده است، هرچند برآوردهای دیگری ارقام پایین‌تری را نشان می‌دهند. از سوی دیگر، سپاه پاسداران همچنان از حمله به کشتی‌ها در تنگه هرمز خبر می‌دهد؛ موضوعی که هزینه حمل‌ونقل تجاری از این مسیر راهبردی را افزایش داده است.
نیوزویک پنج سناریو را برای آینده جنگ ترسیم می‌کند که از توافق رسمی تا بازگشت درگیری تمام‌عیار را شامل می‌شوند.
سناریوی اول: توافقی که دوباره روی میز قرار می‌گیرد
نخستین سناریو، بازگشت طرفین به مسیر توافق است. اگرچه ترامپ در اظهارات اخیر خود هرگونه نیاز به توافق را رد کرده، اما سابقه مواضع او نشان می‌دهد چنین اظهاراتی لزوماً پایدار نیستند.
در روز دوشنبه و پس از میزبانی نخست‌وزیر قطر در واشنگتن، ترامپ از وجود شتاب مثبت برای پایان دادن به درگیری‌ها خبر داد. از نگاه نشریه نیوزویک، ممکن است پیام اخیر او درباره بی‌نیازی از توافق، بخشی از تاکتیک معمول مذاکره‌ای او برای افزایش فشار بر طرف مقابل باشد؛ به‌گونه‌ای که در نهایت هرگونه توافق احتمالی به‌عنوان تسلیم ایران در برابر خواسته‌های آمریکا معرفی شود.
چارچوب اولیه چنین توافقی نیز وجود دارد. بر اساس طرح دو‌روزه پیشنهادی قطر که وب‌سایت آکسیوس گزارش کرده، آمریکا محاصره دریایی را لغو و بخشی از دارایی‌های مسدودشده ایران را آزاد می‌کند. در مقابل، تهران اجازه می‌دهد بازرسان سازمان ملل از تأسیسات هسته‌ای بمباران‌شده بازدید کنند و در روز دوم اجرای توافق نیز تنگه هرمز دوباره به‌طور کامل بازگشایی شود.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، روز سه‌شنبه در گفت‌وگو با خبرگزاری ایرنا اعلام کرد پیشنهاد دو‌روزه تهران همچنان روی میز قرار دارد. بااین‌حال، موضع رسمی ایران همچنان بر مقاومت در برابر فشارهای آمریکا استوار است. محسن رضایی، مقام ارشد امنیتی ایران، نیز در پیامی خطاب به واشنگتن خواستار عقب‌نشینی آمریکا شده است.
در طرف مقابل، مارکو روبیو معتقد است فشار اقتصادی ناشی از محاصره دریایی در نهایت تهران را به پذیرش توافق وادار خواهد کرد. او تأکید کرده است که حکومت ایران برای تأمین نیازهای اساسی، پرداخت حقوق نیروهای نظامی و تأمین هزینه نیروهای امنیتی خود به منابع مالی نیاز دارد و واقعیت‌های اقتصادی سرانجام بر تصمیم‌گیری حتی رادیکال‌ترین مقام‌ها نیز اثر خواهد گذاشت.
این نشریه معتقد است آمریکا ممکن است در ظاهر نیازی به توافق نداشته باشد، اما دستیابی به آن همچنان می‌تواند گزینه مطلوب‌تری برای واشنگتن باشد. در مقابل، ایران نیز پیش از آنکه فشارهای اقتصادی به سطحی غیرقابل تحمل برسد، به توافق نیاز خواهد داشت.
سناریوی دوم: توافق بدون امضای توافق
دومین سناریو، تفاهمی غیررسمی و بدون اعلام توافق رسمی است؛ مدلی که به اعتقاد نشریه نیوزویک با ادبیات اخیر ترامپ سازگاری بیشتری دارد.
در این وضعیت، خبری از مراسم امضای توافق یا یک بسته جامع سیاسی نخواهد بود. در عوض، دو طرف مجموعه‌ای از اقدامات متقابل و تدریجی را انجام می‌دهند. ایران حملات به کشتی‌ها را کاهش می‌دهد، آمریکا از شدت اجرای محاصره می‌کاهد، عبور نفتکش‌ها تسهیل می‌شود و موضوع هسته‌ای نیز به آینده موکول خواهد شد.
چنین رویکردی می‌تواند از فشارهای سیاسی و تبلیغاتی مذاکرات رسمی جلوگیری کند. تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه، ماه گذشته پیشنهاد کرده بود طرفین صرفاً برای مدتی کوتاه درگیری را متوقف کنند و به یک وقفه موقت برسند.
همچنین بر اساس پیشنهادی که مقام‌های خاورمیانه‌ای به وال‌استریت ژورنال ارائه کرده‌اند، آمریکا می‌تواند ناوهای هواپیمابر خود را به فاصله دورتری از ایران منتقل کند و بخشی از محاصره دریایی را کاهش دهد. در مقابل، ایران اجازه عبور ۲۵ نفتکش از تنگه هرمز را صادر کند.
تریتا پارسی از مؤسسه کوئینسی نیز پیشنهاد کرده است ترامپ می‌تواند محاصره دریایی را به‌صورت رسمی حفظ کند، اما در عمل اجازه دهد این محدودیت به‌تدریج و بدون اعلام عمومی تضعیف شود. در چنین شرایطی، وضعیت اقتصادی و تجاری منطقه بهبود پیدا می‌کند و هر دو طرف نیز می‌توانند بدون پذیرش رسمی عقب‌نشینی، از تشدید درگیری جلوگیری کنند.
مزیت این سناریو برای ترامپ آن است که می‌تواند ادعا کند هیچ توافقی با ایران امضا نکرده، درحالی‌که در عمل بخش مهمی از نتایج مورد انتظار از یک توافق حاصل شده است.
سناریوی سوم: محاصره دائمی و فشار اقتصادی مستمر
سومین سناریو، ادامه وضعیت فعلی و تداوم محاصره اقتصادی ایران است؛ مسیری که به نظر می‌رسد دولت ترامپ در مقطع کنونی آن را دنبال می‌کند.
بر اساس اظهارات روبیو در نشست گروه هفت، ترامپ میان دو گزینه ازسرگیری جنگ و دستیابی به توافق قرار داشت، اما در نهایت راه سوم ادامه فشار اقتصادی برای تضعیف حکومت ایران را انتخاب کرد.
در همین چارچوب، عملیات دروازه آهنین با هدف گسترش فشارها به مرزهای زمینی ایران و دریای خزر طراحی شده است. هدف این عملیات، افزایش فشار بر تهران برای پذیرش محدودیت‌های هسته‌ای و تضمین عبور آزادانه کشتی‌های تجاری از تنگه هرمز عنوان شده است.
ترامپ روز دوشنبه مدعی شد توان نظامی ایران عملاً از بین رفته و آمریکا صرفاً در حال حفظ وضعیت موجود است. بااین‌حال، این وضعیت همچنان با درگیری‌های نظامی همراه است. نیروهای آمریکایی دست‌کم دو بار در ماه جاری میلادی مواضع پدافند هوایی ایران در جزیره قشم را هدف قرار داده‌اند.
از نگاه ترامپ، ادامه این وضعیت دو مزیت دارد. نخست آنکه متحدان آمریکا در خلیج فارس با آن موافق هستند و دوم آنکه واشنگتن را از ورود دوباره به یک کارزار گسترده بمباران دور نگه می‌دارد.
بااین‌حال، ضعف اساسی این راهبرد آن است که تداوم آن به پذیرش وضعیت موجود از سوی ایران وابسته است؛ چه از طریق رضایت تهران و چه از طریق ناتوانی آن در تغییر شرایط.
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکره‌کننده ارشد ایران، اعلام کرده است تهران قصد ندارد وضعیت نه جنگ و نه صلح را بپذیرد. این موضع نشان می‌دهد ایران ممکن است مقاومت نظامی خود را در تنگه هرمز و فراتر از آن ادامه دهد.
در همین حال، ایران اروپا را نیز تهدید کرده و گزارش‌هایی درباره طرح‌های مرتبط با هدف قرار دادن مقام‌های دولت ترامپ، از جمله اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، منتشر شده است. این نگرانی‌ها موجب شده برخی مقام‌های آمریکایی برای تأمین امنیت خود در پایگاه‌های نظامی مستقر شوند.
سناریوی چهارم: جنگ سایه و تشدید درگیری‌های محدود
چهارمین سناریو، ادامه جنگ در قالب عملیات غیرمستقیم و حملات محدود است. نشریه نیوزیک معتقد است ایران احتمالاً محاصره اقتصادی و فشارهای آمریکا را بدون واکنش نمی‌پذیرد، اما در عین حال تمایلی نیز به تحریک واشنگتن برای آغاز یک کارزار هوایی گسترده دیگر ندارد.
در چنین شرایطی، تهران ممکن است به راهبردی مبتنی بر وارد کردن هزینه‌های کنترل‌شده به آمریکا و متحدانش روی آورد. استفاده از مین‌های دریایی، پهپادها، نیروهای نیابتی، خرابکاری و حملات سایبری از جمله ابزارهایی هستند که می‌توانند در این چارچوب به کار گرفته شوند. در مقابل، آمریکا نیز با حملات محدود و با عنوان دفاع از خود پاسخ خواهد داد.
بخش‌هایی از این سناریو هم‌اکنون در حال وقوع است. نهادهای پایش دریایی دست‌کم ۳۷ حمله به کشتی‌ها در تنگه هرمز و اطراف آن را در دو هفته گذشته را ثبت کرده‌اند؛ رقمی که بالاترین میزان ماهانه از زمان آغاز جنگ محسوب می‌شود. همچنین سپاه پاسداران روز سه‌شنبه اعلام کرد سه نفتکش با مین برخورد کرده‌اند.
در همان روز، وزارت دادگستری آمریکا سه فرد را به اتهام همکاری با ایران و مشارکت در نزدیک به ۲۰ حمله و تلاش برای حمله در آمریکا و اروپا تحت پیگرد قرار داد. یکی از این طرح‌ها به پایگاه هوایی سلطنتی فرفورد در انگلستان مربوط می‌شد.
از سوی دیگر، درخواست روبیو از متحدان گروه هفت برای مشارکت در حفاظت از کشتیرانی با تعهد مشخصی از سوی آنها همراه نشد.
تحلیل مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی نیز دکترین ایران را مبتنی بر تشدید کنترل‌شده توصیف می‌کند؛ راهبردی که هدف آن وارد کردن فشار به طرف مقابل بدون عبور از آستانه جنگ تمام‌عیار است. حملات سایبری به فروشگاه‌های زنجیره‌ای اروپا نیز به‌عنوان نمونه‌ای از این نوع تقابل مطرح شده است.
سناریوی پنجم: بازگشت جنگ تمام‌عیار
پنجمین سناریو، ازسرگیری جنگ گسترده میان ایران و آمریکا و احتمالاً اسرائیل است. دولت ترامپ فعلاً اعلام کرده به چنین گزینه‌ای نیازی ندارد، اما بازگشت به جنگ لزوماً به تصمیم ناگهانی رهبران سیاسی وابسته نیست و ممکن است در نتیجه یک حادثه محرک اتفاق بیفتد.
حمله‌ای پرتلفات به نیروهای آمریکایی، تکرار حملات به نفتکش‌ها یا مشاهده نشانه‌هایی از تلاش ایران برای حرکت سریع به سمت ساخت سلاح هسته‌ای، از جمله عواملی هستند که می‌توانند درگیری‌ها را دوباره به سطحی گسترده‌تر برسانند.
در این میان، پرونده هسته‌ای همچنان مهم‌ترین نقطه حساس است. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ماه گذشته در شورای امنیت اعلام کرد آژانس هیچ نشانه‌ای از بازسازی تأسیسات هسته‌ای بمباران‌شده ایران مشاهده نکرده است.
بااین‌حال، آژانس نتوانسته است سرنوشت حدود ۴۴۰.۹ کیلوگرم اورانیوم با غنای حداکثر ۶۰ درصد را که ایران پیش از حملات در اختیار داشت، تأیید کند. این موضوع همچنان یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها درباره اهداف هسته‌ای ایران محسوب می‌شود.
در تحولی دیگر، مجلس خبرگان رهبری ایران که وظیفه انتخاب رهبر را بر عهده دارد، روز پنجشنبه اعلام کرد بررسی خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر تبدیل شده است.
ترامپ نیز بار دیگر تأکید کرده است نیروهای آمریکا در وضعیت آمادگی کامل نظامی قرار دارند و اجازه نخواهند داد ایران به ساخت سلاح هسته‌ای نزدیک‌تر شود. در مقابل، محسن رضایی هشدار داده است در صورت استفاده از پایگاه‌های آمریکا علیه ایران، تهران این پایگاه‌ها را حتی در فاصله‌های دور، از جمله در اروپا، هدف قرار خواهد داد.
پیروزی بدون پایان جنگ؛ محتمل‌ترین مسیر پیش‌رو
ترامپ در حال بازتعریف مفهوم پیروزی است. او اکنون مالکیت بر دارایی‌های ایران، کنترل تنگه هرمز و گذشت زمان را به‌عنوان نشانه‌های برتری آمریکا معرفی می‌کند، اما این وضعیت به معنای دستیابی به یک نتیجه نهایی و پایدار نیست.
نکته مهم آن است که هیچ‌یک از پنج سناریوی مطرح‌شده کاملاً از یکدیگر مستقل نیستند و حتی ممکن است هم‌زمان یا به‌صورت متوالی اتفاق بیفتند.
محتمل‌ترین وضعیت در کوتاه‌مدت ترکیبی از سه سناریوی میانی است. محاصره‌ای که در ظاهر همچنان پابرجاست اما در عمل به‌تدریج محدودیت‌های آن کاهش می‌یابد، درگیری‌های غیرمستقیم و حملات محدود ادامه پیدا می‌کنند و در عین حال، دو طرف از ورود به جنگ تمام‌عیار اجتناب می‌کنند.
بااین‌حال، مهم‌ترین و معنادارترین سناریو، دستیابی به نوعی توافق بدون اعلام رسمی توافق است. در این وضعیت، ترامپ می‌تواند همچنان ادعا کند که با ایران هیچ توافقی نکرده، درحالی‌که عملاً به تفاهمی رسیده است که بخش عمده نتایج یک توافق رسمی را تأمین می‌کند.
چنین رویکردی ممکن است در شرایط کنونی تنها راهی باشد که به دو طرف اجازه دهد بدون پذیرش علنی عقب‌نشینی، از ادامه جنگ و افزایش هزینه‌های آن جلوگیری کنند.