علی فریدونی- جهان صنعت نیوز؛ افزایش مداوم قیمت طلا و فاصله‌گرفتن این فلز گرانبها از قدرت خرید بخش بزرگی از جامعه، معادلات سرمایه‌گذاری خرد را تغییر داده است.
در شرایطی که خرید حتی قطعات کوچک طلا نیز برای بخشی از خانوارها دشوار شده، نقره به‌تدریج جای خود را در سبد دارایی سرمایه‌گذاران باز کرده و صندوق‌های نقره در بورس نیز به یکی از گزینه‌های مورد توجه معامله‌گران تبدیل شده‌اند.
با این حال جذابیت بازدهی بالاتر نقره در مقایسه با طلا، روی دیگری نیز دارد؛ نوسانات شدیدتر، احتمال شکل‌گیری حباب قیمتی، محدودیت عرضه و ریسک زیان مضاعف هنگام اصلاح بازار. آیا نقره می‌تواند جایگزین مناسبی برای طلا در حفظ ارزش دارایی‌ها باشد یا استقبال از این بازار، سرمایه‌گذاران خرد را در معرض ریسک‌های تازه قرار می‌دهد؟
کیوان اعلائی، کارشناس بازار سرمایه در گفت‌وگو با «جهان‌صنعت» در رابطه با تغییر رفتار سرمایه‌گذاران خرد و جلب توجه آنها به نقره و صندوق‌های بورسی این فلز گرانبها افزایش سرمایه‌گذاری در این حوزه تاکید کرد که این تغییر رفتار به معنی جایگزینی تغییر نقره با طلا نیست و می‌توان آن را نوعی تنوع‌بخشی اجباری در سبد دارایی‌ها دانست.
او تشریح کرد: «طی سال‌های اخیر، با افزایش قیمت طلا، امکان خرید این فلز با سرمایه محدود برای بخش بزرگی از جامعه دشوار شده است. در واقع، افزایش قیمت طلا در کنار محدودیت نقدینگی، قدرت خرید بسیاری از خانوارها را تحت‌تاثیر قرار داده است و ریشه اصلی این تغییر رفتار را باید در کاهش قدرت خرید عمومی جست‌وجو کرد.»
این کارشناس بازار سرمایه ادامه داد: «با افزایش قیمت طلا، فاصله میان بهای این فلز و سطح درآمد و توان نقدینگی بخش بزرگی از جامعه بیشتر می‌شود. در چنین شرایطی، نقره به‌عنوان یک فلز گرانبهای معدنی، با وجود نوسانات شدید قیمتی، به گزینه‌ای جذاب برای سرمایه‌گذاران خرد تبدیل می‌شود؛ افرادی که به دنبال حفظ ارزش دارایی و قدرت خرید خود هستند.»
اعلائی تغییر رفتار سرمایه‌گذاران و حرکت به سمت بازار نقره را تاکید کرد و گسترده شدن حجم معاملات و افزایش تقاضای خرد برای این فلز را نشانه این موضوع دانست. او در توضیح این رفتار اینگونه ادامه داد: «بخشی از افرادی که تحت‌تاثیر شرایط اقتصادی و کاهش قدرت خرید متحمل زیان شده‌اند، به دنبال راهی برای جبران این وضعیت هستند. بازار نقره به‌دلیل نوسانات شدید و امکان جهش‌های قیمتی، از نگاه این گروه فرصت مناسبی برای کسب سود در کوتاه‌مدت محسوب می‌شود. این افراد ممکن است پس از کسب سود، دوباره سرمایه خود را به بازار طلا منتقل کنند.»
به گفته او، سرمایه‌گذاران بازار نقره را می‌توان به دوگروه تقسیم کرد؛ گروه نخست افرادی هستند که با هدف حفظ ارزش پول خود در برابر تورم وارد این بازار می‌شوند و گروه دوم کسانی که به‌دنبال کسب سود از نوسانات قیمت نقره هستند.
از این منظر، بخشی از جذابیت نقره به انتظار کسب بازدهی بیشتر نسبت به طلا بازمی‌گردد چراکه در صورت صعودی‌بودن بازار، این فلز می‌تواند سود بیشتری نصیب سرمایه‌گذاران کند.
اعلائی با اشاره به هم‌جهت بودن نسبی حرکت بازار طلا و نقره توضیح داد: «زمانی که تقاضا برای حفظ ارزش دارایی‌ها در برابر تورم افزایش پیدا می‌کند، معمولا هردو فلز با رشد تقاضا و قیمت مواجه می‌شوند.
با این حال تفاوت اصلی این دوبازار در میزان حساسیت آنها به نوسانات قیمتی است. نقره به دلیل برخورداری از دامنه نوسان بیشتر، نسبت به طلا واکنش شدیدتری به تحولات بازار نشان می‌دهد.»
بر همین اساس، نقره در دوره‌های صعودی بازار، به واسطه ماهیت صنعتی و ویژگی‌های معاملاتی خود می‌تواند جهش‌های قیمتی بزرگ‌تری را تجربه کند اما این ویژگی در بازارهای نزولی نیز وجود دارد و نقره ممکن است در دوره‌های اصلاح و ریزش قیمت، افت شدیدتری نسبت به طلا داشته باشد. این کارشناس بازار سرمایه در همین رابطه تاکید کرد که گرایش به بازار نقره از یک‌سو واکنشی به کاهش قدرت خرید و دشوارتر شدن سرمایه‌گذاری در بازار طلاست و از سوی دیگر، نوعی استراتژی برای جبران این کاهش قدرت خرید محسوب می‌شود. به اعتقاد او، سرمایه‌گذاران خرد با توجه به محدودیت نقدینگی، به‌دنبال ورود با سرمایه کمتر به بازاری هستند که نوسانات بیشتری دارد و امیدوارند از این طریق بخشی از قدرت خرید ازدست‌رفته خود را بازیابی کنند.
ظرفیت رشد بیشتر؛ مزیت یا دام سرمایه‌گذاری؟
اعلائی در پاسخ به این پرسش که با وجود امکان خرید واحدهای صندوق طلا با سرمایه اندک، چه مزیتی در صندوق‌های نقره وجود دارد، گفت: «ظرفیت رشد نقره در مقایسه با طلا می‌تواند بیشتر باشد.
در شرایطی که بازارهای جهانی با رشد قیمت نقره مواجه می‌شوند، این فلز ممکن است جهش قیمتی بیشتری نسبت به طلا تجربه و در مدت کوتاه‌تری بخشی از عقب‌ماندگی خود را جبران کند.»
البته به گفته این کارشناس، بازدهی صندوق‌های نقره در بورس ایران طی یک‌سال اخیر صرفا تحت‌تاثیر تحلیل‌های بنیادی و تکنیکال نبوده بلکه نوظهوربودن این صندوق‌ها نیز در شکل‌گیری بازدهی آنها نقش داشته است.
این صندوق‌ها به دلیل تازگی ورود به بازار و عدم توازن میان عرضه و تقاضا، در مقاطعی با حباب مثبت مواجه شدند به‌طوری‌که تقاضای بالا در برابر عرضه محدود قرار گرفت.
او در تشریح عوامل شکل‌گیری این وضعیت به دوموضوع اشاره کرد؛ نخست، محدودیت عرضه واحدهای صندوق‌های نقره برخلاف صندوق‌های طلا که به دلیل سابقه فعالیت طولانی‌تر، از ظرفیت بالاتری برای عرضه واحدهای سرمایه‌گذاری برخوردارند و ورود سرمایه‌های بزرگ لزوما نوسان شدیدی در آنها ایجاد نمی‌کند، صندوق‌های نقره در ابتدای فعالیت با تعداد محدودی واحد سرمایه‌گذاری مواجه بودند. همین محدودیت باعث می‌شد حتی ورود سرمایه‌های نسبتا اندک نیز به جهش‌های قابل‌توجه قیمتی منجر شود.
عامل دوم، تمرکز تقاضا بر یک بازار نوظهور بود. با ورود یک کلاس جدید از دارایی به بازار سرمایه، بخشی از توجه سرمایه‌گذاران به سمت نقره جلب شد. همزمانی این تقاضای فزاینده با محدودیت عرضه، بازدهی بالایی را برای این صندوق‌ها رقم زد و جذابیت آنها را در مقایسه با بازارهای قدیمی‌تر، مانند طلا افزایش داد. اعلائی با اشاره به تغییر شرایط این صندوق‌ها در ماه‌های اخیر اظهار کرد: بخش عمده این وضعیت مربوط به سال گذشته و ابتدای فعالیت صندوق‌های نقره بود بنابراین جذابیت آن دوره صرفا ناشی از افزایش قیمت خود نقره نبود بلکه ساختار عرضه و تقاضای این صندوق‌ها در بورس کالا نیز نقش مهمی در شکل‌گیری بازدهی آنها داشت. در شرایط فعلی، با افزایش تعداد صندوق‌های نقره و بیشترشدن واحدهای قابل‌عرضه، حباب قیمتی این صندوق‌ها به‌شدت کاهش یافته و میزان حباب مثبت آنها در محدوده صفر تا 3درصد قرار دارد.
نقره ارزان‌تر است، اما کم‌ریسک‌تر نیست
این کارشناس بازار سرمایه در ادامه با هشدار نسبت به برداشت نادرست از ارزندگی نقره گفت: «بزرگ‌ترین تله برای سرمایه‌گذاران این است که تصور کنند پایین‌تر بودن ارزش بازار نقره به معنای ریسک کمتر سرمایه‌گذاری در آن است. برخلاف این تصور، بازار نقره در شرایط نزولی با شیب تندتر و سرعت بیشتری نسبت به طلا سقوط می‌کند بنابراین هرچند نقره از ظرفیت کسب سود بالایی برخوردار است، این موضوع به‌معنای پایین‌بودن ریسک سرمایه‌گذاری در آن نیست.»
او با اشاره به تفاوت ماهیت این دو فلز توضیح داد: «طلا یک دارایی امن محسوب می‌شود اما نقره ماهیتی دوگانه دارد. این فلز علاوه‌بر تاثیرپذیری از طلا، از قیمت مس و وضعیت صنایع نیز تاثیر می‌گیرد. درنتیجه نسبت میان قیمت طلا و نقره صرفا یک معیار قیمتی نیست بلکه نوعی سنجش میان دو بازار با ویژگی‌های قیمتی و صنعتی متفاوت است. به همین دلیل، در صورتی که اقتصاد جهانی با رکود مواجه شود، ممکن است به دلیل کاهش تقاضای صنعتی، قیمت نقره حتی با وجود افزایش قیمت طلا رشد نکند.»
بر همین اساس اعلائی توصیه کرد افرادی که با هدف حفظ ارزش پس‌انداز خود سرمایه‌گذاری می‌کنند، بخش اصلی دارایی‌شان را به طلا اختصاص دهند چراکه بازار طلا از ثبات و پایداری بیشتری نسبت به نقره برخوردار بوده و نوسانات آن قابل‌تحمل‌تر است.
او ادامه داد: «نقره برخلاف طلا، بازار امنی برای حفظ ارزش دارایی در بلندمدت محسوب نمی‌شود بلکه بیشتر ابزاری سفته‌بازانه با ریسک بالاست که برای افرادی با شناخت و دانش کافی از بازار و سرمایه‌ای فراتر از نیازهای ضروری مناسب است.»
این کارشناس بازار سرمایه همچنین نقدشوندگی پایین‌تر و کوچک‌تر بودن بازار صندوق‌های نقره را از دیگر عوامل افزایش ریسک دانست و توضیح داد: «دارایی‌هایی که نقدشوندگی کمتری دارند یا در بازارهای کوچک‌تری معامله می‌شوند، مانند صندوق‌های نقره، مستعد شکل‌گیری حباب‌های مثبت مقطعی هستند. این موضوع می‌تواند سرمایه‌گذاران کم‌تجربه را با سردرگمی و زیان مواجه کند.»
او در تشریح این ریسک به رفتار احتمالی سرمایه‌گذاران خرد اشاره کرد و افزود: «ممکن است یک سرمایه‌گذار تحت‌تاثیر اخبار مثبت باشد و در شرایطی که حباب قیمتی صندوق‌های نقره بالاست، وارد این بازار شود اما با شروع اصلاح قیمت‌ها، به دلیل نوسان‌پذیری بالاتر نقره نسبت‌به طلا، میزان افت قیمت به‌مراتب بیشتر باشد. برای مثال، اصلاح پنج‌درصدی قیمت طلا ممکن است به افت ۱۵ تا ۲۰درصدی در بازار نقره منجر شود.
در چنین شرایطی، سرمایه‌گذار کم‌تجربه که توان تحمل این میزان ریزش را ندارد، ممکن است با زیان قابل‌توجه اقدام به فروش دارایی خود کند.»
ورود نقدینگی جدید به بازار نقره
اعلائی در بخش دیگری از این گفت‌وگو، درباره افزایش معاملات صندوق‌های نقره و میزان ورود پول تازه به این بازار توضیح داد: «بررسی روند ماه‌های اخیر نشان می‌دهد بخشی از افزایش حجم معاملات این صندوق‌ها ناشی از عرضه و پذیره‌نویسی صندوق‌های جدید و به‌تبع آن، افزایش سقف واحدهای سرمایه‌گذاری موجود است.»
به گفته این کارشناس بازار سرمایه، ورود ناشران و صندوق‌های جدید به بازار، علاوه‌بر افزایش عمق و تنوع برای سرمایه‌گذاران، ظرفیت صدور و ابطال واحدها را نیز افزایش داده است بنابراین نمی‌توان رشد معاملات را لزوما ناشی از گردش واحدهای قبلی دانست چراکه بخشی از این معاملات به عرضه واحدهای جدید و جذب سرمایه توسط صندوق‌های تازه‌تاسیس مربوط می‌شود که نقدینگی جدیدی را به‌سمت این بازار هدایت کرده است.
چگونه حباب صندوق‌های نقره را تشخیص دهیم؟
اعلائی در تشریح راهکار تشخیص حباب قیمتی صندوق‌های نقره، دو عامل اصلی اثرگذار بر قیمت پایه این فلز در بازار ایران را مورد توجه قرار داد و گفت: «سرمایه‌گذاران برای تشخیص ارزش واقعی واحدهای صندوق نقره، ابتدا باید قیمت جهانی هر اونس نقره و نرخ واقعی دلار در بازار آزاد را بررسی کنند.»
به گفته وی، برای محاسبه ارزش ذاتی هر گرم نقره در ایران، باید قیمت جهانی هر اونس نقره را در نرخ دلار آزاد ضرب و حاصل را بر وزن هر اونس یعنی ۱/۳۱ گرم تقسیم کرد.
با این محاسبه می‌توان به یک عدد پایه رسید که نشان می‌دهد در صورت نبود واسطه‌گری، هیجان کاذب و هزینه‌های اضافی، ارزش واقعی هر گرم نقره چقدر است.
این کارشناس بازار سرمایه با اشاره به کاهش حباب صندوق‌های نقره در مقایسه با ماه‌های گذشته افزود: «در حال حاضر حباب این صندوق‌ها در محدوده صفر تا ۳درصد قرار دارد.
حباب زمانی شکل می‌گیرد که حجم شناور واحدهای صندوق محدود باشد و با ورود موج تقاضا، مدیر صندوق نتواند به‌موقع واحدهای جدید عرضه کند. در چنین شرایطی، محدودیت عرضه و شکل‌گیری صف‌های خرید هیجانی باعث می‌شود قیمت معاملاتی واحدهای صندوق از ارزش واقعی دارایی‌های پشتوانه آن فاصله بگیرد.»
محدودیت عرضه؛ ریسکی که می‌تواند حباب را تشدید کند
اعلائی «محدودیت حجم شناور و عمق بازار» را ازجمله ریسک‌های نادیده‌گرفته‌شده در قیمت صندوق‌های نقره برشمرد. وی با اشاره به بازار نسبتا کوچک نقره در بورس ایران اظهار داشت که وقتی موجی از تقاضای هیجانی ناشی از رشد قیمت جهانی نقره به بازار سرازیر می‌شود، تعداد واحدهای عرضه‌شده در صندوق‌ها پاسخگوی این حجم از تقاضا نیست.
این امر باعث افزایش مصنوعی قیمت واحدهای صندوق‌های نقره می‌شود.
این کارشناس بازار سرمایه در توضیح پیامدهای این وضعیت اظهار کرد: «شکل‌گیری چنین شرایطی به ایجاد حباب مثبت در قیمت صندوق‌های نقره منجر می‌شود.
در این وضعیت بازارگردان یا مدیر صندوق باید با صدور واحدهای جدید، عرضه را افزایش دهد تا حباب قیمتی تخلیه شود. با این حال در بازار نقره بورس ایران، به دلیل مشکلات تامین شمش نقره، تشریفات گمرکی و محدودیت‌های انبارداری در بورس کالا، امکان عرضه سریع واحدهای جدید متناسب با تقاضای ایجادشده وجود ندارد.»
به باور او همین تاخیر در افزایش عرضه می‌تواند به ماندگاری و حتی رشد حباب قیمتی منجر شود و یکی از مهم‌ترین ریسک‌های سرمایه‌گذاری در این صندوق‌ها را شکل دهد.
ضربه دوگانه به سرمایه‌گذاران هنگام تخلیه حباب
اعلائی با اشاره به ریسک تخلیه حباب قیمتی صندوق‌های نقره، این وضعیت را نوعی «ضربه دوگانه» به سرمایه‌گذاران دانست.
به گفته او، در صورت کاهش همزمان قیمت جهانی نقره و نرخ دلار و فروکش کردن هیجان در بازار داخلی، سرمایه‌گذاران از دوجهت متحمل زیان می‌شوند؛ هم ارزش دارایی پایه کاهش می‌یابد و هم با تخلیه حباب، قیمت واحدهای صندوق افت بیشتری را تجربه می‌کند. در چنین شرایطی، میزان ریزش صندوق ممکن است به‌مراتب بیشتر از افت قیمت جهانی نقره باشد.
این کارشناس بازار سرمایه برای مدیریت این ریسک، بررسی سابقه حباب قیمتی صندوق‌ها را ضروری دانست و توصیه کرد سرمایه‌گذاران پیش از خرید، میانگین حباب آنها در ماه‌های گذشته را در نظر بگیرند. برای مثال، اگر صندوقی معمولا با حباب مثبت صفر تا 3درصد معامله شده اما این رقم ناگهان به ۱۵درصد رسیده باشد، می‌تواند نشانه‌ای از افزایش هیجان و فاصله گرفتن قیمت معاملاتی از ارزش واقعی دارایی‌های صندوق باشد؛ وضعیتی که تصمیم‌گیری محتاطانه‌تر را ضروری می‌کند.