جهان صنعت نیوز، ترور پاگلن، هنرمند و نویسنده، در یادداشتی در روزنامه نیویورک‌تایمز توضیح می‌دهد که چگونه یک آزمایش مغزی ساده او را با آینده‌ای روبه‌رو کرد که در آن اطلاعات ذهنی افراد ممکن است به ابزاری برای نظارت و کسب درآمد تبدیل شود.
پاگلن حدود یک سال پیش در آزمایشی در دانشگاه کرنل شرکت کرد. او طی دو روز، در مجموع سه ساعت داخل دستگاه تصویربرداری fMRI قرار گرفت. این دستگاه با اندازه‌گیری تغییرات جریان خون در مغز، به پژوهشگران کمک می‌کند فعالیت بخش‌های مختلف آن را بررسی کنند.
در طول آزمایش، تصاویر مختلفی روی نمایشگری مقابل او نشان داده می‌شد. بعضی از آن‌ها تصاویر معمولی مانند خودرو، چراغ راهنمایی، هواپیما و درخت بودند. تصاویر دیگر چهره‌های ترسناک ساخته‌شده با هوش مصنوعی یا افرادی را نشان می‌دادند که حرکات تهدیدآمیز انجام می‌دادند. پژوهشگران می‌خواستند ببینند بخش‌هایی از مغز، از جمله آمیگدال که در پردازش ترس و واکنش به تهدید نقش دارد، به این تصاویر چگونه واکنش نشان می‌دهند.
نتیجه آزمایش پاگلن را غافلگیر کرد. مغز او به تصاویری از هواپیماهای کوچک در آسمان واکنش زیادی نشان می‌داد. این موضوع برایش معنای خاصی داشت، زیرا در فعالیت هنری خود زمان زیادی را صرف عکاسی و بررسی پهپادها، ماهواره‌ها و هواپیماها می‌کند. جالب‌تر اینکه پژوهشگر مسئول آزمایش، از این علاقه شخصی او خبر نداشت.
پاگلن احساس کرد دستگاه به بخشی خصوصی از زندگی ذهنی‌اش دست پیدا کرده است. البته این آزمایش افکار او را مستقیما نخوانده بود. دستگاه فقط تغییرات جریان خون مغز را ثبت کرده بود و پژوهشگران از روی واکنش او به تصاویر، الگوهایی از فعالیت مغزی را بررسی می‌کردند. با این حال، همین تجربه باعث شد او درباره مرز میان اطلاعات خصوصی مغز و فناوری‌های جدید فکر کند.
از بازسازی تصویر تا رمزگشایی زبان
تلاش برای بازسازی آنچه افراد می‌بینند، موضوع تازه‌ای نیست. در سال ۲۰۱۱، گروهی از پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا در برکلی نشان دادند که می‌توان با ثبت فعالیت مغز هنگام تماشای فیلم، نسخه‌ای تار و تقریبی از تصاویر دیده‌شده تولید کرد. از آن زمان، پیشرفت هوش مصنوعی کیفیت این بازسازی‌ها را بهتر کرده است.
پژوهشگران اکنون سراغ زبان هم رفته‌اند. الکس هاث، عصب‌شناس و از پژوهشگران این حوزه، سامانه‌هایی ساخته است که با استفاده از داده‌های مغزی تلاش می‌کنند محتوای گفتار شنیده‌شده یا تصاویر متحرک را به متن تبدیل کنند.
برای نمونه، در یکی از آزمایش‌ها، فردی به داستانی گوش می‌دهد و آن را در ذهن خود دنبال می‌کند، بدون اینکه چیزی به زبان بیاورد. سپس یک مدل هوش مصنوعی با بررسی داده‌های fMRI تلاش می‌کند محتوای داستان را بازسازی کند.
مدل‌های زبانی بزرگ در این فرایند کمک می‌کنند سیگنال‌های ناقص و مبهم مغز به جمله‌هایی قابل‌فهم تبدیل شوند. اما این سامانه‌ها دقیقا همان چیزی را که فرد در ذهن دارد استخراج نمی‌کنند. آن‌ها با تکیه بر الگوهای فعالیت مغز، محتمل‌ترین تفسیر را تولید می‌کنند و ممکن است در بازسازی محتوا اشتباه کنند.
هاث تأکید می‌کند که این فناوری را بهتر است «رمزگشایی فعالیت مغز» بدانیم، نه خواندن ذهن. با این حال، او درباره کاربردهای احتمالی آن هشدار می‌دهد. تصور کنید کارفرمایی از هدستی استفاده کند که علاوه بر تبدیل افکار کارکنان به فرمان‌های رایانه‌ای، بتواند نشانه‌هایی مرتبط با موضوعاتی مانند تشکیل اتحادیه کارگری را هم شناسایی کند. چنین کاربردی می‌تواند حریم خصوصی افراد را به‌شدت تهدید کند.
فناوری فقط به خواندن مغز محدود نمی‌شود
نگرانی دیگر این است که پیشرفت پژوهش‌های عصبی ممکن است به فناوری‌هایی منجر شود که فعالیت مغز را تغییر می‌دهند. در دانشگاه کلمبیا، رافائل یوسته و همکارانش نشان داده‌اند که با تاباندن لیزر به بخش‌هایی از مغز موش می‌توان فعالیت عصبی را تحریک کرد و باعث شد حیوان چیزی را ببیند که در محیط وجود ندارد.
در پژوهشی دیگر، گروهی به سرپرستی پویا بشیوان در دانشگاه مک‌گیل از هوش مصنوعی برای پیش‌بینی واکنش مغز میمون‌ها به تصاویر استفاده کردند. این مدل‌ها همچنین می‌توانستند تصاویری را پیشنهاد دهند که الگوی مشخصی از فعالیت مغز را ایجاد کنند.
گروه ایمی کوچسکی در دانشگاه کرنل نیز سامانه‌ای به نام NeuroGen توسعه داده است. این سامانه می‌تواند واکنش مغز یک فرد به تصاویر مختلف را پیش‌بینی کند و همچنین تصویری تولید کند که احتمالا الگوی مشخصی از فعالیت مغز را فعال می‌کند. این پژوهش‌ها هنوز به معنای کنترل ذهن انسان نیستند، اما نشان می‌دهند دانشمندان در حال بررسی ارتباط دوطرفه میان تصاویر و فعالیت مغز هستند.
نگرانی درباره آینده داده‌های مغزی
هم‌زمان با این پژوهش‌ها، شرکت‌های فناوری نیز به ابزارهای ثبت و تفسیر سیگنال‌های عصبی علاقه نشان داده‌اند. متا یک استارتاپ سازنده مچ‌بندی را خریداری کرده است که سیگنال‌های عصبی را به فرمان‌های رایانه‌ای تبدیل می‌کند. مایکروسافت نیز حق اختراعی برای دستگاهی مبتنی بر نوار مغزی یا EEG دارد که می‌تواند امکان کنترل برنامه‌ها با فعالیت مغز را فراهم کند. اپل هم احتمال استفاده از حسگرهای EEG در هدفون‌های ایرپاد را مطرح کرده است.
پاگلن نگران است که این ابزارها در آینده، مانند دیگر فناوری‌های جمع‌آوری داده، برای نظارت و کسب درآمد به کار گرفته شوند. او سناریوهایی را تصور می‌کند که در آن شرکت‌ها تبلیغات را بر اساس واکنش‌های عصبی افراد تنظیم می‌کنند، پلیس از ابزارهای پایش مغز در بازجویی‌ها استفاده می‌کند یا محتوای سرگرمی متناسب با واکنش‌های مغزی هر بیننده تغییر می‌کند.
این‌ها پیش‌بینی‌ها و نگرانی‌های نویسنده‌اند، نه قابلیت‌های اثبات‌شده فناوری امروز. دستگاه‌های کنونی نمی‌توانند هر فکر یا خاطره‌ای را در هر شرایطی بخوانند. بازسازی فعالیت مغز به داده‌های جمع‌آوری‌شده، شرایط آزمایش و مدل‌های محاسباتی وابسته است و نتایج آن محدود و خطاپذیرند. همچنین تحریک فعالیت مغز در آزمایش‌های حیوانی به معنای امکان کنترل ذهن انسان نیست.
با این حال، پرسش درباره مالکیت و حفاظت از داده‌های عصبی از همین حالا اهمیت پیدا کرده است.
از نگاه پاگلن، ذهن انسان فقط مجموعه‌ای از داده‌های قابل‌اندازه‌گیری نیست. خاطرات، خیال‌پردازی‌ها و افکار خصوصی بخش مهمی از زندگی درونی ما هستند. پیشرفت فناوری ممکن است به درمان بیماری‌ها و درک بهتر مغز کمک کند، اما هم‌زمان این پرسش را پیش می‌کشد که چگونه می‌توان از این بخش خصوصی زندگی انسان در برابر دسترسی و استفاده بی‌اجازه محافظت کرد.
خبرآنلاین