حسین مقیسه
صحنه کوتاه بود، اما آنچه در اتاق Green Light Audit سایپا اتفاق افتاد، ظرفیت طرح پرسشی بسیار بزرگ‌تر از کیفیت بدنه یک خودرو را داشت.
دکتر مسعود پزشکیان در جریان بازدید از سایپا، هنگام مشاهده بدنه خودروی شاهین، به فاصله‌ها و ناهماهنگی میان بخش‌هایی از بدنه توجه کرد و گفت: «یه جای کارتون می‌لنگه.»
در گفت‌وگویی که میان رئیس‌جمهور و مدیران شکل گرفت، بحث به Gap و Flush، فاصله‌های چند دهم میلی‌متری و چند میلی‌متری میان اجزای بدنه رسید. مدیران نیز برای توضیح وضعیت، به ابزارها و روش‌های پیچیده اندازه‌گیری، از جمله CMM یا Coordinate Measuring Machine اشاره کردند.
اما شاید پرسش ساده‌تر این بود: در اتاقی که اساساً برای ارزیابی ظاهری و کیفیت مونتاژ خودرو طراحی شده، آیا برای تشخیص و اندازه‌گیری بخش مهمی از همین Gap و Flush، همیشه به دستگاه‌های پیچیده نیاز داریم؟
در بسیاری از ارزیابی‌های بدنه، ابزار ساده‌ای مانند Taper Gauge یا خط‌کش اندازه‌گیری شکاف نیز می‌تواند واقعیت را مستقیم‌تر نشان دهد؛ ابزاری ساده که فاصله را نشان می‌دهد، بدون آنکه بتوان پشت پیچیدگی دستگاه، گزارش یا توضیحات فنی پنهان شد.
و شاید مسئله اقتصاد ایران نیز بیش از آنکه کمبود دستگاه‌های پیچیده تشخیص باشد، کمبود همین ابزارهای ساده برای دیدن واقعیت باشد.
وقتی ابزار پیچیده، جای واقعیت را می‌گیرد
در صنعت، دستگاه‌های پیشرفته اندازه‌گیری ضروری‌اند. CMM ابزار ارزشمندی است و در اندازه‌گیری دقیق مختصات، هندسه و انطباق قطعات کاربردهای مهمی دارد. مسئله، تقابل میان فناوری پیشرفته و ابزار ساده نیست.
مسئله از جایی آغاز می‌شود که ابزار پیچیده، جای پرسش ساده را بگیرد.
گاهی یک خط‌کش ساده کافی است تا نشان دهد فاصله وجود دارد.
ابتدا باید بپذیریم فاصله وجود دارد؛ سپس درباره علت آن بحث کنیم.
در سیاست‌گذاری اقتصادی نیز گاه دقیقاً برعکس عمل می‌کنیم. پیش از آنکه نتیجه یک سیاست را با واقعیت ساده زندگی مردم و وضعیت بنگاه‌ها بسنجیم، وارد لایه‌های پیچیده‌ای از توجیه، گزارش، دستورالعمل و نظریه می‌شویم.
در حالی که بعضی پرسش‌ها به پیچیدگی پاسخ نیاز ندارند:
آیا تولیدکننده سودآور است یا زیان‌ده؟
آیا شکاف قیمت کارخانه و بازار رانت ایجاد کرده یا نه؟
آیا قطعه‌ساز مطالبات خود را به‌موقع دریافت می‌کند؟
آیا مشتری در زمان وعده‌داده‌شده خودرویش را تحویل می‌گیرد؟
اگر پاسخ این پرسش‌ها روشن باشد، نخستین مرحله تشخیص انجام شده است.
اقتصاد، پیش از نظریه‌های پیچیده، به ابزارهای ساده‌ای برای دیدن واقعیت نیاز دارد.
وقتی «حفظ میز» از دیدن فاصله مهم‌تر می‌شود
اما شاید مسئله اصلی، حتی ابزار اندازه‌گیری هم نباشد.
گاهی مدیر می‌داند فاصله وجود دارد.
کارشناس می‌داند مشکل چیست.
اعداد صورت‌های مالی نیز آن را نشان می‌دهند.
اما پذیرش صریح فاصله، می‌تواند به معنای پذیرش مسئولیت باشد.
و اینجاست که مسئله فنی، به مسئله اقتصاد سیاسی تبدیل می‌شود.
در یک ساختار اقتصادی و مدیریتی، همیشه فقط با مسئله «تشخیص» روبه‌رو نیستیم؛ گاهی با مسئله انگیزه برای ندیدن روبه‌رو هستیم.
اگر پذیرفته شود که قیمت‌گذاری دستوری اقتصاد تولید را مختل کرده است، پرسش بعدی این خواهد بود که چه کسانی مسئول ادامه این سیاست‌اند.
اگر پذیرفته شود شکاف قیمت کارخانه و بازار رانت ایجاد کرده است، باید درباره سازوکارهای توزیع این رانت نیز پرسید.
اگر پذیرفته شود زیان خودروساز به زنجیره تأمین منتقل شده، باید مشخص شود چه کسی هزینه سیاست را می‌پردازد.
و وقتی چنین پرسش‌هایی مطرح شود، دیگر فقط کیفیت خودرو مطرح نیست؛ میزهای مدیریتی نیز موضوع پرسش قرار می‌گیرند.
شاید به همین دلیل است که گاهی توضیح پیچیده، از یک خط‌کش ساده امن‌تر است.
خط‌کش ممکن است فاصله را نشان دهد؛ اما توضیح پیچیده گاهی می‌تواند فاصله را در میان انبوهی از اصطلاحات پنهان کند.
فاصله واقعی کجاست؟
اما شاید «یک جای کار می‌لنگد» فقط درباره Gap بدنه شاهین نباشد.
در همان صنعتی که فاصله چند دهم میلی‌متری قطعات اندازه‌گیری می‌شود، فاصله‌های بسیار بزرگ‌تری نیز وجود دارد:
فاصله میان هزینه واقعی تولید و قیمت‌گذاری دستوری؛
فاصله میان قیمت کارخانه و بازار که به رانت و سوداگری میدان می‌دهد؛
فاصله میان زیان خودروساز و مطالبات قطعه‌ساز؛
و فاصله میان پولی که مشتری پرداخت می‌کند و تعهدی که باید در موعد مقرر اجرا شود.
این‌ها دیگر صرفاً مسئله فنی یک کارخانه نیستند.
این‌ها محصول اقتصاد سیاسی صنعت خودرو هستند.
در این ساختار، خودروساز با هزینه‌های واقعی تولید می‌کند؛ مواد اولیه، دستمزد، ارز، تأمین مالی و هزینه‌های زنجیره تأمین تابع واقعیت‌های اقتصادی‌اند. اما درباره قیمت محصول، الزاماً اختیار کامل ندارد.
در ظاهر، کنترل قیمت با هدف حمایت از مصرف‌کننده انجام می‌شود. اما اگر فاصله میان قیمت کارخانه و بازار بزرگ شود، بخشی از همان منفعت می‌تواند به رانت تبدیل شود.
یعنی ممکن است سیاستی که برای حمایت از مصرف‌کننده طراحی شده، هم‌زمان تولیدکننده را زیان‌ده کند و فضایی برای سوداگران ایجاد کند.
این دقیقاً همان جایی است که باید میان هدف سیاست و نتیجه سیاست تفاوت گذاشت.
هزینه‌ای که حذف نمی‌شود
بررسی عملکرد شش‌ماهه سایپا و محاسبات مبتنی بر داده‌های کدال نشان می‌دهد درآمد عملیاتی شرکت حدود ۳۶.۵ همت و بهای تمام‌شده فروش حدود ۶۰ همت بوده است؛ یعنی نزدیک به ۲۳.۵ همت زیان ناخالص و زیان خالص حداقل ۳۴ همت.
در محاسبات مربوط به خانواده شاهین نیز، با تبدیل ارقام ریالی به دلار، نرخ فروش حدود ۳۲۸۴ دلار و بهای تمام‌شده تخصیص‌یافته حدود ۷۸۶۹ دلار برآورد شده است. طبیعی است که این ارقام مبتنی بر روش تخصیص هزینه‌اند و باید با همین ملاحظه تفسیر شوند، اما یک واقعیت را نمی‌توان نادیده گرفت:
تولید زیان‌ده با افزایش صرف تیراژ، الزاماً اقتصادی نمی‌شود.
هزینه واقعی تولید با دستور حذف نمی‌شود.
اگر قیمت اجازه پوشش هزینه‌ها را ندهد، هزینه در نقطه دیگری ظاهر خواهد شد: در زیان بنگاه، فشار نقدینگی، بدهی، کاهش سرمایه‌گذاری یا تأخیر در پرداخت مطالبات قطعه‌ساز.
اقتصاد دستوری هزینه را حذف نمی‌کند؛ فقط محل پرداخت آن را تغییر می‌دهد.
اما پرسش مهم‌تر اینجاست: وقتی این واقعیت در صورت‌های مالی دیده می‌شود، چرا همچنان سیاست‌هایی ادامه پیدا می‌کنند که نتیجه آن‌ها قابل مشاهده است؟
اینجا دیگر با یک خطای محاسباتی روبه‌رو نیستیم.
با مسئله اقتصاد سیاسی تصمیم‌گیری روبه‌رو هستیم.
چرا فاصله دیده می‌شود، اما اصلاح نمی‌شود؟
در Green Light Audit، دیدن فاصله مقدمه اصلاح است.
اما در حکمرانی اقتصادی ایران، گاهی فاصله دیده می‌شود، عدد آن هم مشخص است، اما اصلاح به تعویق می‌افتد.
چرا؟
زیرا اصلاح سیاست همیشه فقط یک مسئله فنی نیست.
هر سیاستی منافع و هزینه‌هایی ایجاد می‌کند.
برخی از قیمت‌گذاری دستوری متضرر می‌شوند و برخی از شکاف‌های ایجادشده منتفع.
برخی هزینه تصمیم را پرداخت می‌کنند و برخی هزینه‌ای نمی‌پردازند.
برخی مدیران باید پاسخ‌گو باشند و برخی ترجیح می‌دهند وضع موجود ادامه پیدا کند.
در چنین شرایطی، تصمیم‌گیری اقتصادی از یک فرمول ساده اقتصادی خارج می‌شود و وارد حوزه قدرت، منافع، مسئولیت و حفظ موقعیت می‌شود.
اینجاست که «حفظ میز» می‌تواند به مانعی در برابر دیدن واقعیت تبدیل شود.
مدیری که نتیجه یک سیاست را صرفاً به عوامل بیرونی نسبت دهد، ممکن است کمتر از مدیری که ریشه مشکل را در ساختار تصمیم‌گیری جست‌وجو می‌کند، در معرض پرسش قرار گیرد.
اما هزینه این تأخیر در پذیرش واقعیت، حذف نمی‌شود.
به قطعه‌ساز منتقل می‌شود.
در صورت‌های مالی ظاهر می‌شود.
به مشتری می‌رسد.
و در نهایت به اقتصاد کشور تحمیل می‌شود.
قطعه‌ساز؛ حلقه‌ای که فشار را دریافت می‌کند
هیچ خودرویی فقط در یک کارخانه ساخته نمی‌شود.
پشت هر خودرو، شبکه‌ای از قطعه‌سازان و تأمین‌کنندگان قرار دارد. وقتی خودروساز با شکاف درآمد و هزینه و فشار نقدینگی مواجه می‌شود، بخشی از فشار می‌تواند به این زنجیره منتقل شود.
قطعه‌ساز باید مواد اولیه بخرد، حقوق پرداخت کند و سرمایه در گردش خود را حفظ کند؛ اما ممکن است برای دریافت مطالبات خود منتظر بماند.
اینجا فاصله دیگری شکل می‌گیرد: فاصله میان تولید قطعه و دریافت پول آن.
و این فاصله در نهایت می‌تواند بر توان تولید، کیفیت و زمان تحویل خودرو اثر بگذارد.
بنابراین، فاصله‌ای که ابتدا در سیاست‌گذاری ایجاد شده، ممکن است چند حلقه پایین‌تر خود را در خط تولید نشان دهد.
مشتری؛ آخرین دریافت‌کننده پیامدها
در پایان این زنجیره، مشتری قرار دارد.
او با پیچیدگی‌های قیمت‌گذاری، ارز و تأمین مالی کاری ندارد. او پول پرداخت کرده و انتظار اجرای تعهد دارد.
وقتی خودرو با تأخیر تحویل می‌شود یا زمان تحویل با ابهام روبه‌روست، مشتری در عمل پیامد همه فاصله‌های قبلی را دریافت می‌کند.
در اینجا کیفیت فقط کیفیت محصول نیست.
یک خودروساز باید از نظر کیفیت محصول، کیفیت فرآیند تولید و تحویل و کیفیت رابطه اقتصادی با مشتری ارزیابی شود.
اما یک سطح بالاتر نیز وجود دارد:
کیفیت حکمرانی اقتصادی.
کیفیت تصمیم‌هایی که تعیین می‌کنند یک صنعت در چه محیطی فعالیت کند، چه میزان امکان سرمایه‌گذاری داشته باشد و چگونه هزینه‌ها و منافع سیاست‌ها میان گروه‌های مختلف توزیع شوند.
اقتصاد ایران به یک Taper Gauge نیاز دارد
شاید مهم‌ترین درس صحنه Green Light Audit همین باشد.
برای دیدن همه مشکلات، همیشه به نظریه‌های پیچیده اقتصادی و مدل‌های چندلایه نیاز نداریم.
گاهی باید یک Taper Gauge برداشت و فاصله را اندازه گرفت.
در اقتصاد نیز باید چند شاخص ساده را بی‌پرده دید:
تولید سودآور است یا زیان‌ده؟
شکاف قیمت کارخانه و بازار چقدر است؟
چه مقدار از این شکاف به مصرف‌کننده واقعی می‌رسد و چه مقدار به رانت تبدیل می‌شود؟
مطالبات زنجیره تأمین در چه وضعیتی قرار دارند؟
مشتری در چه مدت خودرو را تحویل می‌گیرد؟
این‌ها شاید «نظریه بزرگ اقتصادی» نباشند، اما ابزارهای ساده‌ای برای کنترل واقعیت‌اند.
و بدون دیدن واقعیت، هیچ نظریه پیچیده‌ای نمی‌تواند اقتصاد را اصلاح کند.
خطاب به رئیس‌جمهور؛ پیش از CMM، فاصله را ببینیم
آقای پزشکیان،
شما در اتاق Green Light Audit سایپا، به فاصله چند میلی‌متری بدنه یک خودرو حساس شدید.
مدیران از ابزارهای پیشرفته و دستگاه‌های اندازه‌گیری سخن گفتند.
اما شاید اقتصاد ایران، پیش از آنکه به دستگاه‌های پیچیده‌تر نیاز داشته باشد، به همان ابزار ساده‌ای نیاز دارد که فاصله را بی‌پرده نشان دهد.
اقتصاد ایران باید بتواند فاصله میان سیاست اعلام‌شده و نتیجه واقعی آن را اندازه بگیرد.
فاصله میان قیمت‌گذاری دستوری و هزینه واقعی تولید.
فاصله میان حمایت از مصرف‌کننده و رانتی که در بازار شکل می‌گیرد.
فاصله میان آمارهای رسمی و تجربه بنگاه‌ها و مردم.
و شاید مهم‌تر از همه، فاصله میان مسئولیت یک تصمیم و پاسخ‌گویی درباره پیامد آن.
ای کاش همان‌طور که در صنعت خودرو برای کنترل کیفیت محصول اتاق Green Light Audit وجود دارد، برای حکمرانی اقتصادی نیز چنین اتاقی وجود داشت.
نه اتاقی پر از نظریه‌های پیچیده و گزارش‌های طولانی؛ بلکه سازوکاری ساده و شفاف که در آن هر سیاست‌گذار مجبور باشد فاصله میان آنچه وعده داده و آنچه واقعاً رخ داده است را اندازه بگیرد.
اقتصاد ایران پیش از هر چیز به ابزارهایی نیاز دارد که اجازه ندهند واقعیت پشت اصطلاحات، گزارش‌ها و توجیهات پنهان شود.
زیرا گاهی مسئله این نیست که ابزار اندازه‌گیری نداریم.
مسئله این است که نمی‌خواهیم عددی را که ابزار نشان می‌دهد، ببینیم.
و شاید در اینجا، مسئله فقط چند دهم میلی‌متر Gap در بدنه یک خودرو نیست.
مسئله فاصله‌ای است میان سیاست و واقعیت؛ فاصله‌ای که سال‌هاست در صورت‌های مالی، کارخانه‌های قطعه‌سازی، بازار خودرو و زندگی مردم دیده می‌شود.
برای اصلاح آن نیز شاید ابتدا باید همان کاری را کرد که یک بازرس کیفیت با ساده‌ترین ابزار انجام می‌دهد:
فاصله را اندازه بگیریم.
بعد، به‌جای توجیه آن، علتش را پیدا کنیم.
و در نهایت، به‌جای حفظ میز، مسیر را اصلاح کنیم.
آن‌وقت شاید بتوان با همان صراحتی که در اتاق Green Light Audit گفته شد، به اقتصاد کشور نیز نگاه کرد و پرسید:
«یک جای کار می‌لنگد»؛ اما آیا آماده‌ایم فاصله را واقعاً اندازه بگیریم؟