جهان صنعت نیوز – کشورهای خلیج فارس در حال پیگیری طرحی چندجانبه هستند که هدف آن جلوگیری از جنگ دوباره میان ایران و آمریکا و کاهش تنش‌های منطقه‌ای است. بر اساس گزارش روزنامه گاردین، یکی از محورهای اصلی این طرح، بازگشایی تنگه هرمز حداکثر چهار روز پس از لغو تحریم‌های اقتصادی ایران است. همزمان، عقب‌نشینی بخش قابل‌توجهی از نیروهای حوثی در داخل یمن نیز در دستور کار قرار دارد.
این ابتکار در شرایطی دنبال می‌شود که نگرانی‌ها درباره ازسرگیری درگیری‌های نظامی افزایش یافته است. کشورهای منطقه تلاش می‌کنند با پیوندزدن مسائل امنیت دریایی، تحریم‌های اقتصادی و جنگ یمن، چارچوبی جامع‌تر برای توافق ایجاد کنند؛ چارچوبی که بتواند هم نگرانی‌های ایران را درباره تحریم‌ها در نظر بگیرد و هم به کاهش تهدیدهای امنیتی علیه کشورهای منطقه منجر شود.
بااین‌حال، آمریکا با وجود اطلاع از پیشرفت مذاکرات، همچنان خواستار دریافت امتیازهایی از تهران است. قدرت‌های اروپایی معتقدند یکی از شروط اساسی برای دستیابی به توافق، موافقت ایران با بازگشت بازرسان تسلیحاتی سازمان ملل و امکان بازدید آنان از تأسیسات هسته‌ای بمباران‌شده این کشور است.
تنگه هرمز؛ محور چانه‌زنی ایران و آمریکا
تهران در مذاکرات جاری، بیش از هر چیز بر تضمین رفع تحریم‌های اقتصادی در برابر بازگشایی تنگه هرمز تمرکز کرده است. علی باقری، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، اعلام کرده است که تهران حاضر است پیشنهاد قبلی خود را تعدیل کند. بر اساس پیشنهاد پیشین ایران، بازگشایی تنگه هرمز باید هفت روز پس از لغو تحریم‌های اقتصادی انجام می‌شد. اکنون تهران آمادگی خود را برای کاهش این فاصله زمانی به چهار روز اعلام کرده است.
این تغییر نشان‌دهنده انعطاف ایران در زمینه زمان‌بندی بازگشایی آبراه است، اما اختلاف اصلی همچنان بر سر ترتیب اقدامات و تضمین‌های متقابل باقی مانده است. ایران خواهان آن است که رفع تحریم‌ها مبنای اجرای تعهد مربوط به بازگشایی تنگه باشد؛ در مقابل، آمریکا برای پیشرفت مذاکرات به امتیازهای بیشتری نیاز دارد.
یکی از مهم‌ترین خواسته‌های کشورهای اروپایی، بازگشت بازرسان سازمان ملل به ایران است. اد میلیبند، وزیر خارجه بریتانیا، در دیدار با عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، در نیویورک از تهران خواسته بود اجازه دهد بازرسان دوباره وارد کشور شوند. بااین‌حال، ایران تاکنون این درخواست را نپذیرفته و اعلام کرده است که صرفاً آمادگی دارد درباره برنامه هسته‌ای خود گفت‌وگوهایی در سطح کلی انجام دهد.
از نگاه دیپلمات‌های اروپایی، دسترسی بازرسان به تأسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده حداقل شرط لازم برای دستیابی به توافقی با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا است. در نتیجه، حتی اگر دو طرف درباره بازگشایی تنگه هرمز و رفع تحریم‌ها به تفاهم نزدیک شوند، اختلاف هسته‌ای همچنان می‌تواند مانع نهایی‌شدن توافق شود.
نقش ایران در مذاکرات مربوط به جنگ یمن
یکی دیگر از تحولات مهم، افزایش آمادگی ایران برای پذیرش نقش میانجی‌گرانه در مناقشه یمن است. تهران از حوثی‌ها حمایت می‌کند و به گفته روزنامه گاردین، توانایی اثرگذاری بر تصمیم‌های این گروه را دارد؛ ازجمله از طریق ارائه پیشنهادهایی که به جای پیروزی نظامی حوثی‌ها، مسیر پایان درگیری را هموار کنند.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، روز سه‌شنبه با ابراهیم الدیلمی، سفیر حوثی‌ها در ایران، دیدار کرد. این دیدار یک روز پس از سفر هیئتی بلندپایه از عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان به تهران انجام شد. این هیئت درباره شرایط عربستان برای پایان جنگ یمن و همچنین ایجاد یک چارچوب امنیتی بلندمدت برای منطقه گفت‌وگو کرد.
در مقابل، حوثی‌ها خواستار لغو آنچه محاصره دریایی و هوایی مناطق تحت کنترل خود از سوی عربستان می‌دانند، هستند. بنابراین، توافق احتمالی فقط به روابط ایران و آمریکا محدود نمی‌شود و مستلزم تفاهم درباره مناقشه یمن و مطالبات امنیتی عربستان نیز خواهد بود. توانایی ایران برای اثرگذاری بر حوثی‌ها می‌تواند در مذاکرات اهمیت داشته باشد، اما مشخص نیست که تهران تاکنون توانسته است موافقت نهایی این گروه را با عقب‌نشینی موردنظر کشورهای منطقه به دست آورد.
تهران به دنبال توافق امنیتی گسترده‌تر است
ایران در دیدار با هیئت عربستانی، ترکیه‌ای و پاکستانی، مانع طرح موضوع برنامه هسته‌ای خود شد و در عوض بر بحث درباره چشم‌انداز بلندمدت امنیت منطقه تمرکز کرد.
پیشنهاد موردنظر تهران شامل مشارکت کشورهای خلیج فارس و ایران در یک چارچوب امنیتی مشترک و کاهش یا پایان حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه است. از نگاه ایران، توافقی که به انزوای منطقه‌ای این کشور پایان دهد و زمینه همزیستی امنیتی با همسایگان عرب را فراهم کند، می‌تواند یکی از مهم‌ترین اهداف راهبردی آن را محقق سازد.
انزوای ایران در میان کشورهای خلیج فارس، به‌ویژه از زمان انقلاب اسلامی یکی از زمینه‌های اصلی اختلافات منطقه‌ای بوده است. اکنون تهران تلاش می‌کند از مذاکرات جاری برای تغییر این وضعیت استفاده کند.
بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان و یکی از حامیان اصلی طرح امنیت فراگیر منطقه‌ای، معتقد است مشارکت ایران در چارچوبی که هشت کشور منطقه را در صلح با یکدیگر و با سایر کشورهای جهان قرار دهد، می‌تواند ظرفیت اقتصادی بزرگی برای منطقه ایجاد کند.
او گفته است که این موضوع به‌طور مفصل در مذاکرات ایران و آمریکا بررسی شده و به اعتقاد وی، پس از دستیابی به توافق، جهت‌گیری منطقه به سمت چنین چارچوبی خواهد بود.
بر اساس این رویکرد، پذیرش یک تعهد مشترک از سوی شش کشور عربی عضو شورای همکاری خلیج فارس می‌تواند پذیرش برخی امتیازهای دشوار هسته‌ای از سوی ایران را نیز آسان‌تر کند. به بیان دیگر، تهران خواهان آن است که امتیازهای احتمالی در پرونده هسته‌ای در چارچوب توافقی گسترده‌تر درباره امنیت منطقه تعریف شوند.
آینده مذاکرات؛ میان رفع تحریم‌ها و تضمین‌های هسته‌ای
با وجود نشانه‌های انعطاف در مواضع ایران، دستیابی به توافق همچنان به حل چند اختلاف اساسی وابسته است. تهران خواهان تضمین رفع تحریم‌ها و بازگشایی تنگه هرمز بر اساس این تضمین‌هاست؛ درحالی‌که آمریکا و کشورهای اروپایی خواستار اقداماتی در پرونده هسته‌ای ایران هستند.
همزمان، پایان جنگ یمن نیز به توافق میان بازیگران منطقه‌ای وابسته است. ایران باید بتواند از نفوذ خود بر حوثی‌ها برای پیشبرد ترتیبات موردنظر استفاده کند و مطالبات این گروه، به‌ویژه درباره محدودیت‌های دریایی و هوایی، نیز باید در مذاکرات مورد توجه قرار گیرد.
عباس عراقچی در یک برنامه تلویزیونی در ایران، اهمیت توافق امنیتی پس از جنگ را مورد تأکید قرار داده و گفته است که حتی در صورت وقوع جنگ یا جلوگیری از آن، سیاست‌های ایران تغییر نمی‌کند. این اظهارات نشان می‌دهد تهران موضوع امنیت منطقه را صرفاً به پایان درگیری‌های کنونی محدود نمی‌بیند و به دنبال ایجاد ترتیباتی بلندمدت‌تر است.
طرح کشورهای خلیج فارس می‌کوشد سه پرونده به‌هم‌پیوسته را در یک چارچوب واحد قرار دهد: رفع تحریم‌های ایران و بازگشایی تنگه هرمز، حل‌وفصل مناقشه یمن و ایجاد سازوکاری جدید برای امنیت منطقه. موفقیت این طرح به آن بستگی دارد که آیا طرف‌ها می‌توانند میان مطالبات فوری خود و توافقی گسترده‌تر درباره آینده منطقه تعادل برقرار کنند یا خیر.