جهان صنعت نیوز – جنگ ایران و آمریکا در آستانه ورود به مرحله‌ای قرار گرفته که خطر تشدید ناخواسته درگیری در آن افزایش یافته است. بر اساس گزارش نیویورک‌تایمز، نگرانی‌های امنیتی دو طرف، احتمال حملات جدید و ملاحظات سیاسی مرتبط با انتخابات آمریکا و اسرائیل، مجموعه‌ای از عوامل را در کنار یکدیگر قرار داده‌اند که می‌تواند مسیر تحولات را به‌سرعت تغییر دهد.
در دولت دونالد ترامپ، مقام‌های امنیتی نگران هستند که ایران در مراحل پیشرفته برنامه‌ریزی برای حمله به مقام‌های آمریکایی قرار داشته باشد. در مقابل، مقام‌های ایرانی ظاهراً بر این باورند که آمریکا و اسرائیل در حال آماده‌شدن برای سومین حمله بزرگ هستند؛ حمله‌ای که هدف آن، وادارکردن تهران به پذیرش خواسته‌های واشنگتن خواهد بود.
این وضعیت از آن جهت خطرناک است که هر دو طرف خود را در معرض تهدید قریب‌الوقوع می‌بینند و ممکن است اقدامات طرف مقابل را نه به‌عنوان اقدامی محدود، بلکه مقدمه‌ای برای حمله‌ای گسترده‌تر تفسیر کنند.
یک حادثه چگونه می‌تواند جنگ را گسترش دهد؟
یکی از نگرانی‌های اصلی، احتمال تبدیل یک حادثه محدود به بحرانی گسترده است. چند دیپلمات و کارشناس خارجی هشدار داده‌اند که در چنین شرایطی، حتی یک تیراندازی که ظاهراً مقام آمریکایی را هدف قرار داده باشد، می‌تواند به آغاز دور تازه‌ای از درگیری منجر شود. سناریوی دیگری نیز مطرح است؛ وقوع انفجاری ناخواسته در نزدیکی پناهگاهی که رهبران ایران در آن حضور دارند. رهبران کنونی ایران پس از ترور مقام‌های ارشد پیشین در حمله آغازین جنگ ۴۰ روزه، نسبت به چنین تهدیدهایی حساسیت بیشتری دارند.
در این شرایط، حتی اگر حادثه‌ای بدون قصد آغاز جنگ رخ دهد، احتمال دارد هر طرف آن را اقدامی عمدی تلقی کند و در پاسخ، دست به حمله بزند. زنجیره چنین واکنش‌هایی می‌تواند به‌سرعت از کنترل خارج شود.
گزارش نیویورک‌تایمز برای توضیح این خطر به دو تجربه تاریخی بحران موشکی کوبا و تصمیم آمریکا برای حمله به عراق اشاره می‌کند. در هر دو مورد، اطلاعات ناقص یا نادرست و ناتوانی در درک انگیزه‌های واقعی طرف مقابل می‌توانست پیامدهای سنگینی داشته باشد. تجربه عراق همچنین نشان می‌دهد که اطلاعات گزینشی ممکن است به توجیهی برای اقدام نظامی تبدیل شود.
هشدارهای اطلاعاتی آمریکا درباره حملات احتمالی ایران
مقام‌های آمریکایی می‌گویند بخشی از اطلاعات جدید درباره احتمال هدف قرارگرفتن سفیران آمریکا در خاورمیانه و مقام‌های این کشور در خاک آمریکا، توجه ویژه نهادهای امنیتی را به خود جلب کرده است. به گفته این مقام‌ها، نیروی قدس سپاه پاسداران مدت‌هاست چنین اهدافی را دنبال می‌کند. بااین‌حال، گزارش تأکید می‌کند که سابقه فعالیت‌های ایران نشان می‌دهد اهداف موردنظر تهران همیشه با توان عملیاتی آن تناسب ندارد. در مواردی نیز افرادی که برای اجرای طرح‌های ترور استخدام شده‌اند، پیش از انجام اقدام موردنظر بازداشت شده‌اند.
اطلاعات جدید همچنین از بررسی طرح‌هایی برای پاسخ به حمله احتمالی آمریکا یا اسرائیل از طریق کارزار ترور و اقدامات تلافی‌جویانه دیگر حکایت دارد. بااین‌حال، بخش عمده این اطلاعات محرمانه است و ارزیابی مستقل میزان اعتبار و عملیاتی‌بودن طرح‌ها دشوار است.
پیش از علنی‌شدن هشدار جی کلایتون، مدیر اطلاعات ملی آمریکا، در روز جمعه، تنها شماری از ارشدترین قانون‌گذاران آمریکایی که به گروه موسوم به «گروه هشت» تعلق دارند، در جریان این اطلاعات قرار گرفته بودند.
انتشار این هشدار نیز پرسش‌هایی ایجاد کرده است. برخی مقام‌ها از این موضوع متعجب شده‌اند که چرا دولت ترامپ اطلاعاتی را علنی کرده که به‌دلیل محرمانه‌بودن شواهد، امکان ارائه جزئیات مستند درباره آن‌ها وجود ندارد. در عین حال، مقام‌های آمریکایی می‌گویند برخی طرح‌های ایران از مرحله تمایل و برنامه‌ریزی اولیه به مراحل اجرایی نزدیک‌تر شده‌است. بااین‌حال، حتی در صورت وجود چنین طرح‌هایی، توانایی عملیاتی ایران برای اجرای آن‌ها قطعی نیست.
خاطره تهدیدهای سال ۲۰۲۴ و افزایش نگرانی در واشنگتن
نگرانی کنونی دولت ترامپ درباره احتمال ترور مقام‌های آمریکایی، سابقه‌ای طولانی دارد. در جریان کارزار انتخاباتی سال ۲۰۲۴ نیز تهدیدهای منتسب به ایران علیه ترامپ و برخی مشاوران ارشد او، فضای امنیتی و نگرانی گسترده‌ای در تیم انتخاباتی جمهوری‌خواهان ایجاد کرده بود. این تهدیدها تا حدی به تصمیم ترامپ در ژانویه ۲۰۲۰ برای صدور فرمان حمله‌ای منجر شد که سردار قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، را هدف قرار داد.
دولت جو بایدن افزایش تهدیدها را زیر نظر داشت. در ۱۲ ژوئیه ۲۰۲۴، اف‌بی‌آی یک شهروند پاکستانی را به اتهام مشارکت در طرحی برای استخدام فردی به‌منظور ترور ترامپ، با هدایت سپاه پاسداران، بازداشت کرد. روز بعد، در جریان گردهمایی انتخاباتی ترامپ در باتلر پنسیلوانیا، یک تیرانداز تلاش کرد او را ترور کند. بااین‌حال، مقام‌ها اعلام کردند فرد مهاجم، توماس متیو کروکس، به‌صورت مستقل عمل کرده و ارتباطی با طرح خارجی نداشته است.
این رویدادها، در کنار حمله سایبری منتسب به ایران علیه ایمیل‌های مقام‌های کارزار انتخاباتی، نگرانی‌های امنیتی تیم ترامپ را افزایش داد. حتی برخی هشدارهای دیگر نیز بعداً بی‌اساس از آب درآمدند؛ از جمله شیئی که در دفتر انتخاباتی ترامپ در جنوب فلوریدا پیدا شد و ابتدا احتمال داده می‌شد وسیله شنود باشد، اما مشخص شد وسیله‌ای تجاری است که در یک شوخی به کار رفته بود.
این سابقه نشان می‌دهد که تهدیدهای واقعی و هشدارهای نادرست می‌توانند هم‌زمان فضای تصمیم‌گیری امنیتی را تحت تأثیر قرار دهند. در چنین شرایطی، تشخیص تهدید عملیاتی از ادعاهای اغراق‌آمیز اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
تهران از گسترش دامنه جنگ سخن می‌گوید
در سوی دیگر، مقام‌های ایرانی نیز آشکارا از احتمال گسترش جنگ در صورت آغاز دور سوم حملات سخن گفته‌اند. به نوشته نیویورک‌تایمز، ایران حمله به پایگاه‌های آمریکا در سراسر خاورمیانه و بستن تنگه هرمز را از مهم‌ترین اقدامات خود پس از حمله سال گذشته می‌داند؛ اقداماتی که به گفته گزارش، مقام‌های آمریکایی را غافلگیر کرد.
مقام‌های ایرانی همچنین تهدید کرده‌اند که در صورت آغاز دور تازه جنگ، دامنه اهداف را گسترش خواهند داد. این اهداف می‌تواند زیرساخت‌های غیرنظامی، تأسیسات انرژی و کابل‌های فیبر نوری زیردریایی را نیز در بر بگیرد؛ کابل‌هایی که برای انتقال اینترنت و دیگر ارتباطات حیاتی هستند.
دو مقام ایرانی، از جمله یک عضو سپاه پاسداران، در گفت‌وگوهایی در روز شنبه تأیید کردند که دامنه اهداف احتمالی می‌تواند دیپلمات‌ها و کارکنان آمریکایی را نیز شامل شود. آن‌ها این رویکرد را پاسخی به ترور ده‌ها مقام ایرانی و برخی اعضای خانواده آن‌ها در حملات آمریکا و اسرائیل دانستند.
انتخابات و احتمال دور تازه حملات آمریکا
محاسبات سیاسی نیز بر خطر تشدید درگیری افزوده است. بنیامین نتانیاهو در آستانه انتخابات حساس اسرائیل قرار دارد و دونالد ترامپ نیز می‌داند که جنگ ایران حتی در میان بخشی از حامیان اصلی او محبوبیت ندارد.
ترامپ گفته است پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا حمله نخواهد کرد، اما هم‌زمان احتمال اقدام نظامی پس از آن را منتفی ندانسته است. مقام‌های ارشد آمریکایی می‌گویند او در گفت‌وگوهای خصوصی به ازسرگیری حملات گسترده تمایل نشان داده است.
فرماندهی مرکزی آمریکا نیز فهرست گسترده‌تری از اهداف بمباران را بررسی کرده است؛ فهرستی که به گفته یک مقام آگاه از برنامه‌ریزی‌ها، زیرساخت‌های انرژی و دیگر مراکز حیاتی اقتصاد ایران را شامل می‌شود.
از سوی دیگر، احتمال شکست نتانیاهو در انتخابات می‌تواند انگیزه‌ای برای اقدام نظامی پیش از واگذاری قدرت ایجاد کند؛ زیرا او ممکن است تصور کند جانشینش تمایل کمتری به اجرای حمله‌ای مشابه خواهد داشت.
در آمریکا نیز ترامپ ممکن است بخواهد با نمایش قدرت نظامی نشان دهد که اختیارات او به‌عنوان فرمانده کل نیروهای مسلح همچنان پابرجاست.
بااین‌حال، مسئله اصلی این است که اقدام نظامی می‌تواند پیامدهایی فراتر از محاسبات اولیه داشته باشد. اگر هر طرف بر اساس بدترین برداشت از نیت طرف مقابل تصمیم بگیرد، احتمال واکنش‌های زنجیره‌ای افزایش می‌یابد.
خطر جنگ فقط در تصمیم به حمله نیست
خطر کنونی تنها به احتمال صدور فرمان حمله جدید از سوی واشنگتن یا تصمیم تهران برای پاسخ نظامی محدود نیست. محرمانه‌بودن اطلاعات، دشواری ارزیابی توان واقعی طرف مقابل، تهدیدهای متقابل و فشارهای سیاسی ناشی از انتخابات، همگی احتمال خطای محاسباتی را افزایش می‌دهند.
در چنین شرایطی، حتی یک حمله محدود یا حادثه ناخواسته ممکن است به‌عنوان نشانه آغاز عملیات گسترده تفسیر شود و طرف مقابل را به واکنش وادارد. سابقه تهدیدهای سال ۲۰۲۴ نیز نشان می‌دهد که در محیطی آکنده از سوءظن، هشدارهای واقعی و ادعاهای تأییدنشده می‌توانند در کنار یکدیگر فضای تصمیم‌گیری را شکل دهند.
هم‌زمان، تهران از جنگی نامتقارن و گسترش دامنه اهداف سخن می‌گوید و واشنگتن نیز گزینه حمله به زیرساخت‌های حیاتی ایران را بررسی می‌کند. این تقابل، در کنار انتخابات پیش‌رو، شرایطی ایجاد کرده است که در آن فاصله میان بازدارندگی و تشدید درگیری می‌تواند بسیار کوتاه باشد.