جنگ ایران و آمریکا مسیرهای انتقال نفت در خاورمیانه را با اختلالی جدی مواجه کرده و عربستان سعودی، یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت جهان، بیش از گذشته به یک مسیر باریک برای رساندن نفت خود به بازارهای آسیایی وابسته شده است؛ مسیری که هزینه حملونقل، بیمه و زمان انتقال را افزایش داده و میتواند قیمت نفت را به بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه برساند.
جهان صنعت نیوز – جنگ در خاورمیانه بار دیگر نشان داده است که امنیت انرژی جهان تا چه اندازه به چند مسیر محدود و آسیبپذیر وابسته است. عربستان سعودی که یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت جهان محسوب میشود، اکنون برای رساندن نفت خود به مشتریان آسیایی با یک چالش جدی روبهرو شده است. مسیرهای جایگزین انتقال نفت این کشور نیز در معرض تهدید قرار گرفتهاند.
پس از آغاز جنگ ایران، جریان انتقال نفت از تنگه هرمز به شدت کاهش یافت. عربستان برای کاهش وابستگی به این مسیر حیاتی، صادرات نفت خود را از پایانههای ساحل دریای سرخ افزایش داد. این اقدام با استفاده از خط لوله شرق-غرب انجام شد؛ خطی که امکان انتقال نفت از مناطق تولیدی عربستان به بندر ینبع در دریای سرخ را فراهم میکند و اجازه میدهد نفت بدون عبور از تنگه هرمز صادر شود.
اما این راهحل اکنون با تهدید دیگری مواجه شده است. حملات حوثیها به کشتیهای سعودی در دریای سرخ، امنیت مسیر بابالمندب را که دریای سرخ را به خلیج عدن متصل میکند، زیر سوال برده است. در نتیجه، عربستان ممکن است مجبور شود بخش بیشتری از نفت خود را از مسیر طولانیتر کانال سوئز و سپس اطراف آفریقا منتقل کند؛ مسیری که هزینه و زمان صادرات را به شکل قابل توجهی افزایش میدهد.
تغییر مسیر نفت در بازار جهانی
نشانههای اولیه این تغییر مسیر در دادههای حملونقل دریایی دیده میشود. بر اساس اطلاعات شرکت ردیابی کشتی Vortexa، در هفتههای اخیر چند نفتکش حامل نفت خام عربستان پیش از رسیدن به بابالمندب مسیر خود را تغییر داده و به سمت شمال، یعنی کانال سوئز، حرکت کردهاند. همزمان، عربستان عرضه نفت از پایانههای مدیترانهای مصر را افزایش داده است. در سه هفته نخست ماه ژوئیه، حجم انتقال نفت از کانال سوئز به بالاترین سطح خود در دو سال و نیم گذشته رسیده و واردات نفت به خط لوله سومد مصر نیز نسبت به ماه قبل ۵۰ درصد افزایش یافته است.
با این حال، مسیر سوئز جایگزین کاملی برای بابالمندب نیست. این مسیر محدودیتهای فنی و اقتصادی خاص خود را دارد. برخی نفتکشهای بسیار بزرگ که برای انتقال حجم بالای نفت استفاده میشوند، در صورت بارگیری کامل امکان عبور از کانال سوئز را ندارند و باید بخشی از محموله خود را تخلیه کنند. یک نفتکش از نوع Suezmax که بر اساس محدودیتهای کانال سوئز طراحی شده، میتواند حدود یک میلیون بشکه نفت حمل کند. اما نفتکشهای بسیار بزرگ موسوم به VLCC که ظرفیت آنها حدود دو میلیون بشکه است، در حالت بارگیری کامل بیش از حد عمیق در آب قرار میگیرند و نمیتوانند از کانال عبور کنند. برای حل این مشکل، نفتکشهای بزرگ باید بخشی از محموله خود را در خلیج سوئز تخلیه کنند تا عمق آنها کاهش یابد. سپس نفت از طریق خط لوله سومد که موازی کانال سوئز قرار دارد، به دریای مدیترانه منتقل میشود. این فرآیند باعث افزایش پیچیدگی، هزینه و زمان انتقال نفت میشود.
افزایش هزینه انرژی برای جهان
تغییر مسیر نفت تنها یک مسئله لجستیکی برای عربستان نیست؛ بلکه میتواند پیامدهای گستردهای برای بازار جهانی انرژی داشته باشد. طولانیتر شدن مسیرهای انتقال، افزایش هزینه بیمه جنگ و کاهش ظرفیت ناوگان حملونقل میتواند قیمت نفت را افزایش دهد.
در حال حاضر، نفتکشهایی که مجبور به دور زدن مسیرهای خطرناک میشوند، زمان بیشتری در دریا باقی میمانند. این موضوع باعث کاهش تعداد کشتیهای در دسترس و افزایش هزینه حمل میشود. برای محمولههایی که از مسیر شمالی و کانال سوئز به آسیا میروند، زمان انتقال ممکن است ۲۰ تا ۳۰ روز افزایش یابد. تحلیلگران معتقدند ادامه جنگ میتواند قیمت نفت را در نزدیکی ۱۰۰ دلار در هر بشکه تثبیت کند. حتی برخی مؤسسات مالی احتمال افزایش قیمت نفت تا ۱۲۰ دلار را مطرح کردهاند.
این افزایش قیمت در شرایطی رخ میدهد که بازار جهانی انرژی پیش از این نیز تحت فشار قرار داشته است. کاهش ذخایر نفتی در ماههای جنگ، اختلال در صادرات انرژی روسیه به دلیل حملات اوکراین و نااطمینانی درباره آینده عرضه، باعث شده بازار نسبت به هر اختلال جدید حساستر شود.
عربستان میان هرمز و بابالمندب
اهمیت بحران کنونی در این است که عربستان تلاش کرده بود با ایجاد مسیرهای جایگزین، آسیبپذیری خود در برابر تنگه هرمز را کاهش دهد. خط لوله شرق-غرب این امکان را فراهم کرده بود که صادرات نفت عربستان از مسیر دریای سرخ ادامه پیدا کند. بر اساس برآوردهای ارائهشده، عربستان پس از آغاز جنگ میزان انتقال نفت از این مسیر را از حدود ۷۰۰ هزار تا یک میلیون بشکه در روز به حدود ۴.۹ میلیون بشکه در روز افزایش داده است. این رقم معادل حدود ۵ درصد عرضه جهانی نفت است. از این مقدار، حدود ۳.۵ میلیون بشکه در روز از مسیر بابالمندب به مشتریان آسیایی ارسال میشود.
اما اگر بابالمندب نیز ناامن شود، عربستان عملاً با محدودیتهای بیشتری مواجه خواهد شد. مسیر شمالی از طریق مصر میتواند جریان نفت را حفظ کند، اما نمیتواند همان ظرفیت و کارایی مسیر دریای سرخ را داشته باشد. به همین دلیل، امنیت دو تنگه هرمز و بابالمندب اکنون به یک مسئله کلیدی برای بازار جهانی انرژی تبدیل شده است.
اهرم جدید ایران در جنگ انرژی
تهدید بابالمندب نشان میدهد که پیامدهای جنگ ایران تنها به خلیج فارس محدود نیست. مقامهای سپاه پاسداران هشدار دادهاند که در صورت تشدید حملات آمریکا یا احتمال عملیات زمینی، ایران ممکن است تلاش کند دریای سرخ و بابالمندب را نیز هدف قرار دهد. اگر ایران بتواند همزمان بر تنگه هرمز و بابالمندب فشار وارد کند، توانایی بیشتری برای اثرگذاری بر بازار جهانی انرژی خواهد داشت. این موضوع میتواند اهرم فشار تهران در برابر آمریکا و کشورهای عربی منطقه را افزایش دهد.
به گفته برخی تحلیلگران، تجربه جنگ نشان داده است که جایگزین کردن مسیرهای انتقال انرژی همیشه به معنای حذف ریسک نیست. جغرافیا میتواند مسیر جدیدی ایجاد کند، اما روابط سیاسی و امنیتی منطقه میتواند همان مسیر را نیز تهدید کند. بحران کنونی نشان میدهد که امنیت انرژی جهان همچنان به ثبات سیاسی خاورمیانه وابسته است. حتی بزرگترین صادرکنندگان نفت نیز نمیتوانند بهسادگی از محدودیتهای جغرافیایی و خطرات امنیتی این منطقه عبور کنند.