جام جهانی فوتبال همواره یکی از معدود رویدادهای جهانی بوده که توانسته فراتر از مرزهای سیاسی، فرهنگی و اقتصادی عمل کند و میلیاردها نفر را در سراسر جهان گرد هم آورد. با این حال، مجله اکونومیست معتقد است که این جایگاه دیگر بدیهی و تضمینشده نیست. رشد ملیگرایی، تضعیف نهادهای بینالمللی، تشدید شکافهای سیاسی درون فوتبال جهان و حواشی بیسابقه پیرامون جام جهانی ۲۰۲۶ موجب شده این پرسش مطرح شود که آیا بزرگترین رویداد فوتبالی جهان میتواند در شکل کنونی خود به حیات ادامه دهد یا خیر. از نگاه مجله اکونومیست، جام جهانی آمریکا ممکن است به نقطه عطفی تبدیل شود که بحرانهای انباشته فیفا را آشکار کرده و آینده این تورنمنت را با ابهام روبهرو سازد.
جهان صنعت نیوز – جام جهانی از زمان شکلگیری خود در سال ۱۹۳۰ تنها یک رویداد ورزشی نبوده است. این مسابقات در بسیاری از مقاطع تاریخی به ابزاری برای پیشبرد اهداف سیاسی دولتها و نهادهای بینالمللی تبدیل شده است. از جام جهانی ۱۹۳۴ در ایتالیا تحت حکومت موسولینی گرفته تا مسابقات ۱۹۷۸ در آرژانتین تحت حاکمیت نظامیان، فوتبال بارها در خدمت پروژههای سیاسی قرار گرفته است.
حتی نمونههای موفقتر و کمحاشیهتر نیز ارتباط تنگاتنگی با اهداف ملی داشتهاند. فرانسه در سال ۱۹۹۸ از جام جهانی برای نمایش جامعه چندفرهنگی خود بهره برد و آلمان در سال ۲۰۰۶ تلاش کرد تصویری جدید، آشتیجویانه و متحد از هویت ملی خود ارائه دهد. در سطح بینالمللی نیز فیفا همواره کوشیده از این مسابقات برای پیشبرد اهداف سیاسی و نهادی خود استفاده کند؛ از تحمیل میزبانی مشترک ژاپن و کره جنوبی در سال ۲۰۰۲ تا برگزاری نخستین جام جهانی آفریقا در سال ۲۰۱۰.
اما به باور مجله اکونومیست، شرایط امروز با گذشته تفاوت اساسی دارد. جهان وارد دورهای شده که در آن ملیگرایی قومی، بیاعتمادی به نهادهای بینالمللی و شکافهای سیاسی در حال گسترش هستند. در چنین فضایی، جام جهانی دیگر نمیتواند به سادگی خود را از تنشهای سیاسی جهانی جدا نگه دارد.
جام جهانی ۲۰۲۶؛ پرحاشیهترین میزبانی تاریخ؟
جام جهانی ۲۰۲۶ که به میزبانی مشترک آمریکا، کانادا و مکزیک برگزار میشود، با مجموعهای از شرایط بیسابقه روبهرو است. برای نخستین بار یک کشور میزبان درگیر جنگ با یکی از کشورهای حاضر در مسابقات است. همچنین شهروندان چند کشور شرکتکننده با محدودیتهای ورود به کشور میزبان مواجه هستند.
در کنار این موارد، تنشهای سیاسی میان آمریکا و دو شریک میزبان خود، یعنی کانادا و مکزیک، بر پیچیدگی شرایط افزوده است. سیاستهای مهاجرتی آمریکا، برخورد با مهاجران، محدودیتهای ورود به کشور و همچنین افزایش شدید هزینه حضور در مسابقات باعث شده بخشی از هواداران نسبت به شرکت در این رویداد تردید داشته باشند.
هرچند در گذشته نیز بسیاری از جامهای جهانی پیش از آغاز با انتقادها و نگرانیهای گسترده روبهرو بودند و در نهایت بدون بحران جدی برگزار شدند، اما شرایط کنونی متفاوت است. غیرقابل پیشبینی بودن تصمیمات سیاسی در آمریکا میتواند احتمال بروز بحرانهای پیشبینینشده را افزایش دهد.
شکافهای عمیق در فیفا
مشکلات جام جهانی تنها به سیاستهای دولتها محدود نمیشود و خود فیفا نیز با شکافهای فزاینده داخلی روبهرو است. مهمترین تنش موجود میان اروپا و سایر اعضای فیفاست.
اروپا همچنان مرکز اصلی درآمدزایی فوتبال جهان محسوب میشود، اما قدرت سیاسی در ساختار فیفا بیشتر در اختیار سایر مناطق قرار دارد. این وضعیت رقابت میان فیفا و یوفا را تشدید کرده است. برگزاری جام جهانی باشگاهها در سال گذشته نیز تلاشی از سوی فیفا برای رقابت مستقیم با لیگ قهرمانان اروپا بود.
همزمان رئیس فیفا بیش از گذشته تمرکز خود را از اروپا به آمریکا منتقل کرده و بخش مهمی از فعالیتهایش را در میامی دنبال میکند. این روند موجب افزایش نگرانیها در فوتبال اروپا شده است. اختلافات موجود حتی به حوزه نمایندگی بازیکنان نیز سرایت کرده و زمینه شکلگیری اتحادیههای رقیب را فراهم آورده است.
افزایش تعداد مسابقات و تورنمنتهای تحت مدیریت فیفا نیز به مناقشهای دیگر دامن زده است. باشگاهها، بازیکنان و مدیران فوتبال اروپا نسبت به افزایش فشار مسابقات و فرسودگی بازیکنان هشدار میدهند، در حالی که فیفا به دنبال توسعه هرچه بیشتر رقابتهای خود است.
بحران در خارج از اروپا
در حالی که فیفا تلاش میکند نفوذ خود را در خارج از اروپا گسترش دهد، برخی از مناطقی که قرار بود موتور رشد آینده فوتبال باشند نیز با بحران مواجه شدهاند. اکونومیست به نمونه آفریقا اشاره میکند؛ جایی که تصمیم کنفدراسیون فوتبال آفریقا برای واگذاری قهرمانی جام ملتهای آفریقا به مراکش پس از پایان مسابقات، با انتقادات گسترده و بحران اعتبار روبهرو شده است. این نمونه نشان میدهد که شکافها و اختلافات تنها محدود به اروپا نیست و در سایر بخشهای ساختار فوتبال جهان نیز نشانههایی از بیثباتی دیده میشود.
آیا فروپاشی اعتبار فیفا ممکن است؟
تصور فروپاشی اعتبار فیفا یا حتی شکاف در ساختار فوتبال جهان آنقدرها هم غیرواقعی نیست. برای اثبات این ادعا میتوان به تجربه بازیهای المپیک اشاره کرد. المپیک پس از جنگ جهانی دوم با وجود رشد چشمگیر، در دهههای بعد با موجی از تحریمها و بایکوتهای سیاسی مواجه شد و تا آستانه بحران جدی پیش رفت.
نمونه دیگر، ورزش بوکس است که در نتیجه تضاد منافع و رقابت نهادهای مختلف به ساختاری چندپاره و پراکنده تبدیل شد. فیفا نیز مصون از چنین سرنوشتی نیست، زیرا قدرت آن در نهایت از اتحادیههای ملی عضو ناشی میشود و اگر ائتلافهای درونی این سازمان دچار فروپاشی شوند، مشروعیت آن نیز آسیب خواهد دید.
سناریوی بحران؛ از یک حادثه تا یک شکاف جهانی
برای نشان دادن میزان آسیب پذیر بودن وضعیت کنونی، اکونومیست یک سناریوی فرضی را مطرح میکند. در این سناریو، یک هوادار اسپانیایی در جریان جام جهانی بازداشت میشود و پس از انتقال به مرکز بازداشت جان خود را از دست میدهد. اسپانیا خواستار برخورد با فدراسیون فوتبال آمریکا میشود اما فیفا به دلیل روابط نزدیک با دولت آمریکا از مداخله خودداری میکند.
در ادامه، اسپانیا و شرکای خود در میزبانی جام جهانی ۲۰۳۰ ورود هواداران آمریکایی را ممنوع میکنند. فیفا واکنش نشان میدهد، یوفا از اسپانیا حمایت میکند و برخی کشورهای آفریقایی نیز به دلیل اختلافات قبلی تصمیم به تحریم مسابقات میگیرند.
این سناریو لزوماً پیشبینی آینده نیست، اما در جهانی که رویدادهای غیرمنتظره به بخشی از واقعیت روزمره تبدیل شدهاند، نمیتوان وقوع بحرانهای مشابه را کاملاً غیرممکن دانست.
آیندهای نامطمئن برای بزرگترین رویداد فوتبال
جام جهانی طی نزدیک به یک قرن گذشته همواره در مسیر توسعه حرکت کرده است. تعداد تیمها افزایش یافته، درآمدها رشد کرده و دامنه مخاطبان گستردهتر شده است. اما هیچ روند رشدی ابدی نیست و توقف رشد میتواند آغاز دورهای از افول باشد. جام جهانی ۲۰۲۶ بیش از هر دوره دیگری به محلی برای تمرکز انتقادها نسبت به هزینههای گزاف، سیاستزدگی، تمرکز قدرت در فیفا و شکافهای فزاینده در فوتبال جهان تبدیل شده است.
محتملترین سناریو همچنان برگزاری جام جهانی ۲۰۳۰ است، اما برخلاف گذشته دیگر نمیتوان این موضوع را قطعی دانست. پرسش اصلی این است که اگر جام جهانی آینده برگزار شود، چه تعداد کشورها و هواداران همچنان آن را مهمترین رویداد فوتبال جهان خواهند دانست و آیا این تورنمنت همچنان همان معنا و جایگاه گذشته را حفظ خواهد کرد یا خیر. این پرسشها نشان میدهد که آینده جام جهانی بیش از هر زمان دیگری با ابهام روبهرو شده است.