دکتر حسین احمدی

 براساس کنوانسیون حقوق دریاها ۱۹۸۲م، عملاً خط مبدأ از پست‌ترین جزر آب در امتداد ساحل توسط دولت ساحلی تعیین شده و سرزمین‌ آب‌های داخلی و دریای سرزمینی را مشخص می‌کند. حال، استفاده از کنوانسیون حقوق دریاهای آزاد برای تعیین و ترسیم خط مبدأ در دریای کاسپین (خزر) عملاً به دلیل وجود نقصان‌هایی ازجمله «شرایط جغرافیایی نامناسب سواحل ایران»، «یکنواخت بودن شکل سواحل»، «مقعر و گودی بودن»، «عمق زیاد آب در سواحل ایران»، «نبود برآمدگی طبیعی و چین‌خوردگی و تضاریس» و مواردی از این قبیل در سواحل ایران، نمی‌تواند منافع حقه جمهوری اسلامی ایران از این دریای را تامین نماید. 
در چنین شرایطی، عملا  ترسیم و تعریف «خط مبدأ نرمال بین المللی» که در کنوانسیون حقوق دریاها تعریف شده  است، برای سواحل کشور ما در دریای کاسپین مساعد نخواهد بود و این در حالی است که متاسفانه چنین خط مبدأیی، عملاً منطبق بر سواحل ایران خواهد شد؛ به طوری که سهم آب داخلی پشت آن حتی به نیم درصد هم نخواهد رسید. راهکار بین‌المللی و عرف جهانی در این‌گونه سواحل که در برخی کشورها ایجاد شده، استفاده از «خط مبدأ مستقیم» است.
 خط مبدأ مستقیم، راهکاری مناسب
خط مبدأ مستقیم، خطی است که از نقاط مشخص و تعریف شده ساحلی مانند دهانه رودخانه‌ها و خلیج‌ها و تأسیسات دریایی نزدیک ساحل و غیره به عنوان نقاط مبنا(Base Points)  می‌گذرد. راهکار فنی و عمل‌گرا در خصوص تقسیم بستر و منابع زیر بستر در دریای کاسپین برای کشورمان، تعیین «خط مبدأ مستقیم» با طول بلند در سواحل ایران می‌باشد. 
فواید خط مبدأ مستقیم این است که علاوه بر مشخص کردن آب داخلی با درصد مناسب حدود ۳ تا ۵ درصد برای ایران، می‌تواند وضعیت نامناسب شکل مقعر و گودی سواحل کشورمان در ترسیم خط میانی و مرز دریایی ایران را در دریای کاسپین جبران نماید. نمونه بارز آن، خلیج‌ «سیدرا» در سواحل کشور لیبی در دریای مدیترانه است که دولت این کشور خط مبدأ مستقیم با طول ۱۹۵ مایل را به عنوان دهانه خلیج تاریخی سیدرا معرفی و به جهانیان اعلام کرده است. همچنین می توان به خلیج‌ تاریخی «پاناما» با خط مبدأ مستقیمی به طول ۱۱۰ مایل به عنوان نمونه دیگر اشاره نمود. 
بر همین اساس، خط مبدأ مستقیمی که می‌تواند سهم ۲۰ درصد ایران را در دریا فراهم کند، خط مستقیم آستارا ـ حسینقلی به طول ۴۵ مایل است که اتفاقاً در امتداد و در جهت سواحل ایران قرار دارد. آب‌های پشت این خط  را می‌توان به عنوان آب‌های خلیج تاریخی آستارا ـ حسینقلی مطرح کرد و بعد از آن برای تعیین مناطق آب‌های ملی و ماهیگیری اقدام نمود. بنابراین با ترسیم و تعیین چنین خط مبدأ مستقیم و طولانی، می توان در آینده از طریق همین کنوانسیون برای تقسیم منابع بستر و زیر بستر و تعیین حدود مرزهای حاکمیتی ایران در دریای کاسپین به سهم ۲۰ درصد رسید.
سهم ایران از خزر، کمتر از روسیه
در جهت دفاع از خط مبدأ مستقیم آستارا ـ حسینقلی، لازم به یادآوری است که در بررسی خطوط مبدأ ارائه شده توسط چهار کشور مجاور ایران در دریای کاسپین باید توجه داشت در شیوه‌نامه ترسیم خط مبدأ که در ماده یکم کنوانسیون دریای کاسپین توسط دولت‌ها در مذاکرات مطرح گردید، یکی از بندهای شیوه‌نامه ترسیم خط مبدأ اشاره می‌کند که طول خط مبدأ نباید از ۳۰ مایل بلندتر باشد در حالی که ترکمنستان در جهت تعریف یکی از خلیج‌های نزدیک به جزیره «اکوژنسکی» خود، دهانه آن خلیج را با خط مبدأ به طول ۳۶ مایل که ۶ مایل بلندتر از ۳۰ مایل می‌باشد، ترسیم و معرفی 
کرده است. 
همچنین جمهوری آذربایجان در منطقه‌ای نزدیک سواحل خود، از خلیج‌ تاریخی باکو با استفاده از خط مبدأ مستقیم استفاده می‌کند در حالی که این عوارض دریایی با تعریف طبیعی و جغرافیایی مطابق قوانین دریاها به عنوان خلیج تعریف نمی‌شوند اما این دو کشور به راحتی از خط مبدأ مستقیم برای تعیین یک سری حدودهای آبی به عنوان آب‌های داخلی و به‌کارگیری واژه خلیج، بهره‌مند شده‌اند. با توجه به خط مبدأ نرمال که از شکستگی‌ها، تضاریس و جزایر نزدیک به سواحل عبور می‌کند، تعریف و ترسیم چنین خط مبدئی (خط نرمال) برای ایران با توجه به شکل سواحل کشورمان که فاقد چنین ویژگی هایی هستند، امکان‌پذیر نیست، لذا مناسب‌ترین شیوه ترسیم و تعریف، «خط مبدأ مستقیم» است هرچند طول آن بیشتر از ۳۰ مایل باشد .
از طرفی، سواحل تأثیرگذار ایران، در تراز و اندازه طول سواحل تأثیرگذار روسیه است ولی نسبت سهم دریافتی ما از دریای کاسپین در قیاس با سهم روسیه کمتر می باشد، به طوری که سهم روسیه ۱۹ درصد ولی سهم ایران ۵/۱۳ درصد است. در این شرایط به دلیل گودی، مقعر و یکنواختی سواحل ایران بدون وجود هیچ‌گونه برآمدگی یا شکستگی‌، تمامی ساحل تحت تأثیر ترسیم خط میانی قرار می گیرد که این امر موجب هل دادن و شیفت خط میانی به سمت سواحل ایران و کاهش سهم کشورمان می‌گردد، به طوری که سهم ما از این دریا براساس تقسیم خط میانی، تنها ۵/۱۳ درصد می‌شود.
 استفاده از «خط میانی» برای تحدید حدود
رویه عرف معمول جهانی که بین تمامی کشورها به عنوان یک تجربه عملی در ترسیم مرز دریایی در دریاهای آزاد پذیرفته شده است و به دریای بسته هم تعمیم داده می‌شود، استفاده از روش «خط میانی» در تحدید حدود مرزهای دریایی است. اما خط میانی را می‌توان هم از نقاط تأثیرگذار ساحلی و هم از خطوط مبدأ ترسیم کرد که در مورد کشورهایی همچون ایران به دلیل ضعف جغرافیایی سواحل و شکل مقعر ساحل، استفاده از خط مبدأ در ترسیم خط میانی و تعیین مرز دریایی ضروری و لازم است. 
در خصوص نقش سواحل تأثیرگذار در تقسیم سهم کشورها، می توان به یک نمونه اشاره کرد. طبق ارزیابی های دیوان بین المللی دادگستری درخصوص دریای شمال در مورد دعوی میان آلمان، بلژیک و دانمارک، دادگاه اثرات شکل مقعر سواحل و نقاط تأثیرگذار موجود در سواحل کشورها را بررسی کرد  و متوجه ‌شد که ترسیم «خط میانی» جهت تعیین مرز دریایی برای سواحلی که دارای شکل مقعر هستند (مانند ساحل ایران) و در مجاورت سواحل به شکل محدب قرار دارند (مانند سواحل ترکمنستان و جمهوری آذربایجان)، استفاده از «خط میانی» در تحدید حدود دریایی و ترسیم مرز دریایی، دور از انصاف و عدالت است.
پیشنهاد تعیین خط مبدأ آستارا ـ حسینقلی
بنابراین، یکی از روش‌های جبران شرایط نامساعد جغرافیایی و شکل نامناسب مقعر سواحل تأثیرگذار ایران، استفاده از «خط مبدأ مستقیم» است. درخصوص سواحل ایران، باید خط مبدأ آستارا ـ حسینقلی از نقطه آستارا تا نقطه پاسگاه حسینقلی را مطرح کرد که طول آن ۲۲۰ مایل می‌باشد. از طریق این خط مستقیم طولانی و ترسیم خط میانی، به سهم ۶/۱۹ درصد تا ۲۰ درصد از دریای خزر خواهیم رسید.  
تعیین این خط مبدأ بارها در جلسات مختلف به طرف‌های مقابل آذری و ترکمنستانی اعلام شده است، اما این دو کشور از پذیرش آن خودداری کرده‌اند. هرگونه شکست در طول این خط مبدأ (‌که خط مبدأ مستقیم آستارا ـ‌ حسینقلی را به دو خط مبدأ کوتاه‌تر از آستارا به بندر کیاشهر در سواحل جنوبی دریا و از شهر کیاشهر به نقطه پاسگاه حسینقلی تجزیه نماید) باعث می‌ شود در ترسیم خط میانی از خطوط مبدأ شکست، از سهم ۲۰ درصد (یا به طور دقیق تر ۶/۱۹ درصد) دور ‌شویم. 
بر همین اساس، سهم ایران با دو خط مبدأ کوتاه‌تر (یک شکست در خط مبدأ آستارا ـ حسینقلی) به ۵/۱۸ درصد کاهش می‌یابد. لذا بحث خلیج تاریخی مطرح و پیشنهاد شد که خط مبدأ آستارا ـ حسینقلی به عنوان خط مبدأ مستقیم ایران برای تحدید حدود خلیج‌ تاریخی آستارا ـ حسینقلی ارائه شود.

مشاهده خبر در سایت اطلاعات