مینا حیدری
یک تصادف، سقوط از ارتفاع یا حادثهای پیشبینینشده میتواند در چند ثانیه، مسیر زندگی یک انسان را تغییر دهد؛ انسانی که تا دیروز مستقل از خانه بیرون میرفت، کار میکرد، برای خودش برنامه میریخت و بدون کمک دیگران از پس کارهای شخصیاش برمیآمد، حالا ممکن است برای جابهجایی، لباس پوشیدن، غذا خوردن یا حتی نوشیدن آب به مراقبت دیگری نیاز داشته باشد. در چنین شرایطی، فقط فرد آسیبدیده نیست که با زندگی تازهای روبهرو میشود؛ خانواده هم ناگهان در موقعیتی قرار میگیرد که باید بسیاری از عادتها، برنامهها و حتی مناسبات روزمرهاش را تغییر دهد. مراقبت از فرد دارای ضایعه نخاعی، بهویژه در موارد شدید، کاری نیست که بتوان آن را به چند ساعت کمک در طول روز محدود کرد. گاهی مراقبت باید شبانهروزی باشد و خانواده برای انجام آن به آموزش، تجهیزات، امکانات درمانی و البته توان مالی نیاز دارد.
با این حال، یکی از دشواریهای زندگی با معلولیت، فقط محدودیتهای جسمی نیست؛ هزینههایی است که بهتدریج به زندگی تحمیل میشود، خدماتی که ممکن است بهموقع در دسترس نباشد و نگرانی از آیندهای که برای بسیاری از خانوادهها قابل پیشبینی نیست. ویلچر، تخت بیمارستانی، لوازم بهداشتی، دارو و خدمات توانبخشی، نیازهای جانبی و انتخابی نیستند که بتوان آنها را به زمان دیگری موکول کرد؛ بخشی از ضروریات زندگی افرادی هستند که برای حفظ سلامت و استقلال نسبی خود به آنها وابستهاند.
در این میان، یکسان دیدن همه افراد دارای ضایعه نخاعی نیز میتواند به نادیده ماندن نیازهای واقعی آنها منجر شود. دو نفر ممکن است آسیب مشابهی در ستون فقرات داشته باشند، اما یکی بتواند با ویلچر امور شخصی خود را انجام دهد و دیگری حتی برای غذا خوردن به کمک نیاز داشته باشد. بنابراین، آنچه در تعیین میزان حمایت اهمیت دارد، فقط نام بیماری یا محل آسیب نیست، بلکه تأثیری است که معلولیت بر زندگی روزمره فرد گذاشته است. جواد مرزانی، سرپرست دفتر پیشگیری از معلولیتها و تلفیق اجتماعی سازمان بهزیستی، در گفتوگو با روزنامه اطلاعات از ملاکهای کمیسیونهای ارزیابی برای درجهبندی معلولیتها میگوید.
ارزیابی و درجهبندی معلولیتهای نخاعی در سازمان بهزیستی چگونه انجام میشود؟ آیا صرف تشخیص ضایعه نخاعی برای قرار گرفتن فرد در گروه معلولیت شدید کافی است؟
-در سایر انواع معلولیت، معمولا یک دوره درمانی دو تا سهماهه در نظر گرفته میشود و اگر فرد پس از این دوره بهبودی پیدا نکند، برای او پرونده معلولیت تشکیل میدهیم؛ اما در ضایعات نخاعی شرایط متفاوت است. به محض این که پزشکان ضایعه نخاعی را تشخیص دهند، برای فرد پرونده تشکیل میشود و ارائه خدمات را آغاز میکنیم. دلیل این موضوع، اهمیت زمان در حمایت از این افراد است. آنها در شرایط حساسی قرار دارند و باید هرچه سریعتر خدمات حمایتی، آموزشی و توانبخشی دریافت کنند. همزمان، آموزش فرد و خانواده او نیز آغاز میشود.
در ارزیابی این افراد ابتدا گزارش پزشکی یا همان مدیکال را دریافت میکنیم که محل آسیب در ستون فقرات و شرایط ضایعه را مشخص میکند. این گزارش در کمیسیون پزشکی بررسی میشود و اعضای کمیسیون براساس فرایند طبقهبندی بینالمللی عملکرد، ناتوانی و سلامت (ICF)، میزان تأثیر آسیب بر عملکرد بدن و زندگی روزمره فرد را ارزیابی میکنند.
ملاک اصلی در این ارزیابی، میزان محدودیت عملکردی فرد است، نه صرفا محل یا نوع ضایعه. برای مثال، ممکن است فردی در ناحیهای از ستون فقرات دچار آسیب شده باشد، اما همچنان بتواند با عصا یا واکر راه برود، از سرویس بهداشتی استفاده کند، استحمام کند و امور روزمره خود را انجام دهد. چنین فردی ممکن است در گروه معلولیت خفیف قرار بگیرد.
در مقابل، فردی که بر اثر سقوط یا تصادف، دچار قطع نخاع در ناحیه گردنی شده و حتی توانایی حرکت دستها و پاهای خود را ندارد، ممکن است به بیش از ۹۰ درصد محدودیت عملکردی برسد و در گروه معلولیت خیلی شدید قرار بگیرد. در این طیف، افراد براساس میزان توانایی و استقلال در زندگی روزمره در گروههای خفیف، متوسط، شدید و خیلی شدید قرار میگیرند.
ممکن است دو نفر هر دو ضایعه نخاعی داشته باشند، اما میزان نیاز آنها به حمایت کاملا متفاوت باشد. فردی که میتواند با ویلچر جابهجا شود، غذا بخورد، مسواک بزند و امور شخصی خود را انجام دهد، با فردی که حتی برای خوردن غذا و نوشیدن آب به کمک دیگران نیاز دارد، شرایط یکسانی ندارد.
در برخی موارد، افراد دارای ضایعه نخاعی گردنی حتی در بلع غذا نیز مشکل دارند و اگر خانواده آموزش لازم را ندیده باشد، ممکن است غذا وارد مجاری تنفسی فرد شود و خطر خفگی به وجود بیاید. ما مواردی داشتهایم که فرد به دلیل همین مسأله جان خود را از دست داده است. به همین دلیل، آموزش خانواده و ارزیابی دقیق عملکرد افراد اهمیت زیادی دارد.
افراد دارای ضایعه نخاعی چه خدمات حمایتی از سازمان بهزیستی دریافت میکنند و آیا برای دریافت حق پرستاری در انتظار میمانند؟
-افراد دارای ضایعه نخاعی، بهویژه در گروههای شدید و خیلی شدید، از معدود گروههایی هستند که برای دریافت حق پرستاری پشت نوبت نمیمانند؛ در حالی که در سایر گروههای معلولیت، بخشی از افراد دارای معلولیت شدید و خیلی شدید همچنان در انتظار دریافت حق پرستاری هستند.
در حال حاضر حدود ۳۴ هزار نفر از افراد دارای ضایعه نخاعی، حق پرستاری خانوادهمحور دریافت میکنند و پشت نوبتی این خدمت در این گروه صفر است. به محض این که پرونده فرد واجد شرایط در سامانه ثبت شود، وارد فهرست دریافتکنندگان حق پرستاری خواهد شد.
در مجموع ۴۷ هزار و ۳۸۰ فرد دارای ضایعه نخاعی در سامانه سازمان بهزیستی ثبت شدهاند که از این تعداد، ۴۲ هزار و ۶۵۱ نفر تکمعلولیتی و چهار هزار و ۶۵۷ نفر چندمعلولیتی هستند. از نظر جنسیت نیز ۱۶ هزار و ۳۹۶ نفر زن و ۳۰ هزار و ۹۱۲ نفر مرد هستند.
البته همه این افراد در گروه معلولیت شدید و خیلی شدید قرار ندارند و به همین دلیل تعداد دریافتکنندگان حق پرستاری از کل افراد ثبتشده کمتر است. افراد واجد شرایط علاوه بر حق پرستاری، خدمات دیگری مانند مستمری، کمکهزینه معیشتی موضوع ماده ۲۷ قانون حمایت از حقوق معلولان و کمکهزینه لوازم بهداشتی نیز دریافت میکنند.
میزان مستمری و کمکهزینههای معیشتی این افراد چقدر است؟
-مستمری براساس تعداد اعضای خانوار پرداخت میشود. در حال حاضر مستمری خانوار یکنفره، دو میلیون و ۱۰۰ هزار تومان، خانوار دونفره، دو میلیون و ۹۸۵ هزار تومان، خانوار سهنفره، چهار میلیون تومان، خانوار چهارنفره، پنج میلیون و ۳۷۰ هزار تومان و خانوار پنجنفره، شش میلیون و ۵۷۰ هزار تومان است.
براساس قانون، افراد دارای معلولیت شدید و خیلی شدید که فاقد شغل و درآمد هستند، باید حداقل دستمزد را دریافت کنند؛ اما به دلیل محدودیتهای بودجهای و ضوابط اجرایی بودجه سنواتی، در حال حاضر مبالغی بهصورت ماهانه و براساس تعداد اعضای خانوار به این افراد پرداخت میشود. سقف این کمکهزینه، تا حدود هفت تا هشت میلیون تومان است.
یکی دیگر از خدمات سازمان، تأمین لوازم بهداشتی است که براساس شرایط افراد، سالانه بین یکونیم تا سه میلیون تومان برای آنها در نظر گرفته میشود. همچنین ویلچر معمولی، ویلچر برقی، تخت برای افراد بستری و بالابر حمل بیمار از دیگر تجهیزات حمایتی است.
هزینه تأمین ویلچر معمولی بین ۱۵ تا ۳۰ میلیون تومان و ویلچر برقی بین ۸۰ تا ۱۲۰ میلیون تومان است. ویلچر برقی برای افراد دارای معلولیت خیلی شدید در نظر گرفته میشود و معمولا هر پنج سال یکبار امکان دریافت آن وجود دارد. همچنین برای افراد بستری، تخت با هزینهای بین ۱۵ تا ۳۵ میلیون تومان و بالابر حمل بیمار با هزینهای حدود ۴۰ میلیون تومان تأمین میشود.
خدمات توانبخشی و توانپزشکی نیز از دیگر حمایتهای سازمان است که تا سقف ۱۸ میلیون تومان در ماه به این افراد تعلق میگیرد. در بخش خدمات دندانپزشکی هم سالانه تا سقف ۳۰ میلیون تومان، مشروط به تأمین اعتبار از سوی سازمان برنامه و بودجه، امکان ارائه خدمت وجود دارد.
چه حوادثی بیشتر به ضایعات نخاعی منجر میشوند؟
-حوادث رانندگی و سقوط از ارتفاع از مهمترین عوامل ایجاد ضایعات نخاعی هستند. سقوط از پشتبام، درخت یا ارتفاعات دیگر نیز میتواند آسیبهای جدی به نخاع وارد کند، اما تصادفات رانندگی از عوامل مهم بروز این نوع آسیبها به شمار میروند.
آیا مؤسسات غیردولتی و سازمانهای مردمنهاد نیز در ارائه خدمات به افراد دارای ضایعه نخاعی نقش دارند؟
-سازمان بهزیستی تنها نهاد متولی ارائه خدمات حمایتی دولتی به افراد دارای معلولیت است، اما مؤسسات و مراکز غیردولتی نیز در این حوزه فعالیت میکنند. در حال حاضر حدود ۲۰ هزار مؤسسه و مرکز غیردولتی دارای مجوز از سازمان بهزیستی در کشور فعالیت دارند که حدود پنج هزار مورد از آنها عامالمنفعه هستند.
این مؤسسات با مشارکت خیرین، مردم و گاهی دستگاههای مختلف و در قالب مسئولیت اجتماعی، منابع مالی و امکانات موردنیاز را تأمین میکنند و در زمینه ارائه خدمات به افراد دارای معلولیت نقش دارند. بخشی از این فعالیتها نیز در اساسنامه و اهداف این مؤسسات تعریف شده است.
با توجه به مشکلات اقتصادی و محدودیتهای بودجهای، چشمانداز حمایت از افراد دارای معلولیت را چگونه ارزیابی میکنید؟
-سازمان بهزیستی با جامعه هدف حدود یک میلیون و ۷۰۰ هزار نفری تلاش کرده است در سالهای اخیر خدمات را بهموقع و با حفظ کرامت انسانی در اختیار افراد دارای معلولیت قرار دهد. با این حال، شرایط اقتصادی کشور، تحریمها و محدودیتهای ناشی از آن، هم زندگی افراد دارای معلولیت و هم امکان ارائه خدمات از سوی سازمان را تحتتأثیر قرار داده است.
مطالبات افراد دارای معلولیت بهحق است و درخواستهای آنها باید مورد توجه قرار بگیرد. با این حال، شرایط خاص کشور را نیز باید در نظر گرفت. امیدواریم با افزایش تابآوری اجتماعی و عبور از مشکلات موجود، بتوانیم خدمات مناسبتری به این افراد ارائه دهیم و آینده روشنتری برای جامعه افراد دارای معلولیت رقم بزنیم.

