لعیا نورانی زنوز/ اطلاعات آنلاین: افزایش بارندگیها و اقداماتی که برای تسهیل ورود آب و تأمین حقابه انجام شده، چشمانداز امیدوارکنندهای پیش روی تالابهای استان قرار داده است؛ اما در کنار این نشانههای مثبت، احتمال تداوم و تقویت پدیده النینو در ماههای پیشرو، ضرورت آمادگی و مدیریت دقیقتر منابع آب را بیش از گذشته برجسته میکند.
آذربایجان غربی با برخورداری از ۴۰ تالاب در دو حوضه آبریز ارس و دریاچه ارومیه، از استانهای مهم کشور در زمینه زیستبومهای تالابی به شمار میرود. این پهنههای ارزشمند در سالهای اخیر از نوسانات بارندگی، کاهش جریان رودخانهها و فشار بر منابع آب تأثیر پذیرفتهاند و حالا همزمان با بهبود نسبی شرایط آبی، موضوع آمادگی برای وضعیت اقلیمی ماههای آینده اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجانغربی در گفتگوی اختصاصی میگوید: از زمان آغاز سال آبی جدید (اول مهر تاکنون) بارش در حوضههای آبریز رود ارس و دریاچه ارومیه که تالابهای استان در آنها واقع هستند، نسبت به دوره مشابه سال آبی قبل صد در صد افزایش دارد و با توجه به اتمام فصل کشاورزی و کاهش برداشتهای غیرمجاز از انهار، آبگیری تالابها زودتر از سنوات قبل آغاز شده است .
حجت جباری میافزاید: با توجه به اینکه سال آبی قبل از نظر میزان بارش در حوضههای آبریز استان وضعیت مطلوبی داشتیم لذا اکثر تالابهای استان از وضعیت مناسبی برخوردار بودند که با شروع بارشهای پاییزه و آبگیری تالابها در حال حاضر خوشبختانه اکثر تالابهای استان در وضعیت رضایتبخشی به سر میبرند. البته جهت حفظ پایداری اکولوژیکی تالابها و عبور از تنشهای آبی در فصول خشک سال؛ تا آغاز فصل کشاورزی و تا زمانی که جریان آب رودخانهها ادامه داشته باشد، همچنان آبگیری تالابها نیز ادامه خواهد داشت.
وی اضافه میکند: در حال حاضر تالابهای کانیبرازان، درگه سنگی، حسنلو، نوروزلو و یوسفکندی 60 تا 70 درصد دارای آب هستند.
افزایش سطح آب تالابها اگرچه نشانهای امیدوارکننده از بهبود شرایط آنهاست، اما بهتنهایی به معنای احیای کامل این زیستبومها نیست. جباری با تأکید بر ضرورت تفکیک میان آبگیری و احیای اکولوژیک توضیح میدهد: احیای تالابها علاوه بر افزایش حجم آب و سطح پهنه آبی، به بازگشت عملکرد طبیعی زیستبوم، تنوع زیستی، پوشش گیاهی بومی، پرندگان مهاجر، کیفیت مناسب آب و رسوبات و چرخه طبیعی آب وابسته است.
به گفته وی، ممکن است تالابی آبگیری شده باشد، اما همچنان با مشکلاتی مانند تخریب زیستگاه، کاهش تنوع زیستی یا شوری بالای آب روبهرو باشد.
در بخش حفاظت از عرصههای تالابی نیز اقداماتی برای مشخص شدن محدوده این زیستبومها انجام شده است. مدیرکل حفاظت محیطزیست استان اظهار میدارد: شرکت آب منطقهای استان حد بستر ۱۰ تالاب را تعیین کرده و محیطزیست نیز مرز اکولوژیک سایر تالابها را مشخص کرده است. به گفته وی، این اقدامات به کاهش تخریب بستر و تجاوز به پهنه تالابها کمک کرده است.
*حقابه؛ پشتوانه ماندگاری آب در تالابها
«بارندگیها فرصت ارزشمندی برای بهبود وضعیت تالابها فراهم میکنند، اما تداوم این شرایط تنها به میزان بارش وابسته نیست و نحوه مدیریت و توزیع منابع آب نیز در آن نقش تعیینکنندهای دارد. تأمین حقابه زیستمحیطی، بهویژه در دورههای کمبارش، از مهمترین عوامل حفظ جریان آب به سمت تالابهاست.»
مدیرکل محیط زیست استان متذکر میشود: متاسفانه یکی از عوامل تهدیدی تالابها عدم تامین حقآبه با کیفیت مناسب از جمله ورود زهاب های کشاورزی است که این موضوع یکی از عوامل تهدیدی تالابها در کشور و دنیا می باشد.
جباری اضافه میکند: به استناد قوانین موجود، تعیین حق آبه و نیاز آبی تالابها بر عهده سازمان حفاظت محیط زیست و تآمین آن بر عهده وزارت نیرو است. در آذربایجان غربی حقابه ۱۲ تالاب از تالابهای حوضه آبریز دریاچه ارومیه تعیین و حقابه تالابهای حوضه آبریز رود ارس در برنامه مطالعاتی اداره کل می باشد. تامین حقابه زیست محیطی پس از آب شرب در اولویت دوم قرار دارد که در سال آبی گذشته بیش از ۸۰درصد آن تحقق یافت و حقابه اکثر تالابها همانند کانی برازان، سلدوز، نوروزلو، یوسف کندی، درگه سنگی، حسنلو بطور کامل تامین شده است اما تالابهایی همانند قوپی باباعی و قره گل با توجه به مشکلاتی که در مسیر آبگیری دارند در حد 50 درصد تامین شده است.
جباری همچنین با تأکید بر تأثیر آبگیری بهموقع تالابها بر جذب پرندگان، از حضور گونههای متنوعی در زیستگاههای تالابی استان خبر میدهد.
از جمله این گونهها میتوان به فلامینگوی بزرگ، کفچهنوک، پلیکان سفید، طاووسک، تنجه، اردک سرسفید، اردک مرمری، اردک سرحنایی، اردک سرسبز، انواع حواصیل و کاکایی، غاز خاکستری، غاز پیشانیسفید بزرگ و کوچک، خوتکا، فیلوش، اردک نوکپهن و اردک تاجدار اشاره کرد.
بازگشت آب به تالابهایی که در دورههای گذشته با خشکی مواجه بودهاند، میتواند زمینه مناسبتری برای حضور این گونهها و تقویت زیستگاههای پرندگان فراهم کند؛ روندی که تداوم آن به حفظ جریان آب و مراقبت از کیفیت زیستگاهها وابسته است.
کشاورزی و مدیریت منابع آب؛ چالش پیش روی تالابها
در کنار بارندگیها و اقدامات حفاظتی، مدیریت مصرف آب در حوضههای آبریز از عوامل مهم در حفظ شرایط مطلوب تالابهاست. مدیرکل حفاظت محیطزیست استان با اشاره به سهم بالای کشاورزی در مصرف منابع آب حوضه دریاچه ارومیه میگوید: بیش از ۹۰ درصد آب مصرفی این حوضه در بخش کشاورزی استفاده میشود.
به گفته وی، در سالهای کمبارش، حقابه تالابها بیش از گذشته تحت فشار قرار میگیرد؛ چراکه ذخیره آب در مخازن سدها، برداشتهای بیرویه از رودخانهها و منابع آب زیرزمینی میتواند جریان ورودی به تالابها را کاهش دهد.
وی فعالیتهای کشاورزی را بزرگترین رقیب تالابها در دریافت حقابه دانسته و با اشاره به وضعیت سردهنههای کشاورزی توضیح میدهد: حتی در فاصله آبان تا اردیبهشت، با وجود نبود مصارف معمول کشاورزی، در بسیاری از رودخانهها سردهنههای کشاورزی باز است و آب به جای ورود به تالابها به سمت زمینهای کشاورزی هدایت میشود.
آمادگی برای بهرهگیری از فرصت بارندگیها
با توجه به احتمال تداوم شرایط النینویی در ماههای پیشرو، یکی از موضوعات مهم، میزان آمادگی دستگاههای مسئول برای مدیریت منابع آب و بهرهگیری از بارندگیهای احتمالی است.
در این میان، نحوه ذخیره و رهاسازی آب در سدها، تأمین حقابه تالابها، کنترل برداشتها و باز نگه داشتن مسیرهای انتقال آب میتواند در تعیین سهم تالابها از منابع آبی نقش داشته باشد.
جباری با اشاره به مکاتبات انجامشده با شرکت آب منطقهای برای تأمین نیاز آبی تالابها اظهار میدارد: استاندار نیز در جلسات و بازدیدها تاکید کردند تامین حقآبه تالابها باید بعد از شرب اولویت دوم شرکت آب منطقهای باشد که این اداره کل هم در این خصوص پیگیریهای جدی را در برنامه کاری خود دارد.
وی با اشاره به هشدارهای هواشناسی درباره احتمال وقوع پدیده حدی النینو میگوید: لایروبی انهار منتهی به تالابها و رفع انسداد مسیرهای آبگیری در دستور کار قرار گرفته است تا امکان استفاده بهتر از جریانهای آبی و بارندگیهای پیشرو فراهم شود.
«همزمان با آغاز فصل پاییز و افزایش احتمال بارشهای فراتر از نرمال، پویش رود روان در آذربایجانغربی با هدف بازگشایی مسیرهای آبی و تقویت جریان آب به سوی تالابها و دریاچه ارومیه آغاز شده است تا استان همزمان با مهار خطرات سیلاب، حداکثر بهرهبرداری را از بارشهای فصلی برای زنده نگه داشتن تالابها و دریاچه ارومیه به عمل آورد.»
مدیرعامل آب منطقهای آذربایجان غربی در گفتگوی اختصاصی میگوید: میزان هدف لایروبی استان مطابق برنامه هفتم توسعه کشور 5/12 کیلومتر بوده که از ابتدای سال جاری تاکنون لایروبی حدود 30 کیلومتر از رودخانهها و مسیلهای استان که حدود 5/16 کیلومتر آن در حوضه آبریز دریاچه ارومیه است، انجام گرفته است.
مجید رستگاری میافزاید: همچنین لایروبی بیش از 50 کیلومتر از انهار عمومی و سنتی استان که حدود 44 کیلومتر آن در حوضه آبریز دریاچه ارومیه است، صورت پذیرفته است.
وی اضافه میکند: در سال آبی جاری 27 میلیون مترمکعب آب تالاب نوروزلو، هشت میلیون مترمکعب آب تالاب کانیبرازان، هشت میلیون مترمکعب آب آققلعه، 6.5 میلیون متر مکعب آب تالاب سولدوز، شش میلیون متر مکعب آب تالاب درگهسنگی، چهار میلیون مترمکعب آب تالاب طالقان، 2.5 میلیون متر مکعب آب تالاب قوپی باباعلی، 2.5 میلیون مترمکعب آب تالاب گرده قیط و ممیند و یک میلیون مترمکعب آب تالاب یوسفکندی تامین شده است.
بازگشت آب به تالابهای خشکشده و آبگیری دوباره چند زیستبوم مهم استان، نشانهای امیدوارکننده در مسیر حفاظت از طبیعت آذربایجان غربی است. با این حال، ماندگاری این وضعیت به تداوم جریان آب، تأمین حقابه و مدیریت هماهنگ منابع آبی وابسته است. بارندگیهای پیشرو، هر اندازه که باشند، زمانی میتوانند به فرصتی واقعی برای تالابها تبدیل شوند که مسیر ورود آب به این زیستبومها باز بماند و سهم محیطزیستی آنها در برنامهریزی منابع آب مورد توجه قرار گیرد.

