مهتاب مظفری سوادکوهی
سمیرا، ۴۵ ساله است. در یک شرکت خصوصی کار می‌کند و حدود ۲۰ سال سابقه بیمه دارد. او دختری مستقل است که هزینه‌های شخصی‌اش را خودش تأمین می‌کند. در خرید خانه شریک می‌شود و به کارهای پدر و مادر رسیدگی می‌کند تا باری اضافه بر دوش خانواده نباشد. سمیرا جهیزیه مختصری هم فراهم کرده است که در انباری خانه پدری خاک می‌خورد اما خبری از همسری مناسب برای او نیست!
سمیرا به تنهایی دوران میانسالی خو گرفته و تمایل چندانی به خواستگارهای میانسال‌تر از خودش نشان نمی‌دهد. گاهی به سفر می‌رود و تنهایی‌هایش را با خواندن کتاب و دیدن فیلم و سریال پر می‌کند. با این همه، زندگی مجردی، ترجیح این دختر چهل و چند ساله در دوران کهنسالی است.
میثم، کارمند رسمی یک اداره است و به تازگی وارد دهه چهارم زندگی‌اش شده. او علاوه بر کار در اداره به حرفه روزنامه‌نگاری نیز مشغول است. پدر و مادر میثم کشاورز هستند و سه فرزند دیگر هم دارند. اوضاع مالی‌شان بد نیست و بارها خواسته‌اند برای پسر اول خانواده آستین بالا بزنند اما میثم زیر بار نمی‌رود که نمی‌رود! خودش می‌گوید کسی که تا ۴۰سالگی ازدواج نکرده، دیگر شوقی برای این کار ندارد و دلش می‌خواهد بیشتر وقتش را در تنهایی بگذراند. میثم نمونه یک جوان موفق است که علی‌رغم تمکن مالی و داشتن مسکن و ماشین، اصراری به تشکیل خانواده ندارد.
سارا اما داستانش فرق می‌کند. او که دختری ۲۸ ساله و دانشجو است، مجبور است برای تأمین هزینه‌های تحصیلش کار کند و در پرداخت کرایه خانه، کمک‌حال مادرش باشد. پدرش چند سال پیش به رحمت خدا رفته و او به عنوان فرزند ارشد خانواده در قبال هزینه‌های زندگی احساس مسئولیت می‌کند. سارا مدتی است با یکی از هم‌دانشگاهی‌هایش آشنا شده اما به دلیل اختلاف طبقاتی قادر به برنامه‌ریزی برای آینده‌اش نیست.
او رویاهای زیادی در سرش می‌پروراند اما می‌داند که برای رسیدن به آنها راه بسیار دشواری در پیش دارد.
کاهش تدریجی روند ازدواج
دبیر ستاد ملی جمعیت ایران، اسفند سال گذشته از کاهش ۴۸ درصدی ازدواج در کشور خبر داده و گفته بود: تعداد ازدواج‌ها از حدود ۸۹۰ هزار مورد در سال ۱۳۸۹ به ۴۷۰ هزار مورد در سال ۱۴۰۳ رسیده و این روند، تأثیر مستقیم بر کاهش فرزندآوری و تشدید سالمندی جمعیت در کشور دارد.
مرضیه وحید دستجردی ضمن هشدار نسبت به تداوم روند کاهشی ازدواج، خواهان توجه بیشتر دولت و متولیان فرهنگی شده و گفته بود: در ایران تقریبا همه فرزندآوری‌ها در چارچوب ازدواج اتفاق می‌افتد. بنابراین باید از ظرفیت‌های موجود برای تشویق جوانان به امر ازدواج استفاده کرد. کشور ما از یک فرصت جمعیتی مناسب برخوردار است. حدود ۳ میلیون و ۷۰۰ هزار زن مجرد و ۶ میلیون و ۷۰۰ هزار مرد مجرد در بازه سنی ۲۰ تا ۴۵ سال در ایران زندگی می‌کنند که یک مزیت نسبی مهم در پیک باروری محسوب می‌شود. این جمعیت در صورت فراهم شدن شرایط و بستر ازدواج، می‌تواند نقش مؤثری در افزایش جمعیت جوان کشور داشته باشد.
با احتساب آمار ارائه‌شده، جمعیت مجردها در کشور ما رقم قابل‌توجهی است که قوانین حمایت از خانواده و جوانی جمعیت هم نتوانسته کار زیادی برای آنها انجام دهد. متأسفانه این قانون جامع که از ۷۳ ماده و ۲۵۵ تکلیف تشکیل شده در برخی از بخش‌ها به دلیل نبود اعتبارات دولتی به طور کامل اجرا نمی‌شود و از مقبولیت اجتماعی کافی نیز برخوردار نیست.
کاهش ازدواج مختص ایران نیست
یک جامعه‌شناس و مدرس دانشگاه در همین رابطه به اطلاعات می‌گوید: مهمترین مرجعی که آمار زاد و ولد، مرگ و میر و مهاجرت را در کشور ثبت می‌کند، سازمان ثبت احوال است.
رضا اسماعیلی که دانش‌آموخته دکترای جامعه‌شناسی با گرایش برنامه‌ریزی اجتماعی و فرهنگی است، قابلیت باروری تأثیرگذار در گروه مردان را در دایره سنی ۲۰ تا ۵۴ سالگی و در گروه زنان از ۱۵ تا ۴۹ سال می‌داند و می‌گوید: بر اساس گزارش سازمان ثبت احوال، تعداد مردان مجرد ۲۰ تا ۵۴ ساله ایران، حدود ۷ میلیون و ۳۵۵ هزار نفر و زنان مجرد ۱۹ تا ۴۹ سال، حدود ۶ میلیون و ۹۲۹ هزار نفر اعلام شده است؛ در حالی که مجموعه مردان آماده ازدواج در کشور به بیش از ۱۴ میلیون نفر و مجموع افرادی که ازدواج نکرده‌اند به بیش از ۱۸ میلیون نفر می‌رسد.
او می‌افزاید: این شاخص‌ها کلی هستند و اگر بخواهیم به رقم مطلق افراد بدون همسر در کشور برسیم، آمار موردنظر شامل ۲۴ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر می‌شود که از این تعداد ۱۲ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر زن و ۱۲ میلیون نفر مرد هستند. آمار اعلام‌شده متشکل از دختران و پسران مجرد، زنان بیوه و مطلقه و مردانی است که همسران خود را از دست داده‌اند. اسماعیلی، کاهش آمار ازدواج را مختص ایران نمی‌داند و معتقد است روند کاهشی ازدواج در بسیاری از کشورهای دنیا دیده می‌شود اما شدت و پراکندگی آن در همه جوامع یکسان نیست.
میل به فردگرایی
افزایش میل به فردگرایی و رشد فعالیت‌های فردگرایانه، مهمترین عامل جامعه‌شناسی کاهش آمار ازدواج است. به گفته این جامعه‌شناس، در جامعه امروز، افراد زیست خود را با هدف تحقق منویات خود سازماندهی می‌کنند و نگرش آنها نسبت به مقوله ازدواج و تشکیل خانواده دچار تغییرات بنیادین شده است. علاوه بر این، مسائل اجتماعی و اقتصادی در کاهش آمار ازدواج بسیار موثر است. جامعه‌ای که دچار مشکل اشتغال و معیشت است و نرخ بیکاری بالایی دارد، نمی‌تواند به ازدواج فکر کند. بی‌ثباتی قیمت کالاها و خدمات عمومی و کاهش ارزش پول ملی کشور، فرصت ازدواج را از جوانان می‌گیرد.
اسماعیلی با بیان این که ۷۰ درصد ورودی دانشگاه‌ها را زنان تشکیل می‌دهند، می‌گوید: زنانی که تحصیلات دانشگاهی دارند، تمایل کمتری نسبت به ازدواج و فرزندآوری نشان می‌دهند و زوج‌هایی هم که ازدواج می‌کنند، سال‌های اولیه ازدواج را به تفریح و کار پرداخته و از آوردن فرزند خودداری می‌کنند. به این ترتیب جامعه دچار بحران جمعیتی می‌شود. در صورت تداوم این بحران ما مجبور خواهیم شد در آینده نزدیک از نیروهای کار خارجی استفاده کنیم.
وی به عوامل اجتماعی موثر بر این موضوع نیز می‌پردازد و می‌گوید: متأسفانه منزلت اجتماعی ازدواج و تقدس تشکیل خانواده کاهش چشمگیری یافته، سیاستگذاری متولیان فرهنگی جامعه متناسب با شرایط امروز کشور نبوده و از تحولات اجتماعی و جمعیتی بسیار عقب مانده است. علاوه بر این، خدماتی که به صورت قانونی در اختیار زوجین قرار می‌گیرد کافی نیست و در تدوین مقررات آنها کوتاهی شده است. ما امروز در نظام حکمرانی کشور، «حکمرانی خانواده‌محور» نداریم که پیامد آن کاهش میزان زاد و ولد خواهد بود.
اسماعیلی راهکارهای حل این موضوع را در سطوح خرد و کلان بررسی می‌کند و می‌گوید: ما باید حکمرانی جامعه را به سمت حکمرانی خانواده‌محور سوق دهیم که دارای سه سطح است، حکمرانی با خانواده، حکمرانی برخانواده و حکمرانی در خانواده که به لحاظ قلمرو و ماهیت با یکدیگر فرق دارند. خانواده در فرهنگ دینی و ملی ما بنیادی‌ترین سلول جامعه محسوب می‌شود که نیازمند توجه بیشتر دولتمردان است.
بازنگری در نظام بودجه‌ای کشور
در کشور ما خدمات مشاوره‌ای برای داشتن یک ازدواج موفق و متناسب، یا دیر شروع شده یا بسیار گران است که باعث می‌شود جوانان از تن دادن به آن پرهیز کنند؛ در حالی که انتخاب همسر نیازمند قاعده‌گذاری با رویکرد حمایتی و تسهیل‌گری از سوی دولت است.
اسماعیلی با بیان این موضوع می‌گوید: نظام بودجه‌ای کشور در سطوح مختلف وزارتی و خدماتی نیازمند بازنگری است. خدماتی مثل آموزش و اشتغال باید به صورت نرم‌افزاری در اختیار خانواده‌ها قرار بگیرد. برای رسیدن به این هدف باید صندوق واحدی تشکیل شود تا بودجه‌ها را بر اساس عملکرد و کارایی آنها با محوریت خانواده تخصیص دهند و تسهیلات لازم را هدفمندتر برنامه‌ریزی کند. نظام تخصیص بودجه‌ای کشور باید از حالت دستگاهی خارج و بر اساس نوع کارکرد و تحکیم و تعالی خانواده در سطوح مختلف ملی، استانی و شهرستانی بازتعریف شود.
این جامعه‌شناس، تعدد سازمان‌هایی را که به صورت موازی در محور خانواده کار می‌کنند، یکی از مشکلات جامعه ایران تلقی کرده و قلمرو کارکردی آنها را گاهی ناهماهنگ می‌داند. او معتقد است سازمان‌های خانواده‌محور، نیازمند بازتعریف، پایش دوباره و ارزش‌یابی‌های دوره‌ای هستند. به عنوان مثال سازمان‌هایی که در حوزه مسکن و اشتغال کار می‌کنند به دلیل افزایش قیمت‌ها باید دائما خدمات خود را به‌روزرسانی کنند. نهادهای آموزشی باید بر این دو موضوع متمرکز شده و تسهیلات لازم و خوابگاه‌های متناسب در اختیار دانشجویان قرار دهند. نظام آموزشی عالی از این راه می‌تواند فرآیند ازدواج دانشجویان را تسریع و تقویت کند.
ساده‌سازی و کاهش هزینه‌ها
اسماعیلی، گریزی هم به عوامل فرهنگی می‌زند و می‌گوید: نظام سنت‌ها و آداب و رسوم ازدواج در کشور ما بر اساس خانواده‌های بزرگ و مطابق با جامعه کشاورزی شکل گرفته که متناسب با شرایط امروز جامعه نبوده و نیازمند بازنگری است. با توجه به پیچیده‌تر شدن الگوها، سبک زندگی و غلبه زندگی شهرنشینی، تغییرات فرهنگی در زمینه تشریفات ازدواج و رسوم دوره نامزدی، اجتناب‌ناپذیر است و همه آنها باید به سمت ساده‌سازی و کاهش هزینه‌ها حرکت کنند. ایجاد این تغییرات با سرعت زیاد امکان‌پذیر نیست و تنها با فرهنگ‌سازی عمومی و به تدریج میسر می‌شود.
این جامعه‌شناس ضمن اشاره به افزایش آمار طلاق در ایران، ازدواج را یک مقوله کاملا پیچیده می‌داند و می‌گوید: اقدام به ازدواج و انتخاب همسر مناسب، نیازمند مشاوره‌های تخصصی و داشتن آگاهی کامل است تا دانش موردنیاز و مهارت‌های لازم به زوجین انتقال پیدا کند. زندگی مشترکی که ممکن است ۵۰ سال یا بیشتر ادامه پیدا کند، به دانش و کسب مهارت‌های ارتباطی نیاز دارد تا جایگاه خانواده در فرآیند زمان دچار آسیب نشود.
او ادامه می‌دهد: قبل از هر سفری باید یک همسفر خوب داشت و ازدواج، سفری طولانی است که همسران در کنار هم آن را طی می‌کنند. اگر زوجین در انتخاب همسر دقت و آگاهی کافی داشته باشند، پیوندی عمیق و سرشار از عشق و امنیت را تجربه می‌کنند. جامعه خوشبخت، جامعه‌ای است که به مقوله ازدواج و تشکیل خانواده توجه ویژه داشته باشد و در این حوزه سرمایه‌گذاری کند. لذت خوب زیستن و با هم زیستن تنها در سایه یک ازدواج موفق به دست می‌آید و هیچ تجربه‌ای در زندگی قابل مقایسه با آن نیست.
راه‌اندازی میز خانواده در اصفهان
رضا اسماعیلی، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اصفهان و مدیر «میز خانواده» این استان نیز هست. او مهمترین رسالت و راهبرد این میز را افزایش تاب‌آوری و تحکیم و تعالی خانواده عنوان می‌کند و می‌گوید: میز خانواده از ۹ کارگروه تخصصی تشکیل شده که به خانواده نگاه چندبعدی دارد. سازمان‌های دولتی خانواده‌محوری چون بهزیستی، آموزش و پرورش و اداره کل ورزش و جوانان، از اضلاع مهم این میز هستند، همین طور سازمان‌های مردم‌نهاد و تشکل‌های امور خیریه، شرکت‌های صنعتی و موسسات پژوهشی به‌عنوان نهاد تولید دانش در آن حضور دارند. رسانه‌های دیداری و شنیداری که در حوزه‌های اجتماعی کار می‌کنند و هوش مصنوعی، از دیگر اضلاع شش‌گانه میز خانواده هستند.
او ابراز امیدواری می‌کند در سایر استان‌ها نیز فعالیت‌های مشابهی جهت تعالی و تحکیم خانواده‌ها انجام شود و متولیان آموزشی و فرهنگی نسبت به ترغیب جوانان به امر ازدواج و بهسازی کارکرد خانواده گام‌های اساسی بردارند.