![[سمانه غیبی] جبران فرصت ازدست‌رفته در بازار گاز](https://media.ettelaat.com/d/2026/08/26/4/373607.jpg?ts=1787718971000)
خریداران بابت ذخایر زیر زمین پول نمی‌پردازند؛ آنچه درآمد ایجاد می‌کند، توان تولید پایدار، مازاد صادراتی، زیرساخت انتقال و اطمینان از اجرای قراردادهاست؛ مزیت‌هایی که ایران با وجود منابع عظیم گازی، در تأمین آنها با محدودیت روبه‌روست.
نخستین مانع بهره مندی ایران از این فرصت، محدودیت زیرساخت صادراتی است. برخلاف قطر، آمریکا و استرالیا که دارای ظرفیت تجاری عملیاتی قوی هستند، ایران هیچ ابزاری برای صادرات ال.ان.جی ندارد. صادرات گاز کشور عمدتاً از طریق خطوط لوله و به بازارهای محدود منطقه‌ای انجام می‌شود. بنابراین، حتی با افزایش شدید قیمت‌ها در اروپا و شرق آسیا، ایران نمی‌تواند محموله‌ای را متناسب با تقاضای روز به این بازارها ارسال کند.
ایجاد چنین ظرفیتی نیز تصمیمی کوتاه‌مدت نیست. تولید پایدار، پالایش و مایع‌سازی گاز، احداث مخازن و پایانه‌های صادراتی، تأمین کشتی‌های مخصوص و انعقاد قراردادهای فروش، به سال‌ها زمان و میلیاردها دلار سرمایه نیاز دارد. محدودیت دسترسی به فناوری، سرمایه و خدمات بین‌المللی نیز اجرای این پروژه‌ها را دشوارتر می‌کند.
صادرات خط لوله‌ای ایران هم انعطاف چندانی ندارد. ترکیه و عراق مهم‌ترین مشتریان گاز ایران بوده‌اند، اما محدودیت عرضه در دوره‌های اوج مصرف داخلی و مشکلات مالی و تسویه، قابلیت اتکای این روابط تجاری را تحت فشار قرار داده است. افزون بر این، افزایش قیمت در بازار نقدی ال.ان.جی الزاماً به معنای افزایش متناسب درآمد قراردادهای خط لوله‌ای نیست؛ زیرا سازوکار قیمت‌گذاری آنها متفاوت است. بازار صادراتی پایدار تنها به قیمت رقابتی نیاز ندارد. خریدار باید اطمینان داشته باشد که گاز قراردادش در سردترین روزهای زمستان نیز تحویل داده می‌شود.
مانع دوم، ناترازی داخلی است. ایران در ماه‌های سرد سال برای تأمین هم‌زمان گاز خانگی، نیروگاه‌ها، صنایع و پتروشیمی‌ها با محدودیت روبه‌رو می‌شود. آسیب‌های واردشده در جنگ اخیر به بخشی از زیرساخت‌های تولید و فرآورش گاز نیز این مسأله را پیچیده‌تر کرده است. در چنین وضعیتی، حتی اگر امکان افزایش صادرات فراهم شود، فروش گاز خام سودآورتر است یا مصرف آن در تولید صنعتی؟
پاسخ به این پرسش بدون محاسبه ارزش اقتصادی هر مترمکعب گاز ممکن نیست. گاهی صادرات مستقیم بازده بیشتری دارد و گاهی تبدیل گاز به برق، اوره، متانول یا محصولات پایین‌دستی، ارزش افزوده بالاتری ایجاد می‌کند. البته این مقایسه باید هزینه سرمایه‌گذاری، بهره‌وری تولید، قیمت فروش محصول و امکان صادرات آن را نیز در نظر بگیرد.
از سوی دیگر، محدودیت گاز صنایع می‌تواند به کاهش تولید، توقف خطوط کارخانه، افزایش هزینه‌ها و ازدست‌رفتن بازارهای صادراتی منجر شود. جایگزینی گاز با سوخت مایع در نیروگاه‌ها نیز هزینه‌های اقتصادی و زیست‌محیطی دارد. بنابراین، صادرات بیشتر لزوماً به معنای منفعت بیشتر برای اقتصاد ملی نیست. تصمیم درست زمانی گرفته می‌شود که درآمد صادرات مستقیم با ارزش تولید ازدست‌رفته در داخل مقایسه شود.
با این وجود بررسی رویدادهای اخیر بازار جهانی نشان می‌دهد، فرصت امروز ایران، فروش فوری ال.ان.جی به اروپا نیست؛ زیرا چنین ظرفیتی وجود ندارد. فرصت واقعی، افزایش ارزش اقتصادی سرمایه‌گذاری‌هایی است که سال‌ها به تعویق افتاده‌اند. مهار افت فشار پارس جنوبی، تکمیل طرح‌های جمع‌آوری گازهای همراه، توسعه ذخیره‌سازی زیرزمینی، کاهش اتلاف شبکه و بهبود بهره‌وری مصرف باید در اولویت قرار گیرند. در حوزه تجارت نیز حفظ اعتبار قراردادهای منطقه‌ای، ایجاد سازوکارهای مطمئن تسویه و توسعه همکاری‌های سوآپ می‌تواند موقعیت ایران را تقویت کند.
ساخت تأسیسات LNG نیز تنها در قالب راهبردی بلندمدت توجیه دارد؛ راهبردی که تأمین پایدار خوراک، سرمایه، فناوری و بازار مقصد در آن مشخص باشد، نه پروژه‌ای که صرفاً با امید به تداوم قیمت‌های بالای امروز آغاز شود.