امیرحسین نادری
حدود دو هفته پیش در ۲۵ اکتبر ۲۰۲۶ (۳ آبان ۱۴۰۵)، زمانی که آخرین صندوق‌های رأی در شهرهای بزرگ و روستاهای دورافتاده حوزه آمازون شمارش می‌شد، برزیل یکی از دراماتیک‌ترین شب‌های تاریخ سیاسی خود را تجربه کرد. لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا، کارگر فلزکار سابق که روزگاری از کف کارخانه‌ها به کاخ ریاست‌جمهوری رسیده بود، توانست معجزه‌ای سیاسی را رقم بزند که از دهه ۱۹۸۰ میلادی و زمان بازگشت دموکراسی به این کشور، هیچ سیاستمداری موفق به انجام آن نشده بود. لولا در حالی با کسب نزدیک به ۵۲ درصد آرا برای چهارمین بار بر صندلی ریاست‌جمهوری تکیه زد که در دور نخست انتخابات، قافیه را به رقیب راست‌گرای خود باخته بود. پیروزی او با اختلاف چهار میلیون و ۴۰۰ هزار رأی در برابر فلاویو بولسونارو، فقط یک جابه‌جایی ساده در قدرت نبود؛ این نتیجه، مسیر حرکت بزرگ‌ترین کشور آمریکای لاتین را در حساس‌ترین مقطع اقتصاد جهانی تغییر داد و نشان داد که برخلاف تصور واشنگتن، قطار سیاسی نیمکره غربی قرار نیست روی ریل طراحی‌شده توسط کاخ سفید حرکت کند.
صف‌آرایی دو نامزد مقابل هم
برای درک اهمیت این ماراتن نفس‌گیر، باید به دو چهره‌ای نگاه کرد که در برابر یکدیگر صف‌آرایی کرده بودند؛ دو نامزدی که هرکدام نماد یکی از شکاف‌های عمیق اجتماعی و تاریخی در جامعه برزیل هستند. در یک سو، لولا دا سیلوا ایستاده بود؛ سیاستمداری کهنه‌کار که در فاصله سال‌های۲۰۰۳ تا ۲۰۱۰ میلادی با اجرای برنامه‌های گسترده رفاهی، میلیون‌ها برزیلی را از خط فقر بیرون کشید و به اسطوره جریان چپ در آمریکای جنوبی تبدیل شد. البته کارنامه او بدون لکه نماند؛ پرونده‌های سنگین فساد مالی در سال‌های پایانی حکومت حزب کارگران، او را در سال ۲۰۱۸ میلادی روانه زندان ساخت تا اینکه لغو احکام قضایی در دادگاه‌های عالی، راه را برای بازگشت شگفت‌انگیز او به صحنه سیاست باز کرد. در سوی دیگر میدان، فلاویو بولسونارو، سناتور محافظه‌کار و فرزند ژائیر بولسونارو، رئیس‌جمهور جنجالی پیشین قرار داشت. پدر او پس از شکست در انتخابات سال ۲۰۲۲ میلادی مقابل همین لولا، هرگز نتیجه را نپذیرفت و تلاش نافرجامش برای ماندن در قدرت از طریق کودتا، در نهایت حکم سنگین۲۷ سال زندان را برایش به ارمغان آورد. بنابراین، شهروندان برزیلی در روز ۲۵ اکتبر فقط میان دو برنامه اقتصادی انتخاب نمی‌کردند؛ آن‌ها در حال تصمیم‌گیری درباره احیا یا دفن میراث سیاسی خانواده‌ای بودند که نامش با تندروی‌های راست‌گرایانه و زیر سؤال بردن نهادهای دموکراتیک گره خورده است.
نامزدهایی که هیچکدام مقبول مردم نبودند
اما لایه پنهان و نگران‌کننده این انتخابات، در دل آمارهایی نهفته است که موسسات نظرسنجی در هفته پایانی کارزارهای انتخاباتی منتشر کردند. گزارش‌های آسوشیتدپرس نشان می‌دهد هیچ‌یک از این دو چهره، محبوب دل تمام مردم برزیل نبودند. نزدیک به ۴۷ درصد از رأی‌دهندگان صراحتاً اعلام کرده بودند تحت هیچ شرایطی به لولا رأی نخواهند داد و ۵۲ درصد نیز دقیقاً همین نفرت سیاسی را نسبت به بولسونارو ابراز کردند. در دور نخست، همین دوقطبی شدید باعث شد فلاویو با ۴۷ درصد آرا از لولای۴۵ درصدی پیش بیفتد. اما در دور دوم، ترس از بازگشت میراث بولسونارو، رأی‌دهندگان خاموش و مردد را به پای صندوق‌ها کشاند. به بیان دیگر، بخش بزرگی از سبد رأی لولا، نه از سر شیفتگی به برنامه‌های او، بلکه ناشی از وحشت عمومی نسبت به پیروزی رقیب بود. این یعنی پیرمرد چپ‌گرا پیروز میدان شده است، اما نیمی از جمعیت کشورش با خشم و بی‌اعتمادی به کاخ ریاست‌جمهوری نگاه می‌کنند؛ شکافی که به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شده است. لولا در حالی کلید ساختمان ریاست‌جمهوری را برای یک دوره دیگر تحویل می‌گیرد که دستانش برای تحقق وعده‌های دوران تبلیغات، بیش از هر زمان دیگری بسته است. او با شعار آشنای حمایت از کارگران، کاهش نابرابری و گسترش چتر حمایتی دولت به میدان آمد، اما واقعیت اقتصادی برزیل در سال ۲۰۲۶ میلادی هیچ شباهتی به دوران رونق دو دهه پیش ندارد. دولت امروز با کوهی از بدهی‌های عمومی، نرخ بهره سرسام‌آور و کسری بودجه دست‌وپنجه نرم می‌کند.
فاجعه بزرگ در انتظار لولا
فاجعه بزرگ‌تر برای رئیس‌جمهور منتخب، در ساختمان کنگره انتظار او را می‌کشد. ترکیب فعلی مجلس نمایندگان و سنای برزیل، محافظه‌کارترین آرایش سیاسی را در چهار دهه گذشته دارد. حزب لیبرال و متحدان خانواده بولسونارو، اکثریت کرسی‌ها را در اختیار دارند و می‌توانند هرگونه لایحه مالیاتی یا بودجه رفاهی دولت را در نطفه خفه کنند. در چنین بن‌بستی، پیروزی در انتخابات ریاست‌جمهوری به معنای در دست داشتن فرمان قدرت نیست و لولا برای برداشتن هر قدمی، ناچار به باج‌دهی سیاسی و چانه‌زنی‌های فرسایشی با احزاب میانه‌رو و حتی مخالفان سرسخت خود خواهد بود. این تناقض ساختاری، خود را در پرونده محیط زیست نیز نشان می‌دهد. بیش از ۶۲ درصد از جنگل‌های بارانی آمازون که ریه‌های تنفسی کره زمین محسوب می‌شوند، در خاک برزیل قرار دارند. اگرچه بازگشت لولا و توقف سیاست‌های جنگل‌زدایی دوران بولسونارو خبر خوشی برای محافل محیط زیستی جهان است، اما دولت او در تله‌ای دوگانه گرفتار شده است. از یک سو، مافیای قدرتمند کشاورزی در داخل کنگره، فشار سنگینی برای تصرف زمین‌های بیشتر وارد می‌کند و از سوی دیگر، نیاز شدید دولت به درآمدهای ارزی، لولا را به سمت توسعه میادین نفت و گاز سوق می‌دهد. ایجاد توازن میان نجات آمازون و سیرکردن شکم اقتصاد بدهکار، آزمونی است که هر لحظه می‌تواند سرمایه اجتماعی شکننده دولت را فرسوده کند.
معنای متفاوت پیروزی لولا
با این حال، اگر از بالا به نقشه سیاسی جهان بنگریم، پیروزی لولا معنایی کاملاً متفاوت پیدا می‌کند. برزیل، غول اقتصادی و جمعیتی آمریکای لاتین است. در سال‌های اخیر، دومینویی از پیروزی جریان‌های راست‌گرا و هم‌سو با آمریکا در کشورهای مختلف این منطقه به راه افتاده بود. ایستادگی لولا و شکست دادن خانواده بولسونارو، این زنجیره را پاره کرد و نشان داد که حیاط‌خلوت سنتی آمریکا دیگر یکدست و مطیع نیست. لولا همواره سودای تبدیل برزیل به رهبر کشورهای در حال توسعه و میانجی بحران‌های بین‌المللی را در سر داشته است. او که کشورش یکی از پایه‌گذاران اصلی گروه اقتصادهای نوظهور موسوم به بریکس است، به دنبال تضعیف تک‌قطبی‌گرایی و افزایش سهم کشورهای مستقل در مدیریت جهان است؛ رویکردی که ایران نیز از گسترش آن در جهان استقبال می‌کند.این رویکرد دقیقاً همان نقطه‌ای است که کاخ سفید را به شدت نگران و ناامید کرده است. دولت ترامپ روی پیروزی فلاویو بولسونارو حساب ویژه‌ای باز کرده بود. بولسونارو در دوران تبلیغات وعده داده بود که برزیل را با اشتیاق وارد پیمان امنیتی مورد نظر آمریکا کند؛ ائتلافی که در ظاهر برای سرکوب کارتل‌های مواد مخدر طراحی شده، اما در باطن، ابزار واشنگتن برای گسترش نفوذ نظامی و اطلاعاتی در آمریکای جنوبی است. پیروزی لولا، این دروازه طلایی را به روی پنتاگون بست و دولتی را در برازیلیا حفظ کرد که با هرگونه مداخله نظامی خارجی مخالف است.
دلیل خشم آمریکا از نتیجه انتخابات
اما خشم پنهان واشنگتن از نتیجه این انتخابات، ریشه در موضوعی بسیار حیاتی‌تر از پیمان‌های امنیتی دارد: نبرد جهانی بر سر «عناصر خاکی کمیاب». گزارش‌های تحلیلی فایننشال تایمز و بلومبرگ نشان می‌دهد برزیل دومین ذخایر بزرگ شناخته‌شده این فلزات گران‌بها در جهان را در اختیار دارد؛ موادی که شریان حیاتی برای تولید تراشه‌های پیشرفته، تجهیزات نظامی مدرن، موشک‌های هدایت‌شونده و باتری خودروهای برقی هستند. آمریکا که در جنگ فناوری با چین به شدت به دنبال قطع وابستگی خود به معادن پکن است، به ذخایر بکر برزیل به چشم یک نجات‌دهنده نگاه می‌کرد و امیدوار بود با روی کار آمدن بولسونارو، دسترسی ارزان، سریع و بی‌قیدوشرط به این معادن را به دست آورد. اما بازگشت لولا این معادله را برهم زد. دکترین اقتصادی لولا بر این اصل استوار است که دوران خام‌فروشی به پایان رسیده است. او صراحتاً اعلام کرده که از سرمایه‌گذاری خارجی استقبال می‌کند، اما هر کشوری که چشمداشتی به عناصر کمیاب برزیل دارد، باید کارخانه‌های فرآوری و خطوط تولید فناوری را در خاک برزیل احداث کند. این شرط‌گذاری هوشمندانه به معنای آن است که واشنگتن دیگر نمی‌تواند برزیل را یک معدن بزرگ و ارزان فرض کند.
البته نباید دچار این خطای تحلیلی شد که پیروزی لولا به معنای سقوط کامل برزیل در دامن چین و قطع رابطه با غرب است. لولا سیاستمداری عمل‌گراست که می‌داند برای نجات اقتصاد کشورش به سرمایه‌گذاری و بازار آمریکا و اروپا هم نیاز مبرم دارد. هنر او، بازی کردن در فضای تنش میان پکن و واشنگتن است؛ او نمی‌خواهد سرباز هیچ‌یک از این دو ابرقدرت باشد، بلکه می‌خواهد از رقابت آن‌ها برای بالا بردن توان ژئوپلیتیک کشورش استفاده کند. برای آمریکا، ماندن لولا در قدرت به معنای از دست رفتن یک متحد بی‌چون‌وچرا و پیچیده‌تر شدن معادلات امنیتی و اقتصادی در نیمکره غربی است. با این حال، موفقیت این راهبرد مستقل خارجی کاملاً به توانایی لولا در مهار بحران‌های داخلی گره خورده است. اگر این سیاستمدار کهنه‌کار بتواند از سد کنگره مخالف، عبور کند و زخم‌های جامعه دوقطبی برزیل را التیام بخشد، برازیلیا به یکی از ستون‌های اصلی جهان چندقطبی تبدیل خواهد شد؛ در غیر این صورت، غول آمریکای لاتین در میانه نزاع‌های داخلی زمین‌گیر می‌شود.