وحید خانه ساز
چگونه می‌توان از اصالت و قدمت باستانی سخن گفت و موسیقی نواحی ایران را از یاد برد؟ باید همواره به این نکته توجه داشت که موسیقی دستگاهی ایران برآمده از موسیقی مقامی است. با این حال، شکل‌گیری و تکامل موسیقی دستگاهی به معنای از میان رفتن موسیقی نواحی نبوده و این گونه موسیقایی همچنان به حیات خود ادامه داده است. چرا چنین اتفاقی افتاده است؟ در کنار تلاش و پیگیری هنرمندان کم‌توقع مناطق مختلف، عامل دیگری نیز در تداوم این موسیقی نقش داشته که نه ساز است و نه آواز؛ بلکه وجهه عامیانه و مردمی آن است. هر یک از این موسیقی‌ها، به پشتوانه اسناد و روایت‌های معتبر، طوماری به بلندای تاریخ دارند.تعدد فرهنگ‌ها نیز از دیگر مؤلفه‌های مهم موسیقی نواحی است که به آن تنوعی چشمگیر بخشیده است. اگر از آیین‌های ملی و مذهبی موسیقایی و سازهای باستانی و شناسنامه‌دار بگذریم، به کارآواها می‌رسیم؛ بخشی مهم از موسیقی عامیانه مردم مناطق مختلف ایران. کارآواها زمزمه‌ها، نواها و آوازهایی هستند که زنان و مردان، به‌صورت انفرادی یا گروهی، هنگام انجام کار می‌خوانند. این کار می‌تواند دامداری، کشاورزی، شکار، قالیبافی، چاه‌کنی یا هر حرفه دیگری باشد؛ حتی لحاف‌دوزی! امروزه کارآواها به دلایل مختلف رو به فراموشی رفته‌اند و برخی نیز کاملاً از یادها رفته‌اند. شاید اگر تلاش شمار اندک هنرمندان و پژوهشگران نبود، اکنون نام و نشانی از بسیاری از آن ترانه‌های بدیع، زیبا و مردمی باقی نمی‌ماند.
گیلان و تالش را باید از مناطق مهم ایران در زمینه کارآواها دانست. برای بررسی بیشتر این میراث موسیقایی،سراغ آرمین فریدی هفت‌خوانی، نوازنده و احیاگر برخی سازهای محلی رفتیم. او از آغاز فعالیت حرفه‌ای خود، با پایبندی به اصالت‌های زادگاهش، به واکاوی، ثبت و ضبط نواها، آوازها و مقام‌های موسیقایی این منطقه پرداخته است. فریدی در گفت‌وگو با روزنامه اطلاعات، درباره کارآواهای گیلان و تالش و جایگاه موسیقی در زندگی روزمره مردم این مناطق سخن گفته است.
***
*سال‌هاست به واکاوی موسیقی سرزمین خود مشغول هستید و آثار و نمونه‌های مهمی را ثبت و ضبط کرده‌اید. به سراغ یکی از بخش‌های مهم موسیقی نواحی گیلان، یعنی کارآواها، برویم. چه آواها و آثاری از این بخش باقی مانده و کدام‌یک از میان رفته‌اند؟
-باید بگویم گیلان و تالش، زیستگاه دیلمی‌ها، گیلک‌ها و تالشی‌هاست. نام استان نیز در گذشته گیلان و تالش بود، اما بعدها عنوان تالش از نام آن حذف شد؛ مانند کهگیلویه و بویراحمد که نامی دوگانه دارد. گیلان و تالش هر دو از مناطق جلگه‌ای و کوهستانی تشکیل شده‌اند و کارآواها نیز بر اساس همین ویژگی‌های جغرافیایی و مشاغل رایج در منطقه شکل گرفته‌اند.در این مناطق دو شغل اصلی وجود داشته است: کشاورزی و دامداری. دامداری نیز از کشاورزی قدمت بیشتری دارد.
* پس از دامداری شروع کنیم. پیش از پرداختن به آواهای کار، کمی درباره موسیقی سازی این بخش از موسیقی گیلان و تالش توضیح دهید.
- در دامداری، ساز «لله‌وا» محوریت دارد. این ساز، نی تالشی و گالشی است که در گیلان و حتی مازندران، در مناطق کوهستانی رواج دارد. گستره رواج آن تا لنکران در جنوب جمهوری آذربایجان، در امتداد کوه‌های تالش، ادامه پیدا می‌کند.
ساز بادی «لله» در تمام این مناطق، محور موسیقی سازی زندگی دامداری است. نی یا همان «لله‌وا»ی تالشی و گالشی برای بخش‌های مختلف زندگی شبانی، نغمه‌ها و مقام‌های متنوعی دارد که قدمت برخی از آنها به چند هزار سال می‌رسد و سینه‌به‌سینه به روزگار ما منتقل شده‌اند.
*چند نمونه از این مقام‌ها را نام ببرید.
-برای مثال، هنگام چرای شبانه دام، مقام «شوه‌چره» نواخته می‌شود. معنای این عنوان، چرا کردن در شب است. دامداران اعتقاد دارند نواختن نی یا همان «لله‌وا» باعث افزایش شیر گوسفندان می‌شود. در واقع، موسیقی به آرامش گاوها و گوسفندان هنگام چرا کمک می‌کند و همین آرامش می‌تواند در افزایش شیر آنها مؤثر باشد.
*این همان اعجاز موسیقی است که از هزاران سال پیش وجود داشته و امروزه علم از آن با عنوان موسیقی‌درمانی یاد می‌کند!
-بله، همین‌طور است. حتی مقامی به نام «بوره‌کاوی» داریم. ماجرا از این قرار است که برخی گوسفندان پس از زایمان، بره خود را نمی‌پذیرند و از آن دوری می‌کنند. در چنین مواقعی مقام «بوره‌کاوی» را می‌نوازند تا میان مادر و فرزند محبت و پیوند برقرار شود.برای آب دادن به گوسفندان نیز مقام دیگری وجود دارد. جمع‌آوری گوسفندان پس از چرا هم مقام مخصوص خود را دارد. مقام دیگری نیز داریم که در نوع خود جالب است و «وره‌ما» نام دارد. این مقام زمانی نواخته می‌شود که چوپان، بره‌ها و مادرانشان را جداگانه به چرا می‌برد. پس از دوشیدن شیر گوسفندان، هنگام غروب بره‌ها را می‌آورند تا به گله ملحق شوند. در این هنگام، بره‌ها با شور و شوق به سوی مادرانشان می‌روند و هر کدام مادر خود را پیدا می‌کند. «وره» به معنای بره و «ما» به معنای مادر است؛ بنابراین، «وره‌ما» به پیوستن بره و مادر اشاره دارد.
*با این حساب، چوپان‌های گیلان و تالش هرکدام نوازنده‌ای بوده‌اند.
-بله. حتی این را هم بگویم که در منطقه ما گاوها هرکدام نام مخصوصی دارند و وقتی آنها را صدا می‌کنید، متوجه می‌شوند و به سمت شما می‌آیند. به یاد دارم مادربزرگم گاوها را به نام صدا می‌کرد و آنها از پشت تپه‌ها به سوی خانه می‌آمدند. هر اسمی را که بر زبان می‌آورد، همان گاو از پشت تپه سر و کله‌اش پیدا می‌شد و به حیاط خانه می‌آمد!
*آیا همین نام‌گذاری و خلق آوا برای صدا زدن دام‌ها نیز بخشی از موسیقی و آواهای این منطقه محسوب می‌شود؟
-بله، درست است. نام‌هایی که با آنها دام‌ها را صدا می‌کنند، بسیار خاص‌اند و خود نوعی آوا محسوب می‌شوند. پیوند مردم با دام‌هایشان آن‌قدر عمیق است که آنها را با واژه‌هایی مانند مادر، ننه و فرزند و نام‌های مشابه صدا می‌زنند.
*آنچه گفتید درباره موسیقی کوهستانی گیلان و مناطق تابع آن بود. از کارآواها و موسیقی مناطق جلگه‌ای بگویید.
-در مناطق جلگه‌ای نیز موسیقی کشاورزی داریم، زیرا کشاورزی از مشاغل رایج این نواحی بوده است. اهالی هر منطقه پیش از آغاز کشاورزی، ترانه‌ای می‌خوانند که مضمون آن چنین است: «ای زمین، خودت را جمع کن، چون زنان شیر یا شیرزنان آمدند.» این بیت را برای تقویت روحیه و غلبه بر دشواری کاری که در پیش دارند، می‌خوانند.
از آغاز زراعت، که بیشتر بر عهده زنان و با مشارکت گروهی آنها بوده، کار نشاکاری شروع می‌شود. هنگام نشاکاری، ترانه‌هایی با عنوان «آمان‌ها» خوانده می‌شود؛ از جمله «آمانم لیله». زنان هنگام کاشت هر نشا، نام‌هایی مانند «الله»، «محمد» و «یا علی» را بر زبان می‌آورند و هر نشا را به یاد یکی از نزدیکان خود می‌کارند. برای مثال، می‌گویند این نشا به خاطر فرزندم، آن یکی به خاطر نوه‌ام یا دیگری به خاطر عروسم.
این آواها به‌صورت گروهی و با حضور یک «سرخوان» و تعدادی «هم‌خوان» اجرا می‌شدند. چنین آوازخوانی جمعی، سختی کار را کاهش می‌داد و به آن لطافت می‌بخشید. زنان همچنین هنگام خواندن ترانه‌ها، آرزوهای خود را بیان می‌کردند. برای مثال، یکی از آنها می‌گفت این برنج را می‌کاریم تا با محصول آن عروسی بگیریم و آرزوهای دیگری از این دست را مطرح می‌کرد.پس از برداشت محصول نیز، هنگام ترک مزرعه، ترانه‌هایی خوانده می‌شد. کشاورزان در پایان کار رو به مزرعه می‌ایستادند، دعایی را به‌صورت جمعی می‌خواندند، مزرعه را به خدا می‌سپردند و سپس راهی می‌شدند.
*در توضیحاتتان گاهی از افعال زمان حال و گاهی از زمان گذشته استفاده کردید. آیا ترانه‌های قدیمی و کارآواها هنوز هنگام کار توسط مردم خوانده می‌شوند؟
-متأسفانه خیر. امروزه زندگی و بسیاری از کارها ماشینی شده است. حدود سال‌های ۱۳۸۲ یا ۱۳۸۳ بود که شخصاً به مزارع رفتم، شلوارم را تا زانو بالا زدم و همراه کشاورزان وارد گل‌ولای شدم. ضمن همراهی با آنها، با یک دستگاه ضبط‌صوت ترانه‌ها را ضبط کردم. حاصل این کار در قالب مجموعه‌ای با نام «آوازهای شالیزار تالش» توسط مؤسسه ماهور منتشر شد.من تا جایی که امکان داشته، کارآواها و ترانه‌های عامیانه را گردآوری کرده‌ام و اکنون مجموعه‌ای بزرگ در اختیار دارم. قرار بود این مجموعه با حمایت حوزه هنری منتشر شود، اما متأسفانه تاکنون این اتفاق نیفتاده است. البته بخشی از مطالب آن به‌صورت گزیده منتشر شده است.
*مجموعه‌ای که به آن اشاره می‌کنید، چه زمانی به حوزه هنری تحویل داده شد و چه ویژگی‌هایی دارد؟
-پانزده سال پیش این مجموعه بزرگ را به حوزه هنری تحویل دادم و همچنان در انتظار انتشار است. مجموعه شامل ۶۰ سی‌دی است؛ ۴۰ سی‌دی به موسیقی تالش و ۲۰ سی‌دی دیگر به موسیقی گیلان اختصاص دارد.
* آیا پیگیر این تأخیر طولانی بوده‌اید؟
- بله. به‌تازگی قول داده‌اند که این مجموعه را منتشر کنند.