دکتر سید ذبیحا لله صفا
از اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری تشکیلدهندگان دولت غزنوی که نمیتوانستند از جانب مغرب، قلمرو خود را توسعه دهند، میکوشیدند اراضی وسیع و پرنعمتی را که در مشرق و جنوب شرقی متصرفات شان قرار داشت، به چنگ آورند. این سرزمین های آبادان عبارت بود از ولایات اطراف رودخانه سند. درنتیجه مهاجمات متعدد سبکتکین و محمود غزنوی به این ناحیه، بسیاری از هندوان قبول اسلام کردند یا تحت قیمومت حکومت غزنوی درآمدند و تابع غزنین گردیدند که خود در آن ایام به صورت یکی از قوی ترین مراکز ادبی زبان فارسی درآمده بود، دستههای سپاهیان غزنوی که از خراسانیان و اهل مشرق فلات ایران ترتیب مییافت، به سرداری رجال بزرگ مشرق در این جنگها شرکت داشتند و در تصرف اراضی جدید و نگهداری آن دخیل بودند و همراه خود، دین اسلام و زبان پارسی را به نواحی مفتوحه جدید میبردند. از این روی زبان پارسی در متصرفات غزنوی هند به صورت یک زبان سیاسی و دینی نفوذ یافت و در آنها خانه کرد و باقی ماند و بعدها همراه دین اسلام به دیگر نواحی هند پیش رفت.
بعد از فوت سلطان محمود در سال
۴۲۱ ق، حکومت غزنوی همچنان در اراضی جدید باقی ماند و بعضی از سلاطین این سلسله کوشیدند که نواحی جدیدی را بر متصرفات خود بیفزایند و به همین سبب از اواسط قرن پنجم هجری به بعد، در مراکز حکومت سند و پنجاب و ولایت های نزدیک به این نواحی زبان فارسی رایج بود و شاعرانی بدین زبان از بلاد آنحدود برمیخاستند. بعضی از خاندان های خراسانی و شرقی ایران هم، خواه آنها که سمت امارت و حکومت و یا مشاغل اداری دیگر داشتند و خواه آنها که برای غزو همراه سپاهیان محمودی و مسعودی و دیگر سلاطین به هند میرفتند در سرزمین های جدید رحل اقامت افکندند و اهل آن دیار شدند و از میان این گونه خاندان هاست که بعدها نویسندگان و شاعرانی ظهور کردند.
مثلا در اواخر قرن پنجم از یکی از این خاندان ها که در لاهور اقامت گزیده بود، مسعود بن سعد بن سلمان لاهوری که در دستگاه غزنویان سمت امارت داشت، در شمار شاعران بزرگ پارسی گوی درآمد و از استادان مسلم شعر فارسی گشت.
بعد از زوال حکومت غزنویان، تمام متصرفاتشان در افغانستان امروزی و در هند به دست سلسله سلاطین شنسبانی غور افتاد و مخصوصاً در عهد سلطنت غیاثالدین بنسام (متوفای ۵۹۹ ق) و برادرش معزالدین محمدسام (متوفی۶۰۲ ق) قسمت های بزرگی از نواحی شمالی هند ضمیمه متصرفات آنان شد و بسیاری از هندوان در عهد آنان قبول اسلام کردند تا به جایی که به قول مورخ معروف منهاج سراج: «از مشرق هند و از سرحد چین و ماچین»، ربقة اطاعت آنان را بر گردن نهاده بودند. بعد از معزالدین متصرفات غوریه در سند و هند، به دست ممالیک آنان افتاد و مخصوصاً قطبالدین ایبک از میان آنان موفقیت بیشتری یافت و بعد از فوت او در سال ۶۰۷ ق، ممالک هند بین چهارتن از ممالیک غوری تقسیم شد: سند به ناصرالدین قباجه رسید، دهلی بهشمسالدین التتمش، ممالک لکنهوتی به ملوک خلج، و لاهور به تاجالدین یلدوز.
بعد از اندک مدتی شمسالدین التتمش پنجاب و سند را در تصرف آورد و یک حکومت مقتدر در دهلی تشکیل داد و به تکمیل متصرفات خود در نواحی شمالی هند پرداخت و بعد از آنکه جانشینانش مدتی در دهلی حکومت راندند، قدرت در دست شعبه دیگری از ممالیک مذکور یعنی غیاثالدین بلبَن و پسرش افتاد و سپس قدرت به خاندان ممالیک خلجی رسید. از میان سلاطین خلجی دهلی علاءالدین محمد ملقب به «سکندر ثانی» ( ۶۹۵ ـ ۷۱۶ق) ناحیه گجرات و راجپوت و بعضی از نواحی دیگر را بر ممالک خود افزود و از چند حمله مغولان بر هند به سختی جلوگیری کرد.
بعد از شعبه خلجیه، شعبه دیگری به نام تغلقیه حکومت اسلامی هند را در دست گرفت و از ۷۲۱ تا نزدیک صد سال بر اریکه قدرت مستقر بود. ازاین خاندان محمدبن تغلق که پادشاهی مدبر بود، بر متصرفات حکومت دهلی افزود و چون در عهد او دولت اسلامی هند تا شبه جزیره دکن پیش رفته بود، ناگزیر پایتخت خود را از دهلی به «دیوگیری» که بعداً به دولتآباد معروف شد، و در نزدیکی اورنگ آباد فعلی قرار دارد، منتقل نمود و در دوره ضعف همین سلسله تغلقیه بود که تیمور به سال ۸۰۱ ق به هند حمله برد.
مهاجرت ایرانیان
در عهد این سلسلههای مختلف که همه را اجمالاً «ممالیک غوری» یا «سلاطین مسلمان هند» نام میگذاریم، ایران دچار انقلابات بزرگ بود. دولت خوارزمشاهی و دولت غوری در حال مبارزه بودند و سپس فتنه مغول در گرفت و مهاجرت های بزرگ ایرانیان مشرق به هند به صورت روزافزونی آغاز شد و مدتهای مدید ادامه یافت. سلاطین مذکور هم که تربیت ایرانی داشتند و زبان رسمیشان فارسی بود و در حقیقت ایرانی شده و در میان ایرانیان و به رسم و سنت این ملت تربیت یافته بودند، همه مهاجران و گریختگان ایرانی را که بدانان پناه میبردند، به مردی و مردانگی میپذیرفتند و در دستگاه های خود به مقامات بلند میرسانیدند؛ اگر شاعر و نویسنده بودند با آنان به محبت و جوانمردی رفتار میکردند و برایشان محیطهای مساعد زندگی ترتیب میدادند؛ تمام مراسم ایرانی را در ممالک و متصرفات خود معمول و مجری میداشتند و مثلاً غیاثالدین بَلبَن عادت داشت که «در روز سواری، پانصد سیستانی و غوری و سمرقندی و کرد و لُر و عرب شمشیرهای برهنه بر دوش نهاده، به وضع مهیب پیاده به های و هوی در رکاب او میرفتند و مجلس جشن را نیز بهکلف آراستی و ایام عید نوروز را به طرز پادشاهان عجم به سر بردی و در ایام جشن تا آخر روز به مجلس نشستی و پیشکش های خوانین و امرا از نظر گذاشتی...»
در عهد این سلاطین به همان میزان که قلمرو تسلط دولت مسلمان دهلی و دولتآباد در هند توسعه مییافت، به همان نسبت هم زبان فارسی و فرهنگ ایرانی و اسلامی در آن دیار رواج میگرفت و هر چه بر میزان ثروت این دولت‌ها افزوده میشد، توجه شاعران و نویسندگان و علما و مشایخ از ایران به سرزمین پهناور هند افزایش مییافت.
تصوف و نشر زبان و ادب فارسی
توسعه روزافزون تصوف در هند نیز از جمله مسائلی بود که به نشر زبان و ادب فارسی به وضع خاصی مساعدت میکرد. تمام مشایخ بزرگ تصوف در قرن هفتم و هشتم که در هند به سر میبردند، ایرانی بودند و از ایران به هند رفته و یا از خاندان های ایرانی که به مصر مهاجرت کرده بودند، برخاسته و یا زیردست مشایخ ایرانی در هند تربیت شده و از همه جهات ناشر افکار ایرانیان بودند.
بحث درباره سیر تصوف ایرانی در هند فعلا از موضوع گفتار ما بیرون است و فقط به اختصار باید بدانیم که در قرن هفتم و هشتم که بهترین دوره تصوف ایرانی در هند است، دو سلسله بزرگ در آن دیار وجود داشت که بسیاری از بزرگان این عهد بدان دو سلسله منسوباند: یکی سلسله «سهروردیة» مولتان و دیگر سلسله «چشتیة» اجمیر و دهلی. سلسله سهروردیه مولتان را شیخ بهاءالدین زکریای مولتانی تأسیس کرد. اجداد این بهاءالدین از خوارزم به مولتان رفتند و او که در سال ۵۷۸ ولادت یافته بود، مدتها در خراسان و ماوراءالنهر و عراق به سر برد و سرانجام در شهر بغداد به خدمت شیخ شهابالدین سهروردی، عارف معروف ایرانی، رسید و در نزد او تربیت یافت و سپس مأمور ارشاد در بلاد هند شد و به مولتان بازگشت و در همین جا بود که عارف و شاعر مشهور ایرانی به نام فخرالدین عراقی همدانی (متوفای ۶۸۸ ق) را تربیت کرد و نیز عارف و شاعر معروف دیگری که از خراسان بدانجا رفته بود، یعنی امیر حسینی هروی سادات (متوفای ۷۱۸ق) در همین جا نزد بهاءالدین زکریا و پسرش صدرالدین و نوادهاش رکنالدین کارکرد و نام آنان را در آثار خود آورد. این خاندان (یعنی خاندان مشایخ سهروردیه مولتان) دیرگاه سرگرم کار در نشر تصوف و عرفان و همراه آن ترویج زبان فارسی و فرهنگ ایرانی بوده است.
سلسله مشهورتر دیگری که عده زیادی از مشایخ ایرانی و یا تربیتیافتگان ایرانیان آن را اداره کرده و در نشر تعلیمات آن شرکت داشتهاند، از سلسله چشتیه هند است. مشایخ چشتیه از پیروان خواجه ابواحمد ابدال چشتی (متوفی۳۵۵ ق) و از قرن چهارم هجری بهبعد در خراسان و نواحی شرقی ایران سرگرم کار بودند. یکی از پیروان این سلسله بهنام معینالدین محمد بن حسن سجزی در اوان حمله مغول به هند رفت و تا سال ۶۳۳ در آن سامان به تبلیغ مرام خود مشغول بود و دیری نکشید که عدهای از مشاهیر صوفیه که غالباً از ایران گریخته بودند، برگرد او جمع شدند و حتی پیر و مراد او شیخ عثمان هارونی هم که در گیرودار حمله مغول به هند گریخته بود، نزد او به اجمیر رفت و سپس در دهلی رحل اقامت افکند.
بعد از معینالدین مذکور، پیشوایی سلسله چشتیه هند به یک ایرانی دیگر به نام خواجه قطبالدین مسعود کاکی (متوفای۶۳۴ق) و بعد از او به فریدالدین گنجشکر (متوفای۶۷۰ق) و بعد از او به سلطان الاولیا نظامالدین بداؤنی دهلوی (متوفای۷۲۵ق) که خاندان او از ماوراءالنهر به بداؤن هند گریخته و آنجا سکونت گزیده بودند، رسید.
در خدمت مشایخ این سلسله که مدتها در دهلی و سپس در دولتآباد به ارشاد اشتغال داشتند، عده زیادی مشایخ که غالباً ایرانی و یا از اصل ایرانی بودند، و همچنین گروهی از شعرای فارسیالاصل هندمسکن مانند امیرخسرو دهلوی و حسن بن علاء سجزی دهلوی و نویسندگانی از قبیل سیدمحمد مبارک علوی کرمانی و فرزندانش تربیت شدند.
ملاحظه میکنید که متصوفان ایرانی که به هند رفتند، از حیث نشر زبان و ادب فارسی چه تأثیرات بزرگ در آن دیار داشتند و اگر بخواهید برمیزان این تأثیر واقف شوید، باید کتاب هایی از قبیل «سیرالاولیاء» سیدمحمد مبارک علوی کرمانی و «وقایع» شاه معینالدین چشتی و «دلیل العارفین» قطبالدین بختیار کاکی و «اسراراولیاء» و نظایر این کتاب ها را به دقت بخوانید.
عصر بابری
هنگامی که سلطنت تغلقیه هند تشکیل یافته و به وسیله محمد بن تغلق به اوج قدرت خود رسیده بود، اراضی پهناور هند که بیشتر آن در دست امرای مسلمان بود، آبستن وقایع مهم گردید. این وقایع عبارت بود از تجزیههای پیاپی که درست از اواخر عهد محمد شاه بن تغلق (۷۲۵ ـ ۷۵۲ق) آغاز شده و به سرعت در دوره اخلاف او راه توسعه گرفته بود؛ چنان که دولت‌های متعدد محلی که بیشتر آنها مسلمان بودند، در هند تشکیل یافت و موقعی که تیمور در سال ۸۰۱ به هند تاخت، این تقسیم و تجزیه در حال پیشرفت بود و خونریزی تیمور در شمال هند جز مساعدت بیشتر بدین امر نتیجه دیگری نداد.
این تجزیهها به هیچ روی از توسعه و رواج زبان و ادب فارسی نمیکاست و وقتی ظهیرالدین بابُر بعد از یأس از پیشرفت کار خود در ماوراءالنهر، به افغانستان و سپس به هند تاخت، زبان و ادب فارسی در شبه قاره جای خود را به تمام و کمال باز کرده بود. بابر از سال ۹۳۲ تا ۹۳۷ سرگرم فتح شمال هند بود و بعد از او در عهد جانشینی همایون (۹۳۷ ـ ۹۶۳ق) و مخصوصاً در عهد جلالالدین اکبر (۹۶۳ ـ ۱۰۱۴ق) و پادشاهان دیگری از قبیل جهانگیر، شاه جهان و اورنگ زیب (متوفای ۱۱۱۸ق) به تدریج تمام هند، جز قسمتی کوچک از جنوبیترین ناحیه شبهجزیره دکن، تحت تصرف جانشینان بابر درآمد.
دوره عظمت خاندان بابری در هند، دوره عظمت واقعی زبان و ادب فارسی در آن سرزمین، و عهد اجتماع عده کثیری از شاعران و نویسندگان پارسیگوی، اعم از ایرانی یا هندی، در آن دیار بود و بعد از اورنگ زیب اگرچه عهد سستی و ضعف این سلسله فرارسید و دولت‌های کوچک دیگری در هند سر برآوردند، و یا آنکه دولت هند دچار حملات مختلف و سرانجام انگلیسیان گردید، ولی زبان و ادب توسعهیافتة پارسی در هند بههمان نیروی قدیم و به صورت یک زبان سیاسی و ادبی و ارتباطی رایج در آنجا باقی ماند، ولی طبعاً با تسلط دولت بریتانیا برآن سامان، در قبال رواج زبان و ادب انگلیسی، آهنگ فترت و سستی کرد، لیکن بانفوذ معنوی که از خود در زبان و ادب اردو و در میان مسلمانان هند گذاشته، هنوز آمادگی ترویج و اشاعه مجدد دارد.
فارسی در آسیای مرکزی
رواج زبان و ادبیات فارسی در آسیای مرکزی [در اصل شمال خراسان بزرگ] از عهد سامانیان و حکومت آنان در ماوراءالنهر آغاز شد. براثر تشویقی که این سلسله ایراندوست از شعرا و نویسندگان پارسیگوی میکردند و ترویجی که از زبان پارسی معمول میداشتند، به زودی عده زیادی شاعر و نویسنده در اقصای ماوراءالنهر شروع به سخنوری به پارسی کردند. درست است که در عهد سامانیان هنوز ساکنان بلاد و قراء ماوراءالنهر از بقایای اقوام ایرانی آن سامان بودند، ولی بیشتر آنان در قلمرو لهجههای کهن سکایی، سُغدی، تُخاری و خوارزمی میزیستند و پارسی دری مستقیماً زبان و لهجه آنان نبود. در بعضی از نواحی ماوراءالنهر نیز که نزدیک به حوزه شط سیحون بود، جسته و گریخته اثر قبایل زردپوست دیده میشد و شاید اگر دولت ایرانی پارسی دوستی مانند سامانیان در آن سرزمین حکومت نمیداشت، رواج پارسی دری در آن سامان بدین آسانی صورت نمیگرفت.
ادامه دارد