یکم

از میان میلیون‌ها ایده روزانه، شمار اندکی به مرحله اجرا می‌رسند. کارآمدی مدیریت جامعه در ایجاد سازوکارهایی برای جذب این خلاقیت‌های شهروندی از طریق جمع‌سپاری تبلور می‌یابد؛ رویکردی هوشمندانه که به‌جای انحصار در ساختارهای رسمی، از ظرفیت فکری افراد غیرمتخصص بهره می‌گیرد.
تجربه‌های بشری محدود و منحصر به نژاد یا منطقه جغرافیایی ویژه‌ای نیست. همچنانکه در روسیه، با بهره‌گیری از سیستم حرارت مرکزی توانستند با مصرف انرژی کمتر خانه‌های بیشتری را گرم کنند و با عبور لوله‌های آب گرم از خیابانها و پیاده روها، از یخ زدگی معابر جلوگیری کنند.

در تایلند وقتی دو اتومبیل تصادف می‌کنند، رانندگان محل تایرهای خودرو را بر آسفالت علامت گذاری می‌کنند و خودروها را از مسیر تردد کنار می‌برند تا از ترافیک و اتلاف انرژی جلوگیری شود و پلیس نیز از روی علامت‌ها داوری کند. در انگلیس نیز برخی افراد برای یادبود عزیزان درگذشته خود مبلغی به شهرداری می‌پردازند تا نیمکتی در پارک نصب و نام فرد متوفی بر آن حک شود. اینها نمونه‌هایی از ایده‌های خلاقانه در نقاط مختلف جهان است.

حال اگر مدیران جامعه بتوانند سازوکارهای تشویقی و حمایتی و نیز سکوهای ارائه پیشنهاد، طرح، تجربه و راهکار اجرایی را برای شهروندان ایجاد کنند، می‌توان خرد و ابتکارات جمعی را به سمتِ حل مسئله در جامعه سوق داد.

جمع‌سپاری به معنای انتقال مسئولیت دولت به مردم یا جایگزین کردن نظر عمومی به‌جای تخصص کارشناسی نیست؛ بلکه گسترش منابع شناخت و تصمیم‌سازی و استفاده از ظرفیت‌هایی است که معمولاً بیرون از ساختار رسمی مدیریت باقی می‌مانند.

منظور از جمع سپاری، نظر سنجی و یا حتی مشارکت جمعی نیست و با برون سپاری نیز که واگذاری کار به یک شرکت یا متخصص مشخص تحت قرارداد است، متفاوت است. جمع‌سپاری واگذاری کار به عموم مردم در بستر سکوهای از پیش تعیین شده است.  ارزش واقعی جمع‌سپاری نه در تعداد پیشنهادهای دریافتی، بلکه در توانایی تبدیل پیشنهادهای مفید به اقدامات مؤثر و قابل ارزیابی است.

دوم

در برخی از کشورها دولت برای وصول حداکثری مالیات اعلام کرده است که اگر هر شهروندی فیش‌های مالیات پرداختی برای هر خرید را در پایان سال ارائه کند، ده درصد از مالیات‌های پرداختی را به عنوان پاداش به پرداخت کننده باز پس می‌دهد. با این شیوه، شهروندان ناظر مالیاتی فروشندگان شده و به دقت فاکتورهای خرید را دریافت می‌کنند و دولت از هر شهروندی به عنوان مامور مالیاتی خود استفاده می‌کند.

یکی از نمونه‌های موفق جمع‌سپاری، تبدیل یک مسئله علمی به بازی به منظور حل مسئله است. در سال ۲۰۱۱، دانشمندان پس از ۱۵ سال ناتوانی در تعیین ساختار سه‌بعدی یک آنزیم حیاتی برای درمان ایدز، این مسئله پیچیده زیست‌شناسی را به یک بازی اینترنتی به نام «فولدیت» تبدیل کردند. کاربران سراسر جهان بدون نیاز به تخصص، با جابه‌جایی سه بعدی اجزای پروتئین در قالب بازی و رقابت، تنها طی ۱۰ روز به ساختار دقیق این آنزیم دست یافتند. این تجربه اثبات کرد که ظرفیت حل مسائل جامعه بسیار فراتر از دایره متخصصان است؛ به شرط آنکه ابزار، انگیزه و امکان مشارکت همگانی فراهم شود.

نمونه دیگر تجربه فناوری «ریکپچا» (reCAPTCHA) است که در سال ۲۰۰۷ به ابتکار یکی از استادان دانشگاه کارنگی ملون، شکل گرفت وطی آن وارد کردن حروف یا اعداد امنیتی برای ورود به درگاههای مختلف، کارکردِ پنهانِ تایپ نسخه  های خطی را نیز دارد. 

اندیشه دیجیتالی کردن کتاب‌های قدیمی سبب دستیابی به این تجربه شد. صفحات کتاب‌ها اسکن و تصاویر آنها با نرم‌افزارهای تشخیصِ حروف به متن تبدیل می‌شدند؛ اما نرم‌افزارها در خواندن کلماتِ مخدوش، کم‌رنگ یا ناخوانا ناتوان بودند. ایده ابتکاری این بود که همین کلمات در قالب آزمون کپچا به کاربران اینترنت نمایش داده شوند. بنابراین، هر فرد هنگام ورود به یک وب‌سایت و تایپ کلمات، عملاً در بازخوانی و تایپ کتاب‌ها و اسناد قدیمی مشارکت می‌کرد. پاسخ کاربران مختلف نیز برای اطمینان از صحت کلمات با یکدیگر مقایسه می‌شد.

بر اساس پژوهش منتشر شده در مجله علمی Science در سال ۲۰۰۸، تنها در نخستین سال فعالیت، بیش از ۴۴۰ میلیون کلمه بازخوانی گردید؛ بیش از ۱۷ هزار و ۶۰۰ کتاب با این روش تایپ شد. سرعت کار در آن زمان به بیش از چهار میلیون کلمه در روز، معادل ۱۶۰ کتاب، رسیده بود.

در طرح «نبرد آب» که در هلند اجرا شد، صرفه‌جویی آب از حالت آموزش تئوری به یک بازی تعاملی خانوادگی تبدیل می‌شود.

کودکان در یک بازی دیجیتالی با نجات موجودات خیالی امتیاز می‌گیرند. در مقابل، والدین از طریق اپلیکیشنِ متصل به کنتور هوشمند، مصرف واقعی خانه را رصد می‌کنند. فرزندان برای باز کردن مراحل جدید بازی، به همکاری والدین نیاز دارند. خانواده‌ها تشویق می‌شوند مصرف خود را کاهش داده یا به ساعات کم‌مصرف منتقل کنند. این روش خلاقانه در هلند، طی سه ماه مصرف آب را ۷ درصد کاهش داد.

سوم

حال پرسش این است که آیا نمی‌توان از این ظرفیت برای حل مسائل کشور خودمان بهره گرفت؟

برای مثال، یکی از بزرگترین مشکلات کشور، ناترازی آب و انرژی است. می‌توان با ایجاد سامانه گزارش‌دهی جایزه ‌محور، از ظرفیت عمومِ مردم برای شناسایی گلوگاه‌های اتلاف آب و انرژی بهره گرفت.

یا معضل بزرگ ترافیک؛ همان‌گونه که سرویس‌های نقشه اینترنتی بر بستر اطلاعات مردم شکل گرفته‌اند، می‌توان از شهروندان خواست نقاط ایجاد ترافیک را گزارش کنند و حتی برای رفع آن راه‌حل بدهند و متخلفان را گزارش دهند.حتی شرکت‌های خصوصی نیز می‌توانند مسائل غیرمحرمانه خود را مطرح کنند تا افراد بیرون از شرکت برای آنها راه‌حل پیدا کنند. این رویکرد به شیوه‌ای نزدیک است که «ارائه معکوس» نامیده می‌شود.  

گشایش گره‌های ناترازی‌های انباشته شده در کشور، فراتر از ظرفیت‌های دولتی ونیازمند جلب مشارکت عمومی است. اما عادت به سنت پیشین، مانع اصلی در بهره‌گیری از مشارکت مردمی است.

چهارم

راهکارهایی برای ایجاد و توسعه جمع سپاری در کشور وجود دارد.

نخستین راهکار شناسایی دقیق گره‌های کور و ناترازی‌ها در مدیریت اقتصادی یا فرهنگی و یا حتی سیاسی جامعه و تبدیل آنها به قالب‌هایی که بستری برای جلب پاسخ‌های معنی دار و گویا سازی شده باشد.

راهکار دوم ایجاد زیرساخت سامانه هوشمند جمع‌سپاری است که به عنوان واسط میان «فرمان‌دهنده پروژه» و «توده مشاوران یا مجریان» عمل می‌کند و فرآیندها را از ایده تا اجرا مدیریت می‌نماید.

راهکار سوم جمع‌سپاریِ ایده‌پردازی است؛ در این مرحله فراخوان عمومی در سامانه هوشمند برای دریافت ایده‌ها و راه‌حل‌های نوآورانه از سوی عموم مردم یا متخصصان به جای تکیه بر اندیشه جمع محدود انجام می‌شود.

راهکار چهارم جمع‌سپاری دانش و حل مسئله است که می‌توان می‌توان دستگاههای اجرایی وفرهنگی را ملزم کرد تا با جایگزینی مشاوران بیرونی به جای تیم‌های محدود داخلی، بهترین ایده‌های کاربردی را جذب کنند. در این راهکار فراخوان عمومی برای سپردن چالش‌های علمی، فنی یا پژوهشی به شبکه بزرگ نخبگان و متخصصان مجازی داده می‌شود.

پنجم

نتیجه آنکه جمع‌سپاری، می‌تواند سرآغاز تحولی بنیادین در حکمرانی هوشمند کشورمان باشد. این رویکرد، بار گرانِ اجرا را از دوش دولت‌ها برداشته و با گره‌زدن چالش‌های ملی به هوش جمعی، حصار انحصارِ دانش را درهم می‌شکند، در شرایط کنونی که با تحریم‌های ظالمانه اقتصادی، محدودیت منابع مالی و بحران‌های زیست‌محیطی مواجه هستیم، بیش از پیش به جمع سپاری نیازمندیم چرا که جمع‌سپاری، توان بومی را جایگزین وابستگی‌های خارجی می‌سازد.

این سازوکار در بسترهای مختلف، آشکارا نشان می‌دهد که حضور مسئولانه مردم در سپهر مجازی، بازویی بی‌بدیل در مسیر توسعه و تعالی کشور است. هم‌آمیزی سکوهای امن و اندیشه نوآورانه عمومی، نه تنها گره‌گشای مسائل راهبردی جامعه خواهد بود، بلکه بذر پرثمرِ خودباوری، انگیزه و امید را در جان نخبگان این مرزوبوم بارور می‌سازد.

مشاهده خبر در سایت اطلاعات