امیرحسین نادری
در روزهایی که رادارهای پدافندی در تهران و واشنگتن ثانیه‌به‌ثانیه آسمان خاورمیانه را رصد می‌کنند و سایه یک رویاروییِ هفت‌ماهه بر زیرساخت‌های حیاتی منطقه سنگینی می‌کند، شاید انتظار می‌رفت عالی‌ترین مقام اجرایی کشور تمام وقت خود را در اتاق‌های مدیریت بحران بگذراند. اما دکتر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری اسلامی ایران، در یک تصمیم غافلگیرکننده و هوشمندانه، چمدان‌هایش را برای سفری بسته است که بوی باروت نمی‌دهد، اما قدرت بازدارندگی آن از هر عملیات نظامی بیشتر است. او قرار است ادر هشتمین اجلاس سران «مجمع کشورهای صادرکننده گاز» شرکت کند؛ سفری که در اوج التهابات جنگی، نشان‌دهنده اعتمادبه‌نفس تزلزل‌ناپذیر یک ملت است.
برای درک بزرگی این اقدام، ابتدا باید دانست دکتر پزشکیان دقیقاً قدم در چه میدانی می‌گذارد. مجمع کشورهای صادرکننده گاز که در ادبیات رسانه‌ای به «اوپک گازی» شهرت دارد، باشگاه غول‌های انرژی جهان است. اعضای این مجمع — با محوریت ایران، روسیه و قطر — روی‌هم‌رفته بیش از هفتاد درصد از کل ذخایر گاز طبیعی کره‌زمین را در اختیار دارند. برخلاف نفت که قیمت آن هر روز با یک تنش سیاسی تغییر می‌کند، قراردادهای گازی، بلندمدت و زیرساختی هستند. گاز، سوخت آینده جهان و نبض تپنده صنایع در اروپای یخ‌زده و آسیای تشنه انرژی است. حضور رئیس‌جمهوری اسلامی ایران در این اجلاس، آن هم در مسکو، به معنای نشستن در اتاق فرمانی است که شریان حیات اقتصاد جهانی را در
کنترل دارد.سفر دکتر پزشکیان در این برهه زمانی، نماد بارز اقتدار و خردمندی سیاسی است. وقتی کشوری درگیر یک منازعه سنگین نظامی است، خروج عالی‌ترین مقام اجرایی آن برای شرکت در یک اجلاس اقتصادی بین‌المللی، پیام روشنی به دنیا مخابره می‌کند: «ماشین دولت ما نه‌فقط متوقف نشده، بلکه در حال طراحی آینده است.» آقای پزشکیان با این سفر به غرب نشان می‌دهد که تهران در تله جنگ فرسایشی دشمن گرفتار نمی‌شود و دیپلماسی انرژی ایران، حتی زیر سایه تهدید بمب‌افکن‌ها، با قدرت به کار خود ادامه می‌دهد.
اهداف سفر پزشکیان
اما این حرکت رئیس‌جمهوری در میانه جنگ، چه مفاهیم پنهانی با خود به همراه دارد؟
در ماه‌های گذشته، واشنگتن و تل‌آویو بارها تهدید کرده‌اند که در صورت تشدید درگیری‌ها، زیرساخت‌های انرژی و پالایشگاه‌های ایران را هدف قرار خواهند داد. در چنین فضایی، سفر به مسکو، در واقع بافتن یک «زره ژئوپلیتیک» برای کشور است. پیام این سفر به غرب کاملاً روشن است: اگر به زیرساخت‌های انرژی ایران دست‌درازی کنید، تنها با تهران طرف نیستید؛ بلکه با منافع بزرگ‌ترین صادرکنندگان گاز جهان درگیر خواهید شد. خبرگزاری‌های معتبری چون «بلومبرگ» و «رویترز» بارها هشدار داده‌اند که هرگونه اختلال در تولید گاز ایران و تأسیسات مشترک با قطر در پارس جنوبی، می‌تواند صادرات گاز مایع از خلیج فارس را فلج کرده و جهان را با یک شوک بی‌سابقه روبه‌رو کند؛ همانطور که جنگ ۴۰ روزه و نبرد هرمز به روشنی این موضوع را نشان داده است.
حضور دکتر پزشکیان در مسکو و ایستادن او در کنار پوتین و امیر قطر، به دنیا یادآوری می‌کند که امنیت انرژی جهان هم در حوزه نفت و هم گاز، با امنیت ملی ایران گره خورده است و دست‌اندازی به زیرساخت‌های ایران، به معنای یخ‌زدن اقتصاد جهانی در آستانه فصل سرما به ویژه در اروپا و امریکا خواهد بود.
با این حال، حضور در این اجلاس تنها برای ارسال پیام‌های سیاسی و نظامی به دشمنان نیست. او اهداف بزرگ اقتصادی هم در سر دارد. به همین دلیل، رئیس‌جمهوری ایران امروز با پرونده‌ای قطور از اهداف استراتژیک و حیاتی روی صندلی اجلاس مسکو خواهد نشست. او دست‌کم سه هدف بزرگ اقتصادی را در این سفر دنبال می‌کند:
هدف اول؛ مهار بمب ساعتی ناترازی گاز
دکتر پزشکیان به‌خوبی می‌داند که یکی از بزرگ‌ترین دشمنان فعلی اقتصاد ایران، در داخل مرزهاست. بر اساس آمارهای رسمی، ایران در اوج سرمای زمستان با کسری روزانه بیش از ۳۰۰ میلیون مترمکعب گاز روبه‌رو است؛ بحرانی که به تعطیلی کارخانجات حیاتی و افت شدید ارزآوری منجر می‌شود. او در مسکو به دنبال جذب سرمایه و فناوری‌های نوین فشارافزایی از سوی غول‌های گازی روسیه است تا گرمای زمستان صنایع ایران را تضمین کند. او برای سخنرانی‌های تشریفاتی به مسکو نمی‌رود؛ بلکه می‌رود تا برای اقتصاد تحت فشار ایران، راههایی برای تنفس بهتر و گشایش بیشتر بیابد.
هدف دوم؛ تحقق رؤیای هاب گازی:
پس از جنگ اوکراین و تحریم گاز روسیه توسط اروپا، مسکو بازار بزرگ خود را از دست داد و اکنون حجم عظیمی از گاز را در اختیار دارد که باید فروخته شود. این همان فرصت طلایی است که دکتر پزشکیان می‌خواهد آن را در آغوش بگیرد. ایده بزرگ این است: ایران گاز روسیه را خریداری یا ترانزیت کند و از طریق شبکه خطوط لوله خود، آن را به پاکستان، هند، عراق و برخی کشورهای قاره آسیا برساند. اگر دکتر پزشکیان بتواند تفاهم‌نامه‌های پیشین با شرکت «گازپروم» را در این سفر به قراردادهای اجرایی تبدیل کند، ایران عملاً به چهارراه بی‌بدیل توزیع انرژی در منطقه تبدیل می‌شود.
هدف سوم؛ توازن در پارس جنوبی:
قطر شریک و هم‌زمان رقیب اصلی ایران در میدان گازی مشترک پارس جنوبی است. در سال‌هایی که ایران زیر بار تحریم‌ها بود، قطر با جذب ده‌ها میلیارد دلار سرمایه خارجی، سرعت برداشت خود را به‌شدت افزایش داد. اجلاس مسکو، بهترین فرصت برای دیپلماسیِ رودررو با دوحه است. دکتر پزشکیان باید در این نشست، چارچوب‌های همکاری مشترک را تقویت کند تا از مهاجرت گاز به سمت بخش قطری جلوگیری شده و منافع ملی ایران در این میدان مشترک حفظ شود.
تغییر معماری قدرت
حال باید پرسید اگر دکتر پزشکیان بتواند در روزهای آینده با مهارت دیپلماتیک خود به این اهداف دست یابد، چه تحولی در انتظار ایران و جهان خواهد بود؟
پاسخ در یک مفهوم خلاصه می‌شود: «تغییر معماری قدرت». اگر ایران به مرکز ترانزیت گاز منطقه تبدیل شود و هم‌زمان مشکل ناترازی داخلی خود را با جذب فناوری‌های جدید حل کند، اثرگذاری تحریم‌های اقتصادی آمریکا تا حد زیادی خنثی خواهد شد، زیرا کشوری که شریان انرژی همسایگانش از خاک آن عبور کند، دیگر قابل انزوا نیست. در این سناریو، امنیت زیرساخت‌های ایران، به دغدغه امنیتی مستقیم مسکو، دهلی‌نو، اسلام‌آباد و سایر شرکا تبدیل می‌شود. این یعنی ایجاد یک بازدارندگی پایدار اقتصادی که هیچ موشکی توان مقابله با آن را ندارد.
علاوه بر این، دستاوردهای این سفر می‌تواند قدرت چانه‌زنی دستگاه دیپلماسی ایران را در برابر غرب به بالاترین سطح برساند. وقتی ایران گزینه‌های استراتژیک خود را در اتحاد با غول‌های گازی تثبیت کند، واشنگتن و اروپا درمی‌یابند که تحریم و زبان زور دیگر کارآمد نیست و ناچار به پذیرش ایران به‌عنوان یک قدرت غیرقابل حذف در نظم نوین جهانی خواهند شد.
این موضوع را اگر درکنار نشست روز گذشته مقام های ارشد «پیمان مکه» در تهران قرار دهیم، آنگاه ارزیابی بهتری در باره جایگاه ایران در منطقه و نظم جدید آن خواهیم داشت.بنا به اعلام دکتر «علی باقری» معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، «خالد بن سلمان» وزیر دفاع عربستان، ژنرال «عاصم منیر» فرمانده ارتش پاکستان و «ابراهیم کالین» رئیس دستگاه اطلاعاتی ترکیه در چارچوب اجرای« ایده تامین امنیت درون زا» آمدند تا با سرلشکر «محسن رضایی» دبیر شورای عالی امنیت ایران دیدار و گفتگو کنند.
به گفته باقری، الگوی جمهوری اسلامی ایران در دفاع مبتنی بر توانمندی‌های درونی و داخلی – که در دو جنگ اخیر و در سایه موفقیت‌های ملت و نیروهای مسلح ایران در تقابل با تجاوز دشمن امریکایی- صهیونی بدست آمده - به یک الگوی موفق برای امنیت‌سازی ملی تبدیل شده و از سوی دیگر، سیاست راهبردی ایران تأمین امنیت منطقه به دست کشورهای منطقه و مقابله با هرگونه دخالت و نفوذ بیگانگان، در رأس آن رژیم آمریکا و رژیم صهیونی است.
از این‌رو، می‌توان گفت دکتر پزشکیان امروز در مسکو تنها به نمایندگی از یک کشور درگیر منازعه سخن نخواهد گفت؛ بلکه او به نمایندگی از قدرتی پشت تریبون می‌رود که می‌داند چگونه از دل آتش جنگ، پایه‌های توسعه اقتصادی و بازدارندگی پایدار را بنا کند. سفر امروز او به اوپک گازی، ثابت خواهد کرد که در دنیای پیچیده امروز، قدرت خطوط انتقال گاز، حتی از قدرت ماشه‌ها و جنگنده‌ها برنده‌تر و ماندگارتر است.
این شرایط موجب شده است برخی تحلیلگران از تولد نظمی جدید در دنیای امروز خبر دهند؛ آنگونه که «سیدجلال دهقانی فیروزآبادی» استاد روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبایی آبادی دیروز در همایش بین‌المللی «ایران و نظم نوین جهانی با محوریت تحولات پس از جنگ با آمریکا و اسرائیل» در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران گفت: بدون تردید، نظم پیشین فروپاشیده است و همگان بر آن اتفاق‌نظر دارند.
نظم آینده جهان، نظمی پساآمریکایی و پساغربی خواهد بود، زیرا در جهان امروز، تغییر در ارکانی نظیر نهادهای موجود، شکل‌گیری نهادهای جدید و دگرگونی در قواعد حاکم بر نظام بین‌الملل دیده می‌شود و به تعبیر خود غربی‌ها، مبنای قواعد و بنیان‌های نظم قاعده محور به کلی تغییر کرده است.