ندا زمان فشمی. جایزه صلح نوبل سال ۲۰۲۶ به خانم «ناوانتم (ناوی) پیلای»، حقوقدان ۸۵ساله اهل آفریقای جنوبی و کمیسر عالی پیشین حقوق بشر سازمان ملل اعطا شد؛ زنی که مسیر حرفه‌ای خود را در مبارزه با تبعیض نژادی در آفریقای جنوبی آغاز کرد و سپس در دادگاه‌های بین‌المللی، سازمان ملل و نهادهای تحقیق درباره جنایت‌های جنگی و نسل‌کشی به فعالیت پرداخت. کمیته نوبل نروژ در بیانیه اعلام این جایزه، از نقش پیلای در گسترش نظم حقوقی بین‌المللی و پیگیری قضایی جنایت‌های جنگی، جنایت علیه بشریت و نسل‌کشی تقدیر کرد .
این انتخاب در شرایطی صورت گرفت که پرونده جنگ غزه به یکی از کانون‌های اصلی اختلاف میان اسرائیل و نهادهای سازمان ملل تبدیل شده است. پیلای، ریاست کمیسیون مستقل تحقیق سازمان ملل درباره  فلسطین اشغالی، از جمله قدس شرقی را برعهده داشت. این کمیسیون در سپتامبر ۲۰۲۵(شهریور ۱۴۰۴) نتیجه گرفت که مقام‌ها و نیروهای اسرائیلی در غزه مرتکب نسل‌کشی شده‌اند. انتخاب پیلای برای جایزه صلح نوبل، با استقبال مدافعان حقوق بشر و عدالت بین‌المللی روبه‌رو شد، اما بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل و دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا به‌شدت به آن اعتراض کردند. بنابراین، برای درک اهمیت جایزه امسال باید کارنامه چندده‌ساله پیلای را بررسی کرد.
مبارزه با آپارتاید
سازمان ملل درتوضیح پیشینه ناوی پیلای گفته است: او در سال ۱۹۴۱در دوربان آفریقای جنوبی، در خانواده‌ای با تبار هندی به دنیا آمد. او در نظام آپارتاید بزرگ شد؛ نظامی که حقوق سیاسی، اجتماعی و اقتصادی شهروندان را بر اساس نژاد، محدود می‌کرد و اکثریت سیاه‌پوست را از بسیاری از حقوق و امکانات محروم می‌ساخت. تجربه زیستن در چنین ساختاری، زمینه فعالیت حقوقی او را شکل داد . 
پیلای در سال ۱۹۶۷نخستین زنی شد که در استان ناتال آفریقای جنوبی دفتر وکالت تأسیس کرد. او در مقام وکیل، از مخالفان آپارتاید دفاع و برای حمایت از حقوق زندانیان سیاسی تلاش کرد. در سال ۱۹۹۵نیز به نخستین زن سیاه‌پوستی تبدیل شد که به دادگاه عالی آفریقای جنوبی راه یافت و به‌تدریج توانست در شکل‌گیری سازوکارهای بین‌المللی پاسخگویی برای جنایت‌های گسترده مشارکت کند.
پرونده نسل‌کشی در روآندا
یکی از مهم‌ترین دوره‌های فعالیت پیلای، حضور او در دادگاه کیفری بین‌المللی برای نسل‌کشی در روآندا بود. پیلای از سال ۱۹۹۵به این دادگاه پیوست و از ۱۹۹۹ تا ۲۰۰۳ریاست آن را برعهده داشت. پرونده «ژان‌پل آکایسو» شهردار پیشین روآندا یکی از نقاط عطف حقوق کیفری بین‌المللی بود. در حکم سال ۱۹۹۸این پرونده، دادگاه تصریح کرد که خشونت جنسی در صورت احراز شرایط قانونی، می‌تواند مصداق نسل‌کشی باشد. پیلای همچنین در رسیدگی به پرونده «ژان کامباندا» نخست‌وزیر پیشین روآندا مشارکت داشت. کامباندا به نسل‌کشی و جنایت علیه بشریت محکوم و پرونده او به نخستین محکومیت یک رئیس دولت به جرم نسل‌کشی در یک دادگاه بین‌المللی تبدیل شد. این تجربه‌ها بخشی از دلایلی است که کمیته نوبل برای تقدیر از پیلای برشمرده است.
کمیسر عالی حقوق بشر
پیلای از سال ۲۰۰۳به‌عنوان قاضی در دیوان کیفری بین‌المللی فعالیت کرد و در سال ۲۰۰۸به مقام کمیسر عالی حقوق بشر سازمان ملل رسید. در این دوره، او در جایگاه یکی از مقام‌های ارشد سازمان ملل، بر مسائل مرتبط با حقوق بشر، تبعیض، حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر و پاسخگویی در برابر نقض‌های جدی حقوق بین‌الملل تمرکز داشت. او همچنین از سال ۲۰۱۹به‌عنوان قاضی موقت در پرونده گامبیا علیه میانمار در دیوان بین‌المللی دادگستری حضور داشت.
حضور در پرونده غزه
بخش مهمی از حساسیت پیرامون جایزه امسال به فعالیت اخیر پیلای در کمیسیون مستقل تحقیق سازمان ملل درباره سرزمین‌های فلسطینی بازمی‌گردد. این کمیسیون که پیلای از سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ریاست آن را برعهده داشت، درباره نقض حقوق بین‌الملل در سرزمین‌های فلسطینی تحقیق کرد. در گزارش تفصیلی منتشرشده از سوی کمیسیون تحقیقی سازمان ملل درباره نسل‌کشی در غزه در سپتامبر ۲۰۲۵، کمیسیون اعلام کرد مقام‌ها و نیروهای امنیتی اسرائیل در غزه مرتکب نسل‌کشی شده‌اند و همچنان مرتکب آن می‌شوند. گزارش به چهار دسته از اعمال مندرج در کنوانسیون نسل‌کشی استناد کرد: کشتن غیرنظامیان، وارد کردن آسیب شدید جسمی یا روانی، تحمیل شرایط زندگی محاسبه‌شده برای نابودی تمام یا بخشی از غیرنظامیان، و اتخاذ تدابیری با هدف جلوگیری از  زاد و ولد. 
اهمیت این پرونده برای فهم واکنش تل‌آویو روشن است: پیلای ریاست نهادی را برعهده داشته که نتیجه‌گیری آن درباره غزه با یکی از جدی‌ترین اتهام‌های حقوق بین‌الملل علیه اسرائیل همراه بوده است. ازاین‌رو، اعطای بالاترین جایزه صلح به او از سوی اسرائیل به‌عنوان تأیید سیاسی یک گزارش مناقشه‌برانگیز تلقی شد.
چرا پیلای برای نوبل صلح انتخاب شد؟
کمیته نوبل در بیانیه خود، انتخاب پیلای را به دفاع از حقوق بین‌الملل و تقویت سازوکارهای قضایی برای حل مسالمت‌آمیز اختلاف‌ها پیوند داد. استدلال کمیته این است که صلح پایدار به وجود قواعدی نیاز دارد که بر اساس آنها بتوان از وقوع جنایت جلوگیری کرد، مسئولان را پاسخگو دانست و حقوق قربانیان را به رسمیت شناخت. این دیدگاه در متن رسمی کمیته به‌روشنی آمده است: نظم حقوقی بین‌المللی نباید تابع اراده قدرت‌های بزرگ باشد و هنگامی که قدرت جای قانون را می‌گیرد، ثبات و اعتماد میان کشورها آسیب می‌بیند. کمیته همچنین یادآور شد که نظام حقوق بین‌الملل در عمل همواره یکسان اجرا نشده است و قدرت‌های بزرگ بارها از پاسخگویی گریخته‌اند. همین کاستی‌ها ضرورت تقویت دادگاه‌ها و سازوکارهای حقوقی را بیشتر می‌کند.
خشم نتانیاهو و ترامپ
دفتر نخست‌وزیری اسرائیل در واکنش به اعطای جایزه، کمیته نوبل را متهم کرد که در انتخاب خود دچار خطا شده است. بنیامین نتانیاهو در پیامی، پیلای را متعصب خواند و مدعی شد که در شکل‌گیری اتهام‌های نادرست علیه اسرائیل نقش داشته است. وزارت خارجه اسرائیل نیز این انتخاب را ابزاری برای مشروعیت بخشیدن به نفرت و پیشداوری ضداسرائیلی توصیف کرد. البته اسرائیل در مخالفت با سازوکارهای تحقیق و نظارت سازمان ملل درباره سرزمین‌های فلسطینی اشغالی سابقه دیرینه دارد. مقام‌های اسرائیلی بارها سازمان ملل و برخی نهادهای بین‌المللی را به برخورد نامناسب با اسرائیل متهم کرده‌اند. در مقابل، کمیسیون تحقیق سازمان ملل اعلام کرده که بررسی‌های خود را بر مبنای معیارهای حقوقی و شواهد انجام داده است. 
دونالد ترامپ نیز پس از اعلام جایزه به‌شدت به تصمیم کمیته نوبل تاخت. او در گردهمایی انتخاباتی و سپس در شبکه اجتماعی خود، صلاحیت پیلای را زیر سؤال برد و از اینکه جایزه به او(ترامپ) نرسیده است، انتقاد کرد. ترامپ مدعی شد در دوره ریاست‌جمهوری خود به پایان دادن به هشت جنگ کمک کرده و شایسته دریافت جایزه بوده است. این درحالی است که دولت ترامپ با دیوان کیفری بین‌المللی تقابل دارد زیرا پس از آنکه دیوان در نوامبر ۲۰۲۴ با طرح اتهام‌های مربوط به جنایات جنگی و جنایت علیه بشریت در جنگ عزه، برای نتانیاهو و یوآو گالانت (وزیر جنگ پیشین اسرائیل) حکم بازداشت صادر کرد، دولت آمریکا صلاحیت و اقدامات دیوان در پرونده‌های مرتبط با آمریکا و اسرائیل را رد کرد. همزمان روز ۹ اکتبر، ساعاتی پس از اعلام جایزه صلح نوبل برای پیلای، دولت ترامپ دیوان کیفری بین‌المللی را هدف تحریم‌های تازه قرار داد که هدف از آن، محدودکردن دسترسی دیوان به خدمات مالی آمریکا و دشوارکردن فعالیت آن اعلام شد.
آینده حقوق بین‌الملل
جایزه صلح نوبل امسال در شرایطی به پیلای تعلق گرفت که اصل پاسخگویی در حقوق بین‌الملل با اختلافات جدی سیاسی مواجه است. برای حامیان این انتخاب، کارنامه او نشان می‌دهد که حقوق بین‌الملل باید بتواند در عمل به تحقیق درباره جنایت‌ها، ثبت مسئولیت‌ها و پیگیری قضایی آنها منجر شود. در مقابل، دولت‌های آمریکا و اسرائیل به برخی از همین نهادها و گزارش‌ها اعتراض دارند و آنها را سیاسی، جانبدارانه یا فاقد صلاحیت می‌دانند. کمیته نوبل با انتخاب پیلای، موضع خود را روشن کرده است: صلح پایدار بدون عدالت و پاسخ‌گویی قابل اتکا نیست. این موضع نشان می‌دهد که کمیته، دفاع از نظم حقوقی بین‌المللی در شرایط کنونی را بخشی از تلاش برای صلح می‌داند.

مشاهده خبر در سایت اطلاعات