دانشمندان تازه فهمیدهاند که پرندگان ماده زودتر از نرها میمیرند


پژوهشی تازه نشان میدهد که پرندگان ماده در بیشتر گونههای آمریکای شمالی، به دلایل مختلف کمتر از نرها زنده میمانند.
احتمالاً میم معروف «چرا زنان عمر طولانیتری دارند؟» را در شبکههای اجتماعی دیدهاید؛ تصاویری از مردانی که کارهای بهشدت خطرناک و غیرمنطقی انجام میدهند و ظاهراً قصد دارند هر طور شده عمرشان را کوتاه کنند. این شوخی دستکم درباره انسانها بیارتباط با واقعیت نیست؛ زنان معمولاً بیشتر از مردان عمر میکنند.
اما پژوهشی تازه نشان میدهد که در دنیای پرندگان، ماجرا برای بسیاری از گونهها برعکس است: پرندگان ماده زودتر از نرها میمیرند. دانشمندان اکنون سرنخهایی از دلایل این تفاوت پیدا کردهاند.
گروهی از پژوهشگران با بررسی بیش از نیممیلیون پرنده در آمریکای شمالی که به حلقههای شناسایی مجهز شده بودند، دریافتند که مادهها در بیشتر گونههای مطالعهشده نرخ بقای سالانهی پایینتری از نرها دارند.
مهاجرتهای طولانی، رقابت بر سر غذا و تفاوتهای زیستی ممکن است در این اختلاف نقش داشته باشند. یافتهها همچنین نشان میدهند که تمرکز بیش از حد پژوهشهای پیشین بر پرندگان نر، احتمالاً باعث شده است برخی تهدیدهای مهم برای بقای مادهها نادیده گرفته شوند.
پرندگان ماده کمتر از نرها زنده میمانند
جوآنا وو، پژوهشگر دکتری بومشناسی و زیستشناسی فرگشتی در دانشگاه کالیفرنیا لسآنجلس و همکارانش برای بررسی تفاوت در طول عمر، دادههای برنامه پایش بهرهوری و بقای پرندگان (MAPS) را تحلیل کردند. این مجموعهداده اطلاعات ۵۶۳هزار و ۴۱۴ پرنده بالغ از ۹۲ گونه را شامل میشد که بین سالهای ۱۹۹۲ تا ۲۰۱۸ در ۱۲۲۹ ایستگاه در ایالات متحده و کانادا حلقهگذاری و پایش شده بودند.
در این برنامه، پژوهشگران پرندگان را با تورهای ظریف شکار و پس از نصب حلقههایی با شماره شناسایی منحصربهفرد روی پاهایشان، جنسیت، سن و وزن آنها را ثبت میکردند. شناسایی دوباره پرندگان در سالهای بعد به پژوهشگران امکان میداد وضعیت بقای آنها را بررسی کنند.
نتایج نشان داد که نرخ بقای ظاهری سالانه مادهها بهطور متوسط ۴۷٫۹ درصد است؛ درحالیکه این رقم برای نرها به ۵۳٫۸ درصد میرسد. به عبارت دیگر، نرخ بقای مادهها حدود ۱۲٫۴ درصد کمتر از نرها بود. این اختلاف در ۸۲ گونه از ۹۲ گونه بررسیشده مشاهده شد و در ۳۵ گونه از نظر آماری معنادار بود.
مدلهای پژوهشگران همچنین نشان میدهند که مادهها پس از رسیدن به بزرگسالی بهطور متوسط ۱٫۳۶ سال دیگر در جمعیت باقی میمانند؛ درحالیکه این مدت برای نرها ۱٫۶۱ سال است. البته نرخ بقای ظاهری صرفاً نشاندهنده زندهماندن نیست؛ زیرا پژوهشگران همیشه نمیتوانند پرندگانی را که به منطقه دیگری مهاجرت کردهاند از پرندگانی که مردهاند، تشخیص دهند.
چرا مهاجرت برای مادهها خطرناکتر است؟
بزرگترین اختلاف نرخ بقا در گونههایی مشاهده شد که مسافتهای طولانی مهاجرت میکنند. در این پرندگان، احتمال زندهماندن نرها از یک سال به سال بعد بهمراتب بیشتر از مادهها بود؛ درحالیکه اختلاف میان دو جنس در گونههای غیرمهاجر بسیار کمتر بود.
یکی از توضیحات احتمالی به تفاوت مسیر مهاجرت مربوط میشود. در برخی گونهها، مادهها برای گذراندن زمستان به مناطق جنوبیتری نسبت به نرها میروند و در نتیجه مسافت بیشتری را میپیمایند. این سفر طولانیتر میتواند آنها را بیشتر در معرض شرایط جوی نامساعد، شکارچیان و کمبود غذا قرار دهد.
شکل بالها نیز ممکن است در این اختلاف نقش داشته باشد. گونههایی با بالهای گردتر و کمتر نوکتیز، که معمولاً توانایی کمتری برای جابهجایی در مسافتهای طولانی دارند، اختلاف بقای بیشتری میان دو جنس نشان دادند.
دسترسی به غذا نیز یکی دیگر از عوامل احتمالی است. در گونههایی که نرها ذخایر چربی بیشتری نسبت به مادهها داشتند، اختلاف نرخ بقا شدیدتر بود. احتمال دارد نرهای غالب، قلمروهای تغذیهای بهتری در اختیار بگیرند و در نتیجه منابع کمتری برای مادهها باقی بماند.
بااینحال، مهاجرت و تخمگذاری بهتنهایی نمیتوانند این اختلاف را توضیح دهند. مادههای گونههای غیرمهاجر نیز معمولاً نرخ بقای پایینتری داشتند و تعداد تخمها یا وزن نسبی آنها هم ارتباط ثابتی با کاهش بقای مادهها نشان نداد.
تفاوتهای ژنتیکی نیز ممکن است بخشی از ماجرا را توضیح دهد. پرندگان نر دو کروموزوم جنسی Z دارند؛ اما مادهها صاحب یک کروموزوم Z و یک کروموزوم W هستند. برخورداری از دو کروموزوم مشابه ممکن است در برابر برخی جهشهای زیانبار نقش محافظتی داشته باشد؛ هرچند پژوهشگران این فرضیه را مستقیماً آزمایش نکردهاند.
غفلت از مادهها میتواند به حفاظت از پرندگان آسیب بزند
دانشمندان در طول تاریخ توجه بیشتری به پرندگان نر داشتهاند؛ زیرا آنها اغلب رنگارنگتر، جلبتوجهکنندهتر و پرسروصداتر هستند و مشاهدهشان آسانتر است. این سوگیری ممکن است درک پژوهشگران از نیازهای واقعی پرندگان و تهدیدهای پیش روی آنها را مخدوش کرده باشد.
شواهد این غفلت در یک مرور نظاممند منتشرشده در سال ۲۰۲۶ نیز دیده میشود. وو و همکارش مورگان تینگلی با بررسی ۱۳۱۱ مطالعه درباره بقای پرندگان دریافتند که ۳۶ درصد از پژوهشها اصلاً به جنسیت پرندگان اشاره نکردهاند. از میان مطالعاتی نیز که جنسیت را در نظر گرفته بودند، کمتر از نیمی نرخ بقا را بهصورت جداگانه برای نرها و مادهها گزارش کرده بودند.
این مسئله میتواند پیامدهای مهمی برای حفاظت از گونهها داشته باشد. برای مثال، پژوهشی در سال ۲۰۱۹ نشان داد تنها ۸ درصد از برنامههای حفاظتی بررسیشده برای ۶۶ گونه پرنده مهاجر آمریکای شمالی، تفاوت زیستگاههای نرها و مادهها را در نظر گرفته بودند.
پژوهش جدید ثابت نمیکند که نرخ بقای پایینتر مادهها عامل کاهش جمعیت پرندگان آمریکای شمالی است. همچنین عمر کوتاهتر مادهها لزوماً به معنای کاهش موفقیت تولیدمثلی گونه نیست؛ زیرا اگر پرندگان ماده پیش از مرگ فرصت تولیدمثل موفق داشته باشند، ممکن است این تفاوت تأثیر چندانی بر جمعیت نگذارد.
بااینحال، اگر مادهها پیش از تولیدمثل با تهدیدهای بیشتری مواجه شوند، حفاظت از زیستگاههای آنها اهمیت حیاتی پیدا میکند. بهگفتهی وو: «نمیتوانیم صرفاً فرض کنیم آنچه درباره نرها درست است، درباره مادهها هم صدق میکند.»
پژوهش در نشریه Proceedings of the Royal Society B منتشر شده است.
منبع: زومیت