تحلیل فارن پالیسی: نه! خاورمیانه جدیدی در کار نیست / جنگ ایران معادلات را چگونه برهم زد؟

وقتی جنگ سرانجام پایان یابد، ایران همچنان کشوری نظامیشده و صادرکننده نفت خواهد بود که دو دوست قدرتمند، یعنی چین و روسیه، و رابطهای مستحکم با عراق دارد. بهعبارت دیگر، ایران تفاوت چندانی با وضعیت پیش از جنگ نخواهد داشت.

فارن پالیسی نوشت: مقالات و یادداشتهای تحلیلی امسال احساس آشنایی عجیبی ایجاد میکنند؛ گویی بار دیگر همان روایتهای قدیمی را میخوانیم. حمله سال ۲۰۰۳ به عراق قرار بود راه را برای شکلگیری خاورمیانهای جدید و دموکراتیک هموار کند. جنگ لبنان در سال ۲۰۰۶ نیز، به تعبیر کاندولیزا رایس، وزیر خارجه وقت آمریکا، «دردهای زایمان خاورمیانه جدید» بود. بهار عربی در سال ۲۰۰۹ نوید طلوع چنین خاورمیانهای را میداد. حمله حماس به اسرائیل در سال ۲۰۲۳ نیز از سوی برخی بهعنوان آغازگر شکلگیری خاورمیانهای جدید توصیف شد.
به گزارش «انتخاب»؛ در ادامه این مطلب آمده است: اکنون گفته میشود حملات آمریکا به ایران و درگیری بر سر تنگه هرمز، بار دیگر در حال رقم زدن خاورمیانهای جدید هستند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، گفته است: «خاورمیانه متحول خواهد شد و آینده این منطقه هرگز ــ دستکم به گمان من ــ تا این اندازه روشن نبوده است.» نشریه فارین افرز نیز با انتشار مقالهای تحت عنوان «ضرورت ایران: آمریکا و اسرائیل چگونه میتوانند خاورمیانه جدیدی را شکل دهند»، به این بحث پیوسته است.
رویدادهای خونین و آشفتهای مانند جنگ ایران، خیالپردازی درباره تغییرات فراگیر و بنیادین را برمیانگیزند؛ اما واقعیت همواره با این انتظارات فاصله دارد.
سم ریبورن، رئیس مجلس نمایندگان آمریکا در دورهای پیشین، جملهای دارد: «هر الاغی میتواند لگدی به یک انبار بزند و آن را خراب کند، اما ساختن آن به یک نجار نیاز دارد.»
ایجاد تغییری قاطع و مثبت ــ آنگونه که آمریکا آن را تعریف میکند ــ مستلزم برخورداری از برتری واقعی قدرت نظامی آمریکا و توانایی تبدیل این قدرت به ترتیبات سیاسی پایدار است. ایالات متحده همواره تصور کرده که هر دو ویژگی را در اختیار دارد، درحالیکه در واقعیت هیچیک را بهطور کامل دارا نیست.
استفاده از نیروی نظامی در آن سوی جهان مستلزم آن است که رهبران سیاسی نشان دهند اهمیت اهداف جنگی با هزینهها و مخاطرات آن تناسب دارد. به همین دلیل، اهداف جنگ معمولاً با عباراتی اغراقآمیز و بلندپروازانه تعریف میشوند؛ اهدافی که در نهایت مشخص میشود ارتباط چندانی با واقعیتهای روزمره ندارند.
از سوی دیگر، طرف مقابل نیز دارای اراده و قدرت تصمیمگیری مستقل است. دشمنان آمریکا اشیای منفعل نیستند که صرفاً در معرض نمایش قدرت نظامی واشنگتن قرار بگیرند یا بستری باشند که آمریکا بتواند خیالپردازیهای خود را بر آن تحمیل کند.
نکته طنزآمیز ماجرا این است که ضعف و چندپارگی کشورهای منطقه، نهتنها کار را برای یک قدرت خارجی آسانتر نمیکند، بلکه تحمیل اراده آن قدرت بر منطقه را دشوارتر میسازد.
خاورمیانه پس از جنگ، تفاوت چندانی با گذشته نخواهد داشت
وقتی جنگ سرانجام پایان یابد، ایران همچنان کشوری نظامیشده و صادرکننده نفت خواهد بود که دو دوست قدرتمند، یعنی چین و روسیه، و رابطهای مستحکم با عراق دارد.
بهعبارت دیگر، ایران تفاوت چندانی با وضعیت پیش از جنگ نخواهد داشت.
عراق نیز تقریباً همان وضعیتی را خواهد داشت که امروز دارد: کشوری با ارتشی ترکیبی که میکوشد در برابر فشار ایران، کشوری که با آن مرز طولانی دارد، و فشار آمریکا، کشوری که کنترل منابع مالی عراق را در اختیار دارد، مقاومت کند.
سوریه نیز تقریباً همان وضعیتی را خواهد داشت که در روز پیش از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران داشت. این کشور همچنان فقیر خواهد بود؛ کشوری که ۱۳ سال جنگ داخلی و سالهای بسیار بیشتری تحریم، آن را ویران کرده است.
سوریه تحت حاکمیت یک حلقه قدرت فرقهگرا باقی خواهد ماند، از سوی قدرتهای خارجی، از ترکیه گرفته تا اسرائیل و عربستان سعودی، تحت نفوذ خواهد بود و همچنان گرفتار رقابتها و شکافهای قومی و مذهبی خواهد ماند.
لبنان نیز همچنان با پیامدهای توافق طائف در سال ۱۹۸۹ زندگی خواهد کرد؛ توافقی که به جنگ داخلی لبنان پایان داد، توازن قدرت میان طوایف را بازتنظیم کرد و خواستار خلع سلاح تمامی گروههای شبهنظامی شد.
در دوره قیمومت سوریه بر لبنان، همه گروههای شبهنظامی بهجز حزبالله خلع سلاح شدند. حزبالله سلاحهای خود را با عنوان «مقاومت» حفظ کرد.
این وضعیت، ناخواسته اما بهشکلی قابل پیشبینی، جایگاه حزبالله را بهعنوان نیرویی مسلح و رقیب دولت لبنان تثبیت کرد؛ نیرویی که درگیری با همسایه بسیار قدرتمندتر خود در جنوب را انتخاب میکند.
لبنان همچنین همچنان درگیر تلاش طاقتفرسا برای جلب رضایت صندوق بینالمللی پول خواهد بود؛ آن هم در شرایطی که پارلمان این کشور حاضر نیست درباره اینکه چه کسانی باید هزینه زیانهای نظام بانکی را متحمل شوند، تصمیمگیری کند.
مصر که اقتصادش دو سال پیش، در جریان حملات حوثیها به کشتیها در دریای سرخ، آسیب جدی دید، همچنان همان کشور اقتدارگرایی خواهد بود که با کمکهای مالی کشورهای خلیج فارس سرپا مانده و پروژههای عظیم زیرساختی را دنبال میکند.
اردن نیز که به دلیل آشفتگی در مرزهایش با اسرائیل، سوریه و عراق ناگزیر است با احتیاط رفتار کند، تفاوتی با وضعیت پیش از جنگ نخواهد داشت.
لیبی، مراکش، الجزایر و سودان نیز همین وضعیت را خواهند داشت؛ همان کشورهایی که سال گذشته و سال قبل از آن بودند.
البته یک استثنای کوچک وجود دارد. سومالیلند، کشوری که عمدتاً از سوی جامعه جهانی به رسمیت شناخته نشده، به دلیل موقعیت جغرافیایی خود و نقش آن بهعنوان وزنهای راهبردی در برابر سلطه حوثیها بر بابالمندب، توانسته از امارات متحده عربی، اسرائیل و آمریکا امتیازات راهبردی کسب کند.
اما یک منطقه جداییطلب بهتنهایی نمیتواند نشانه شکلگیری خاورمیانهای جدید باشد.
کشورهای عربی خلیج فارس؛ خسارتهای سنگین و بازسازی توان دفاعی
وضعیت کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس چگونه خواهد بود؟
تمامی این کشورها هدف موشکها و پهپادهای ایران قرار گرفتهاند. انتظار میرود اقتصاد تمام کشورهای خلیج فارس بهجز عمان در سال جاری کوچک شود.
صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرده است که اقتصاد کویت ۱۶.۷ درصد، قطر ۱۵.۶ درصد و بحرین ۱۱.۳ درصد کوچک شود. انقباض اقتصادی در امارات و عربستان سعودی نیز کمتر خواهد بود.
صندوق بینالمللی پول انتظار دارد سال آینده اقتصاد این کشورها با جهشی قابلتوجه بهبود یابد؛ اما این پیشبینی بر فرضی خوشبینانه استوار است: اینکه تردد کشتیها از تنگه هرمز در سال ۲۰۲۷ به وضعیت عادی بازگردد.
حجم صادرات نفت خام هماکنون به سطح پیش از جنگ بازگشته است، هرچند انتقال آن همچنان با دشواریهایی همراه است.
بیشتر این کشورها از پروژههای عظیم جدید برای احداث خطوط لوله نفت یا مسیرهای حملونقل جایگزین سخن میگویند تا مسیرهای صادراتی خود را متنوع و در برابر حملات ایران یا حوثیها مقاومتر کنند.
از جمله این طرحها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
* خط لوله از ابقیق به ینبع در عربستان سعودی؛
* خط لوله از حبشان به فجیره در امارات؛
* خط لوله از بصره به بانیاس در سوریه.
هدف این پروژهها آن است که کشورهای منطقه برای صادرات نفت خود به تنگه هرمز وابسته نباشند.
البته طرحهایی از این دست موضوع تازهای نیستند و احتمالاً بسیاری از آنها هرگز اجرایی نخواهند شد.
تمامی کشورهای خلیج فارس اکنون برای بازسازی و تقویت سامانههای پدافند هوایی خود تلاش خواهند کرد؛ زیرا جنگ نشان داد آمریکا در مقام ورود به جنگها و پیروزی در آنها، چندان کارآمد نیست، اما همچنان فروشنده مشتاق تسلیحات، تأمینکننده اطلاعات و شریک صنایع دفاعی باقی مانده است.
این روند تأثیر چشمگیری بر ماهیت ارتشهای این کشورها نخواهد داشت؛ ارتشهایی که بهجز امارات، اساساً مأموریت نظامی برونمرزی ندارند. بااینحال، تقویت پدافند هوایی تابآوری آنها را در برابر حملات احتمالی آینده ایران و حوثیها افزایش خواهد داد.
جنگ چگونه پایان مییابد؟
جنگ ممکن است به دو شکل پایان یابد.
سناریوی نخست: دولت ترامپ آتشبسی مبتنی بر امتیازدهی را میپذیرد.
در این سناریو، دولت ترامپ آتشبسی را امضا میکند که به تردد عادی کشتیها از تنگه هرمز بازگردد و به نیروی دریایی آمریکا اجازه دهد نیروهای خود را به مناطق دیگر منتقل کند.
پیروزی دموکراتها در انتخابات میاندورهای کنگره آمریکا میتواند پذیرش چنین تصمیمی را تسریع کند.
البته این به معنای توقف فوری جنگ نخواهد بود؛ زیرا ترامپ قطعنامهای درباره اختیارات جنگی رئیسجمهور را وتو خواهد کرد و احتمالاً دموکراتها نیز آرای کافی برای لغو وتوی او را در اختیار نخواهند داشت.
بااینحال، مناقشه بر سر تأمین بودجه جنگ میتواند ادامه آن را دشوارتر کند.
این وضعیت حتی ممکن است برای ترامپ به یک موقعیت سیاسی برد ـ برد تبدیل شود. او بهجای اینکه بهعنوان رئیسجمهوری شناخته شود که جنگی را آغاز کرد و در آن شکست خورد، میتواند مسئولیت شکست را به گردن دموکراتها بیندازد.
در چنین شرایطی، کشورهای خلیج فارس به راهبرد سنتی و محتاطانه خود، یعنی حفظ روابط همزمان با طرفهای رقیب و پرهیز از وابستگی کامل به یک قدرت، بازخواهند گشت.
آنها با ایران توافقهای دوجانبهای امضا خواهند کرد تا تنگه هرمز بهطور کامل باز شود، درحالیکه تلاش میکنند تا حد امکان به اطلاعات، فناوری، تسلیحات و تخصص نظامی آمریکا دسترسی داشته باشند؛ حتی اگر ناوگان پنجم آمریکا دیگر در بحرین مستقر نباشد.
چنین وضعیتی شباهت زیادی به راهبرد «حضور نظامی از افق دوردست» (Over-the-Horizon Posture) خواهد داشت.
در این الگو، آمریکا نیروهای نظامی خود را عمدتاً در خارج از منطقه، بهویژه در دریا و در چند پایگاه دسترسی محدود، مستقر میکند و بهجای حفظ نیروهای گسترده در خشکی، بر تجهیزات از پیش مستقرشده و توافقهای مربوط به حق استفاده از پایگاهها تکیه میکند تا در زمان بحران بتواند نیروهای خود را بهسرعت وارد منطقه کند.
این رویکرد در خدمت راهبرد «موازنهسازی از راه دور» (Offshore Balancing) قرار میگیرد؛ راهبردی که به آمریکا اجازه میدهد از دخالت روزمره در امور یک منطقه پرهیز کند و تنها زمانی وارد عمل شود که یک قدرت واحد، سلطه بر منطقهای را تهدید کند که از نظر واشنگتن اهمیت حیاتی دارد.
سناریوی دوم: جنگ دستکم در آینده نزدیک پایان نمییابد.
به نظر میرسد این همان نتیجهای است که اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، و پیت هگست، وزیر دفاع این کشور، ترجیح میدهند.
از منظر اهداف محدود خود، این راهبرد در حال حاضر موفقیتآمیز به نظر میرسد.
تصاویر ماهوارهای بسنت نشان میدهد که هیچ نفتکشی در جزیره خارک حضور ندارد و نفت خام کشورهای خلیج فارس که تحت اسکورت آمریکا حرکت میکند، با حجمی برابر یا حتی بیشتر از سطح پیش از جنگ در حال خروج از منطقه است.
اما چرا باید به توافق رسید؟
زیرا ایران نیز در این معادله حق تصمیمگیری دارد و میتواند بر نتیجه جنگ تأثیر بگذارد.
راهبرد فرسایش اقتصادی به تهران انگیزه میدهد نشان دهد که هزینه این فرسایش برای واشنگتن بیش از آن چیزی خواهد بود که آمریکا حاضر است بپردازد.
هدف حملات حوثیها به عربستان سعودی، حملات به ظهران و دمام و تهدید پایگاههای آمریکا نیز همین است.
رئیسجمهور آمریکا از زمان انتخابات میاندورهای، درحالیکه همچنان بر ادامه محاصره تأکید میکند، نشانههایی از بیمیلی به تشدید تنشها نشان داده است؛ دستکم تا زمانی که نتیجه مذاکرات با ایران مشخص شود.
این وضعیت در عین حال راه را برای حملات احتمالی ایران به کشتیرانی باز میگذارد؛ حملاتی که ممکن است ترامپ را به همان تشدید درگیریای سوق دهد که اکنون میکوشد از آن اجتناب کند.
یک گروه رزمی سوم ناو هواپیمابر نیز در راه منطقه است و به این ترتیب، ترامپ توان نظامی لازم را برای عملی کردن تهدیدهای خود در اختیار خواهد داشت.
جنگ ایران چگونه جایگاه آمریکا در آسیا را تغییر میدهد؟
اگر جنگ طولانی شود، چیزی تغییر خواهد کرد؛ اما نه به شکلی که مبلغان شکلگیری خاورمیانه جدید انتظار دارند.
با ورود ناو هواپیمابر «تئودور روزولت» به دریای عرب، سهچهارم ناوهای هواپیمابر مستقر نیروی دریایی آمریکا درگیر این جنگ خواهند بود.
با ورود روزولت به دریای آندامان، اکنون هیچ ناو هواپیمابری از آمریکا در غرب اقیانوس آرام حضور ندارد.
منطقهای که این میزان از قدرت نظامی آمریکا را به خود اختصاص میدهد، در حال تغییر جایگاه ایالات متحده در آسیاست.
در واقع، این خاورمیانه است که راهبرد آمریکا را از نو شکل میدهد، نه آمریکا که خاورمیانه را مطابق خواست خود بازسازی میکند.
اسرائیل؛ تنها بازیگر بزرگ دیگری که وضعیت منطقه را تغییر میدهد
تنها بازیگر بزرگ دیگری که باید در این معادله مورد توجه قرار گیرد، اسرائیل است.
سالهاست که ناظران به روند چرخش سیاست اسرائیل به سمت راست اشاره میکنند: فروپاشی احزاب چپگرا، اتخاذ رویکردی تهاجمیتر در قبال منطقه، افزایش تنش در روابط با آمریکا، مخالفت فزاینده با راهحل دوکشوری و توسعه توانایی حملات دوربرد با هدف از کار انداختن برنامههای هستهای و موشکی ایرا.
این روند دیر یا زود احتمالاً به جنگ منتهی میشد؛ اما این یحیی سنوار، رهبر فقید حماس، بود که ماشه را چکاند.
نتیجه این روند برای مردم غزه و فلسطینیان بهطور کلی فاجعهبار بوده است.
این تحولات همچنین موجب شد نیروهای اسرائیلی از مرزهای سوریه و لبنان عبور کنند و این تصور گسترده شکل بگیرد که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، ترامپ را به ورود به جنگ کشانده است.
این رویدادها روند کاهش حمایت افکار عمومی آمریکا از اسرائیل و روابط واشنگتن ـ تلآویو را تسریع کردهاند؛ روندی که از یک دهه پیش قابل پیشبینی بود.
بهویژه، حمایت سیاسی از این رابطه در حال محدودتر شدن است و مناسبات دو کشور بیش از پیش به موضوعی برای منازعات حزبی در آمریکا تبدیل شده است؛ آن هم حتی پیش از آغاز جنگ کنونی در خلیج فارس.
آمریکا بار دیگر در رؤیای ساختن خاورمیانهای جدید شکست خورد
این جنگ بیحاصل اخیر، هم تمایل پایدار آمریکا به ساختن خاورمیانهای جدید را نشان داده و هم ناتوانی این کشور در تحقق چنین هدفی را آشکار کرده است.
انتخابات ریاستجمهوری آمریکا در سالهای ۲۰۱۶ و ۲۰۲۴، تا حدی همهپرسی درباره مداخلات نظامی آمریکا در منطقه خاورمیانه بود.
ترامپ به نظر میرسید این پیام را درک کرده و آن را به بخشی از شعارهای انتخاباتی خود تبدیل کرده است.
او در سال ۲۰۲۴ اعلام کرده بود: «من قرار نیست جنگی را آغاز کنم؛ قرار است به جنگها پایان دهم.»
اما خویشتنداری هرگز قطبنمای اصلی سیاست ترامپ نبوده است؛ بهویژه زمانی که دیگران هزینه جنگ را میپردازند و او میتواند ژست یک جنگسالار را به خود بگیرد.
این وضعیت برای دختران دانشآموز ایرانی که جان خود را از دست دادهاند، سربازان آمریکایی و خانوادههایی که در داخل آمریکا با تورم ناشی از جنگ دستوپنجه نرم میکنند، بسیار تأسفبار است.
در مورد خاورمیانه جدید، چه رسد به خاورمیانهای بهتر، دیگر نباید بار دیگر این پرسش را آزمایش کرد که آیا مداخله نظامی میتواند منطقه را در وضعیت بهتری قرار دهد یا خیر؛ زیرا پاسخ این پرسش از پیش مشخص است.
آزمایش واقعی باید این باشد که آیا مداخله کمتر میتواند به بهبود وضعیت منطقه منجر شود یا نه.
احتمالاً دولت بعدی آمریکا این آزمایش را انجام خواهد داد؛ دولتی که باید در برابر افکار عمومی پاسخگو باشد؛ افکار عمومیای که جنگ ایران را اشتباه میداند و آن را بازگشتی بیدلیل به ماجراجوییهای نظامی تلقی میکند؛ همان ماجراجوییهایی که رأیدهندگان آمریکایی در سال ۲۰۰۸ علیه آنها موضع گرفتند.
بدهی عظیم دولت آمریکا و تقاضا برای افزایش هزینهکرد در جهت بهبود زندگی مردم عادی، بودجه دفاعی این کشور را تحت فشار قرار خواهد داد.
کنگره آمریکا نیز، چه این تصمیم درست باشد و چه نادرست، در اولویتبندیهای امنیتی خود ابتدا به غرب اقیانوس آرام و اروپا توجه خواهد کرد.
خاورمیانه تاکنون کمکهای بسیار زیادی از آمریکا دریافت کرده است؛ کمکهایی که لزوماً وضعیت آن را بهتر نکردهاند.
شاید این منطقه بتواند با کمکهای کمتر آمریکا، شانس بیشتری برای بقا داشته باشد.