مهر: سه زمین‌لرزه کوچک در شرق و شمال‌شرق تهران؛ آیا این رخدادها فقط لرزش‌های معمول زمین‌اند یا باید آنها را هشداری برای خطر بزرگ‌تری دانست؟
ثبت سه زمین‌لرزه کوچک در محدوده شرق و شمال‌شرق تهران طی روزهای ۲۳ و ۲۴ آبان، بار دیگر توجه‌ها را به فعالیت گسل‌های فعال در این منطقه جلب کرده است.
این زمین‌لرزه‌ها در حوالی سرخه‌حصار و لواسان رخ داده‌اند؛ محدوده‌ای که به دلیل وجود سامانه‌های گسلی مهمی مانند گسل مشا و گسل شمال تهران، از پهنه‌های لرزه‌خیز البرز مرکزی به شمار می‌رود. اما آیا تکرار زمین‌لرزه‌های کوچک می‌تواند نشانه‌ای از وقوع زلزله‌ای بزرگ باشد؟
برای بررسی منشأ این رخدادها، ویژگی‌های زمین‌شناختی منطقه و میزان خطر لرزه‌ای آن، با مهدی زارع، زمین‌شناس و زلزله‌شناس، گفت‌وگو کرده‌ایم، که متن این گفتگو را در ادامه می خوانید:
* طی روزهای ۲۳ و ۲۴ آبان، سه زمین‌لرزه کوچک با بزرگای ۲.۸، ۲.۶ و ۳ ریشتر در محدوده شرق و شمال‌شرق تهران، حوالی سرخه‌حصار و لواسان، ثبت شده است. منشأ این زمین‌لرزه‌ها چیست؟
منشأ این سه زمین‌لرزه کوچک، فعالیت پهنه لرزه‌خیز گسل سرخه‌حصار و گسل شمال تهران است. محدوده لواسان، پردیس، بومهن، رودهن و اطراف دماوند یکی از فعال‌ترین پهنه‌های لرزه‌ای در اطراف تهران محسوب می‌شود.
گسل مشا، سامانه‌ای امتدادلغز با طول بیش از ۲۰۰ کیلومتر است، این گسل و پایانه شرقی گسل شمال تهران در حوالی روستای کلان در لواسانات به یکدیگر می‌رسند و پهنه‌ای مهم از نظر برخورد و برهم‌کنش زمین‌ساختی ایجاد می‌کنند. به همین دلیل، تراکم ریزلرزه‌ها و خوشه‌های لرزه‌ای در این محدوده بالاست.
در سال‌های اخیر، زمین‌لرزه‌های کوچک و متوسط متعددی در این پهنه ثبت شده است؛ به‌ویژه از ابتدای سال جاری که چندین رویداد با بزرگای بیش از ۳ و حتی بیش از ۴ ریشتر رخ داده‌اند. این رخدادها نشان‌دهنده آزادسازی تدریجی تنش و نرخ تغییرشکل پوسته زمین در البرز مرکزی هستند.
مختصات و عمق گزارش‌شده این زمین‌لرزه‌ها، که حدود ۸ کیلومتر اعلام شده، نیز با الگوی فعالیت این سامانه گسلی هم‌خوانی دارد.
* آیا وقوع این زمین‌لرزه‌های کوچک می‌تواند به معنای پیش‌لرزه بودن آنها و احتمال وقوع یک زلزله بزرگ در تهران باشد؟
از نظر علمی، وقوع زمین‌لرزه‌های کوچک به‌تنهایی نشانه نزدیک بودن یک رویداد بزرگ نیست. این زمین‌لرزه‌ها در بسیاری از موارد بخشی از فعالیت عادی لرزه‌ای منطقه یا پدیده‌ای موسوم به فوج‌لرزه‌ای (Swarm) هستند که طی آن چندین زمین‌لرزه با بزرگاهای محدود در یک محدوده و در فاصله زمانی نسبتاً نزدیک رخ می‌دهند و انرژی محدودی آزاد می‌کنند.
با این حال، نباید از پتانسیل لرزه‌زایی بالای این پهنه غافل شد، گسل مشا توانایی ایجاد زمین‌لرزه‌ای با بزرگای بیش از ۷ را دارد. زمین‌لرزه تاریخی حدود سال ۱۸۳۰ میلادی، با بزرگای تقریبی ۷، نیز به این گسل یا محل تلاقی آن با دیگر ساختارهای زمین‌شناختی مرتبط دانسته می‌شود.
آیا تهران در انتظار زلزله بزرگ است؟ سه ریزلرزه و یک گسل نگران‌کننده
فاصله زمانی طولانی از آخرین رویداد بزرگ، احتمال تجمع تنش در گسل‌های فعال و تداوم فعالیت‌های لرزه‌ای اخیر، ضرورت پایش مستمر این منطقه را افزایش می‌دهد. بنابراین، اگرچه نمی‌توان از روی این زمین‌لرزه‌های کوچک وقوع قریب‌الوقوع یک زلزله بزرگ را نتیجه گرفت، آمادگی در برابر زلزله و پرهیز از افزایش بارگذاری جمعیتی در این محدوده باید جدی گرفته شود.
تکرار زمین‌لرزه‌های کوچک در شرق و شمال‌شرق تهران، به‌تنهایی زنگ خطری برای وقوع قریب‌الوقوع زلزله‌ای بزرگ نیست؛ اما موقعیت زمین‌شناختی این منطقه و وجود گسل‌های فعالی مانند مشا و شمال تهران، ضرورت توجه جدی به خطر لرزه‌ای را یادآوری می‌کند.
کارشناسان تأکید دارند که پیش‌بینی زمان دقیق وقوع زلزله با اتکا به ریزلرزه‌ها امکان‌پذیر نیست و راهکار اصلی کاهش خسارت، پایش علمی گسل‌ها، رعایت ضوابط ساخت‌وساز، مدیریت توسعه شهری و افزایش آمادگی عمومی در برابر زمین‌لرزه است.
آنچه از تکرار زمین‌لرزه‌های کوچک در شرق و شمال‌شرق تهران می‌توان دریافت، ضرورت توجه جدی‌تر به وضعیت لرزه‌ای این محدوده است؛ منطقه‌ای که به دلیل هم‌جواری با گسل‌های فعال، از جمله گسل مشا و گسل شمال تهران، همواره در معرض خطر زمین‌لرزه قرار دارد.
هرچند وقوع چند ریزلرزه در فاصله زمانی کوتاه، به معنای نزدیک بودن زلزله‌ای بزرگ نیست و در حال حاضر نیز نمی‌توان زمان یا مکان دقیق چنین رخدادی را پیش‌بینی کرد، اما این موضوع نباید به نادیده گرفتن خطر لرزه‌ای منجر شود.
* توصیه شما در این خصوص چیست؟
تهران و شهرهای پیرامونی آن در دهه‌های گذشته با گسترش ساخت‌وساز و افزایش جمعیت روبه‌رو بوده‌اند؛ موضوعی که در صورت وقوع زمین‌لرزه شدید می‌تواند ابعاد خسارت را افزایش دهد.
از این رو، توجه به کیفیت ساخت‌وساز، مقاوم‌سازی ساختمان‌های آسیب‌پذیر، رعایت حریم گسل‌ها و آماده‌سازی زیرساخت‌های حیاتی اهمیت زیادی دارد، همچنین لازم است داده‌های لرزه‌نگاری به‌صورت مستمر بررسی و نتایج آن به زبان روشن در اختیار مردم قرار گیرد.
خطر زلزله را نمی‌توان با پیش‌بینی زمان وقوع آن مدیریت کرد؛ اما می‌توان با آمادگی، برنامه‌ریزی و کاهش آسیب‌پذیری، هزینه انسانی و اقتصادی آن را به میزان قابل‌توجهی کاهش داد.