الجزیره نوشت: یک پژوهش بین‌المللی از شناسایی دو گسیختگی در یک صفحه تکتونیکی خبر می‌دهد که در اعماق جنوب‌شرق ایران به درون گوشته زمین فرو می‌رود.
به گزارش انتخاب، این تحقیق تفاوت در عمق فرورانش صفحات تکتونیکی در مناطق مکران و زاگرس را نشان داده است؛ تفاوتی که در نتیجه گذار از مرحله فرورانش به مرحله برخورد قاره‌ای ایجاد شده است.
یک مطالعه بین‌المللی با مشارکت پژوهشگرانی از چین، ایران و فرانسه، شواهدی از وقوع پدیده‌ای زمین‌شناختی غیرمعمول در زیر جنوب‌شرق ایران کشف کرده است. محققان در این منطقه دو گسیختگی را در یک صفحه تکتونیکی عظیم شناسایی کرده‌اند که به درون گوشته زمین فرو می‌رود.
نکته جالب‌توجه در این کشف که جزئیات آن در مجله علمی «نیچر ژئوساینس» منتشر شده، این است که این دو گسیختگی با مرحله‌ای انتقالی و سرنوشت‌ساز در تاریخ زمین ارتباط دارند؛ مرحله‌ای که در آن یک اقیانوس باستانی به صحنه برخورد دو قاره تبدیل می‌شود.
در این فرایند، یک صفحه اقیانوسی همچنان به فرورفتن در اعماق زمین ادامه می‌دهد و تا عمق دست‌کم ۴۵۰ کیلومتری پیش می‌رود، درحالی‌که صفحه قاره‌ای مجاور آن از عمق ۳۰۰ کیلومتری فراتر نمی‌رود. این تفاوت نشان می‌دهد که با نزدیک شدن قاره‌ها به یکدیگر و آغاز برخورد آن‌ها، رفتار صفحات تکتونیکی چگونه تغییر می‌کند.
ریشه این کشف به میلیون‌ها سال قبل بازمی‌گردد
ریشه این کشف به میلیون‌ها سال پیش بازمی‌گردد؛ زمانی که اقیانوسی باستانی به نام «نئوتتیس» وجود داشت و توده‌های عظیم قاره‌ای را از یکدیگر جدا می‌کرد.
این اقیانوس مانند اقیانوس‌های امروزی دارای بستری سنگی و پوسته اقیانوسی بود، اما به‌تدریج و با حرکت صفحات تکتونیکی اطراف و نزدیک شدن آن‌ها به یکدیگر، مساحتش کاهش یافت.
در این مرحله، زمین شروع به بلعیدن بستر اقیانوس کرد، نه آب آن؛ فرایندی زمین‌شناختی که «فرورانش» نام دارد و یکی از سازوکارهای اصلی تغییر شکل سطح سیاره زمین به شمار می‌رود.
صفحات تکتونیکی چیستند؟ فرورانش چیست؟
فرورانش به فرایندی گفته می‌شود که طی آن صفحات تکتونیکی به‌آرامی بر روی لایه بالایی گوشته حرکت می‌کنند. هنگامی که دو صفحه به یکدیگر نزدیک می‌شوند، صفحه متراکم‌تر که معمولاً صفحه اقیانوسی است، خم شده و به زیر صفحه دیگر فرو می‌رود.
برای درک بهتر این فرایند، معمولاً آن را به لبه یک فرش تشبیه می‌کنند که به زیر فرش دیگری رانده می‌شود. هرچه این فشار ادامه پیدا کند، بخش بیشتری از فرش اول به زیر فرش دوم می‌رود.
البته این فرایند در اعماق زمین به این سادگی نیست. صفحه اقیانوسی به مسیر خود در اعماق گوشته ادامه می‌دهد و اقیانوس واقع در بالای آن به‌تدریج کوچک‌تر می‌شود تا اینکه توده‌های قاره‌ای که پیش‌تر به‌وسیله آن از یکدیگر جدا شده بودند، به هم نزدیک می‌شوند.
به این ترتیب، اقیانوس «نئوتتیس» در فرایندی که میلیون‌ها سال طول کشید، از بین رفت؛ زیرا بستر سنگی آن در نتیجه فرورانش به درون زمین فرو رفت.
با کوچک شدن اقیانوس، قاره‌های اطراف آن به مرحله‌ای از نزدیکی شدید رسیدند و پوسته قاره‌ای نیز به‌تدریج وارد محدوده فرورانش شد.
اما در این مرحله، قواعد بازی زمین‌شناختی تغییر کرد؛ زیرا پوسته اقیانوسی که عمدتاً از سنگ‌های متراکم‌تر تشکیل شده است، می‌تواند با سهولت نسبی در گوشته فرو برود، درحالی‌که پوسته قاره‌ای که عمدتاً از سنگ‌های کم‌چگال‌تر تشکیل شده، مقاومت بیشتری در برابر فرورفتن از خود نشان می‌دهد.
با ورود پوسته قاره‌ای به محدوده فرورانش، نیروهای واردشده بر صفحه فرورونده تغییر کردند و شرایط برای ایجاد گسیختگی و جدا شدن بخش‌هایی از آن فراهم شد.
مطالعه جدید چه چیزی را کشف کرده است؟
این مطالعه جدید دو مرحله متفاوت از بسته شدن اقیانوس «نئوتتیس» را آشکار می‌کند که جزئیات این فرایند را توضیح می‌دهند.
مرحله نخست در منطقه مکران در جنوب‌شرق ایران رخ می‌دهد؛ جایی که پوسته اقیانوسی همچنان در حال فرورفتن به زیر صفحه اوراسیاست.
مرحله دوم به منطقه زاگرس در غرب مربوط می‌شود؛ جایی که صفحه عربی وارد مرحله برخورد با صفحه اوراسیا شده است.
پژوهشگران برای شناسایی آنچه در اعماق زمین رخ می‌دهد، از فناوری «تصویربرداری توموگرافی لرزه‌ای» استفاده کردند؛ فناوری‌ای که تا حدودی به سی‌تی‌اسکن پزشکی شباهت دارد.
در این روش، به‌جای استفاده از اشعه ایکس برای مشاهده اندام‌های بدن، امواج لرزه‌ای عبوری از درون زمین و تفاوت سرعت حرکت آن‌ها در مناطق مختلف تحلیل می‌شود تا تصاویری از ساختارهای موجود در اعماق زمین به دست آید.
تصاویر به‌دست‌آمده تفاوت آشکاری میان این دو منطقه نشان دادند.
در مکران، پژوهشگران دریافتند که صفحه اقیانوسی همچنان به فرورفتن در اعماق زمین ادامه می‌دهد و به عمق دست‌کم ۴۵۰ کیلومتری می‌رسد. این موضوع نشان می‌دهد که این صفحه همچنان پیوستگی و امتداد مشخصی درون گوشته دارد.
اما وضعیت در زاگرس متفاوت بود؛ به‌طوری‌که صفحه قاره‌ای فرورونده از عمق ۳۰۰ کیلومتری فراتر نمی‌رفت.
این تفاوت یکی از کلیدهای اصلی درک این کشف است؛ درحالی‌که پوسته اقیانوسی متراکم‌تر به فرورفتن در اعماق بیشتر ادامه می‌دهد، با ورود پوسته قاره‌ای کم‌چگال‌تر به محدوده فرورانش، رفتار صفحه تغییر می‌کند.
تصاویر نشان می‌دهند که این تحول با ایجاد گسیختگی در صفحه فرورونده همراه بوده است؛ به‌طوری‌که بخش‌هایی از آن به سمت شرق و جنوب جدا شده‌اند.
اما پژوهشگران به همین گسیختگی بسنده نکردند. آن‌ها در منطقه‌ای دیگر، در نزدیکی محل تلاقی گودال مکران با یک مرز تکتونیکی امتدادلغز، شواهدی از گسیختگی دوم در صفحه فرورونده شناسایی کردند
مرز امتدادلغز منطقه‌ای است که در آن دو صفحه در امتداد یکدیگر و به‌صورت افقی حرکت می‌کنند؛ برخلاف حالتی که یکی از آن‌ها مستقیماً به زیر دیگری فرو می‌رود.
پژوهشگران احتمال می‌دهند که این گسیختگی از نزدیکی محل تلاقی این دو مرز آغاز شده و سپس هم‌زمان با پیشروی صفحه قاره‌ای به سمت شمال، به طرف جنوب گسترش یافته است.
به این ترتیب، این مطالعه دو الگوی متفاوت از گسیختگی صفحات تکتونیکی را آشکار کرده است:
* الگوی نخست با گذار از فرورانش اقیانوسی به برخورد قاره‌ای ارتباط دارد.
* الگوی دوم به برهم‌کنش‌های تکتونیکی در محل تلاقی گودال مکران با یک مرز امتدادلغز مربوط می‌شود.
آیا این رویدادها بر زندگی روزمره تأثیر می‌گذارند؟
اگرچه این رویدادها در نگاه نخست ارتباطی با زندگی روزمره مردم ندارند و در اعماق زمین رخ می‌دهند، اما می‌توانند بر چگونگی شکل‌گیری سطح زمین در مناطق بالای خود تأثیر بگذارند.
گسیختگی صفحه فرورونده می‌تواند مسیر حرکت مواد داغ درون گوشته را تغییر دهد و بر فرایندهای ذوب و تشکیل ماگما تأثیر بگذارد؛ موضوعی که ممکن است در فعالیت‌های آتشفشانی نیز بازتاب پیدا کند.
همچنین این پدیده می‌تواند به بازتوزیع تنش‌ها در پوسته زمین منجر شود و در نتیجه، موجب تغییر شکل سنگ‌ها و گسترش گسل‌ها شود.
بااین‌حال، این مطالعه وقوع زلزله یا فوران آتشفشانی قریب‌الوقوع را پیش‌بینی نمی‌کند. اهمیت اصلی آن در آشکار کردن سازوکارهای عمیقی است که روند تکامل و تحول پوسته زمین را کنترل می‌کنند.