غفلت دیرینه از تفاوت‌های زیست‌شناختی و بالینی میان دو جنس در پزشکی سبب شده است تا نشانه‌های پنهان بیماری‌های عروقی نظیر حمله قلبی در زنان معمولاً به پای استرس‌های روزمره گذاشته شود و پیامد‌های جبران‌ناپذیری برای سلامت آنان به همراه داشته باشد.
در فرهنگ عامه، وقوع حمله قلبی همواره با احساسی شبیه به له شدن سینه زیر پای سنگین یک فیل مقایسه می‌شود. با این حال، شواهد علمی نوین نشان می‌دهند علائم این عارضه در زنان می‌تواند بسیار ظریف‌تر و پنهان‌تر از این کلیشه‌ها باشد. در حقیقت، یکی از شایع‌ترین نشانه‌ها در میان زنان، وضعیتی است که اغلب وسوسه می‌شوند آن را نادیده بگیرند یا تحمل کنند: احساس خستگی مفرط، سستی و افت شدید انرژی بدن.
بی‌تردید احساس فرسودگی ناشی از علتی مشخص، مانند خستگی پس از یک هفته کاری فشرده یا کم‌خوابی‌های چند شب اخیر نگران‌کننده نیست. دکتر آرش برلیانی، متخصص قلب و عروق در مؤسسه قلب بورلی هیلز، تأکید می‌کند خستگی روزمره نیاز به اضطراب ندارد؛ اما «کاهش چشمگیر و غیرقابل توضیح در سطح انرژی پایه بدن» زنگ خطری جدی است که نیازمند توجه فوری پزشکی است.
پژوهش‌ها نشان می‌دهند احتمال تجربه علائم هشداردهنده در روز‌ها و هفته‌های منتهی به حمله قلبی در زنان به مراتب بیشتر از مردان است. در رأس این علائم خستگی شدید قرار دارد که در بیش از ۷۰ درصد از زنان دچار حمله قلبی مشاهده می‌شود. پیوند میان افت انرژی و بیماری قلبی به گردش خون بازمی‌گردد. به گفته دکتر برلیانی، افت جریان خون سبب سفت شدن بافت قلب و اختلال در پمپاژ می‌شود. با گذشت زمان، قلب در پمپاژ خون کافی ناتوان مانده و عضلات و اندام‌ها از اکسیژن و مواد مغذی محروم می‌شوند. امری که به افتی شدید در توان بدنی می‌انجامد.
نادیده گرفتن نشانه‌های هشداردهنده در سایه نقش‌های اجتماعی
با وجود این خطرات، احساس خستگی مفرط غالباً نه برای خود زنان و نه برای پزشکان زنگ خطری ایجاد نمی‌کند. دکتر ایمی آنرت، متخصص قلب در گروه پزشکی آتلانتیک و مدیر برنامه سلامت قلب زنان در مرکز موریس‌تاون، علت را در سبک زندگی جست‌و‌جو می‌کند: «بسیاری از زنان هم‌زمان نقش‌های چندگانه‌ای دارند؛ آنان مسئول مراقبت از خانواده‌اند، شاغل هستند، با کمبود وقت روبه‌رو هستند و دغدغه‌های فراوانی دارند.» همین امر سبب می‌شود خستگی به پای این مشغله‌ها گذاشته شود.
یافته‌های یک مطالعه پژوهشی بزرگ بر روی افراد زیر ۵۵ سال بستری‌شده به دلیل حمله قلبی نشان داد زنان بسیار بیشتر از مردان نشانه‌های اولیه بیماری خود را صرفاً ناشی از استرس عصبی یا اضطراب دانسته‌اند. علاوه بر این، زنان با احتمال بیشتری با پزشکانی روبه‌رو شده بودند که در مراجعات اولیه، علائم آنان را به مشکلات قلبی مرتبط ندانسته و هشدار‌های جسمی را به پای فشار‌های روحی گذاشته بودند.
سوگیری تاریخی در پژوهش‌ها و تفاوت‌های کالبدشناختی میان دو جنس
دکتر برلیانی یادآور می‌شود عمده پژوهش‌های قلبی در دهه‌های گذشته بر روی مردان متمرکز بوده است. برای سال‌ها جامعه پزشکی تصور می‌کرد نشانه‌های معمول در مردان مانند درد قفسه سینه و انتشار درد به بازوی چپ در زنان نیز عینا تکرار می‌شود؛ در حالی که امروزه تفاوت علائم در زنان آشکار شده، هرچند علم هنوز در حال بررسی دلایل آن است.
یکی از نظریه‌ها به تفاوت در اندازه و آناتومی قلب مربوط می‌شود. حمله قلبی ممکن است سیستم عصبی را در زنان به شکلی متمایز فعال کند یا نوسانات بارزتری در خون‌رسانی به اندام‌ها ایجاد نماید. از سوی دیگر، تشکیل پلاک در شریان‌ها با افزایش التهاب همراه است که به دلایلی نامشخص در زنان ارتباط بیشتری با خستگی دارد.
تمایز سرنوشت‌ساز دیگر در نوع بیماری قلبی دو جنس است. مردان بیشتر دچار بیماری انسدادی سرخرگ کرونری می‌شوند که در آن پلاک چربی رگ‌های اصلی را می‌بندد؛ اما زنان بیشتر به «بیماری عروق ریز» مبتلا می‌شوند که طی آن مویرگ‌های ظریف قلب سفت شده و از باز شدن بازمی‌مانند.
این اختلال در عروق ریز حتی در شرایط عادی و خارج از حمله قلبی نیز سبب خستگی مزمن و درد مبهم قفسه سینه در زنان می‌شود. با این حال، در برخی موارد با تشدید این نقص مویرگی و نرسیدن خون کافی به قلب، حتی بدون انسداد در رگ‌های اصلی کرونری، یک حمله قلبی رخ می‌دهد. دکتر آنرت توضیح می‌دهد این فرآیند بیماریِ پراکنده و منتشر سبب می‌شود که برخی زنان علائم تدریجی، مبهم و فرسایشی مانند خستگی طولانی‌مدت را در یک بازه زمانی گسترده پیش از بروز حمله حاد تجربه کنند.
چگونه خستگی ناشی از بیماری قلبی را از فرسودگی روزمره تمایز دهیم؟
متخصصان برجسته قلب و عروق تأکید دارند که خستگی با منشأ قلبی دارای ویژگی‌ها و الگو‌های متمایزی است که توجه به آنها می‌تواند مانع از بروز فاجعه شود:
۱. شدت عمیق و غیرقابل توضیح: خستگی قلبی حسی بسیار سنگین است که با هیچ تغییری در سبک زندگی یا سطح فعالیت توجیه نمی‌شود. بیماران این وضعیت را با بی‌رمقی کامل، ناتوانی در انجام کار‌های روزمره و ضعفی طاقت‌فرسا توصیف می‌کنند.
۲. بهبود نیافتن با استراحت: خستگی کاری معمولاً با خواب شبانه یا استراحت آخر هفته فروکش می‌کند؛ اما در خستگی ناشی از بیماری قلبی، فرد ممکن است صبح‌ها با همان حس فرسودگی و سستی شب قبل از خواب بیدار شود.
۳. همبستگی مستقیم با تلاش جسمانی: بروز خستگی با کار‌های فیزیکی ساده هشداری مهم است. فردی که صرفاً از کار خسته است هنوز مسافت پیاده‌روی همیشگی را می‌رود؛ اما در خستگی قلبی، کار‌های ساده فرد را از پای درمی‌آورد. دکتر برلیانی از بیماری یاد می‌کند که نشانه اصلی حمله قلبی‌اش ناتوانی ناگهانی در بالا نگه داشتن دست‌ها برای سشوار کشیدن مو‌ها بود.
۴. تداوم زمانی: اگر افت انرژی و خستگی مفرط برای چند روز یا چند هفته بدون هیچ دلیل روشنی ادامه یابد، باید به عنوان هشداری مهم پیگیری شود.
۵. همراهی با سایر نشانه‌های مبهم قلبی: اگرچه درد قفسه سینه شایع‌ترین نشانه است، زنان بیشتر دچار حمله قلبی بدون درد کلاسیک سینه می‌شوند. در عوض، زنان ممکن است احساس فشار در سینه داشته باشند یا درد را در فک، گردن، پشت یا بازو‌ها حس کنند. بروز خستگی مفرط هم‌زمان با تنگی نفس، سرگیجه، تهوع یا تعریق سرد نیازمند توجه فوری و جدی است.
زمان مراجعه به پزشک و فوریت‌های پزشکی
احساس خستگی مختصر دلیلی برای نگرانی نیست؛ اما اگر مداوم باشد، با فعالیت بدنی تشدید شود، با علائم دیگر همراه گردد و پس از چند روز التیام نیابد، مراجعه به پزشک ضروری است. دکتر آنرت تأکید دارد زنان باید به شم درونی خود اعتماد کنند و اگر پزشک علائم را نادیده گرفت، نظر متخصص دیگری را جویا شوند.
در شرایطی که خستگی مفرط ناتوان‌کننده باشد یا با تنگی نفس، تعریق سرد شدید یا درد‌های ناگهانی در بالاتنه همراه شود که توان انجام فعالیت‌های روزمره را سلب کند، مراجعه فوری به اورژانس الزامی است. کارشناسان تأکید دارند در چنین شرایطی حتماً باید با شماره فوریت‌های پزشکی تماس گرفته شود و از رانندگی شخصی یا رفتن به بیمارستان با خودروی شخصی پرهیز گردد؛ زیرا تکنسین‌های آمبولانس مجهز به ابزار‌های احیا در صورت وقوع ایست قلبی یا بی‌نظمی ضربان در مسیر انتقال هستند.
در نهایت، دکتر آنرت تأکید می‌کند که زنان نباید علائم خود را دست‌کم بگیرند؛ اقدام سریع و اطمینان یافتن از سلامت بسیار بهتر از آن است که یک حمله قلبی بزرگ به دلیل غفلت نادیده بماند.